كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى باعدارلامالىق ءوفيسى جانە گەرمانيانىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ء«تيىمدى قىلمىستىق ساياسات جانە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ زاماناۋي ۇلگىسى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن تيىسىنشە قورعاۋدىڭ كەپىلى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا وتاندىق قۇقىق جۇيەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
پلەنارلىق وتىرىستى جۇرگىزگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قايرات ءماميدىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى سەگىزىنشى مارتە وتكىزىلىپ وتىرعان كونفەرەنتسيا سالا ماماندارىنىڭ كاسىبي الاڭى رەتىندە قۇقىق جۇيەسىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالداۋعا, بىرقاتار وڭ شەشىمگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قابىلدانعان جاڭا زاڭدار كونستيتۋتسيالىق تالاپتار مەن حالىقارالىق ستاندارتتاردى بارىنشا ەسكەرە وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە قوعامعا قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى يوگان مەركەل قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋداعى الەۋەتىنە ساراپتامالىق توپ انىقتاعان بىرقاتار جايتقا توقتالدى. تاجىريبەدە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, تەرگەۋ امالدارىندا سانكتسيا بەرۋمەن بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى. مىسالى, تەرگەۋ امالدارى پروكۋروردىڭ قاتىسۋىنسىز, سوت تەرگەۋ جۇيەسىنىڭ ەنشىسىنە بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوتتارعا تۇسەتىن سالماق تا كۇشەيگەن. ەگەر دە پروكۋرور تەرگەۋ امالدارىنا قاتىستىرىلماسا, ول ايىپتالۋشىنىڭ كىناسىن قالاي مويىنداتادى؟ سوندىقتان دا تەرگەۋ وندىرىسىندە پروكۋروردىڭ قاتىسۋى اسا ماڭىزدى. بۇل تەرگەۋ سوتتارى جويىلادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. مىسالى, گەرمانيادا پروكۋرور ارەكەتى سۇزگى ىسپەتتى. ونىڭ قاراۋىنداعى ءجۇز ءىستىڭ 40 پايىزى عانا سوتقا جىبەرىلۋى مۇمكىن.
پروكۋرور وكىلەتتىگىنە قاتىستى پىكىرىمەن بولىسكەن باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءوندىرىسى پروكۋرور سۇزگىسىنەن ءوتۋى قاجەت. كونستيتۋتسياعا سايكەس, قىلمىستىق تەرگەۋ ورگانى پروكۋراتۋرا بولعاندىقتان ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنا قاتىستى بارلىق امال زاڭدى تۇردە دالەلدەنۋى ءتيىس.
مارات مۇرات ۇلى اتاپ وتكەنىندەي, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس قابىلدانىپ, قولدانىسقا ەنگەن كەزەڭنەن بەرگى بەس جىل ارالىعىندا ۆەدومستۆوارالىق توپ قۇرىلىپ, ساراپتاما جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋمەن بايلانىستى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ باسى اشىلعان. الەمنىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرى زەرتتەلىپ, 130-داي وتىرىس وتكىزگەن كوميسسيا مىڭنان استام ۇسىنىستاردى قابىلداعان.
قۇقىقتىق جۇيەنى زاماناۋي تۇرعىدا جەتىلدىرۋدە بىرىڭعاي ەلەكتروندى جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى كولەڭكەدەگى قىلمىستاردى اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر, دەيدى باس پروكۋراتۋرا وكىلى. شاعىم تۇسكەن ساتتەن باستاپ جازالاۋ تاعايىندالعانعا دەيىنگى كەزەڭ قاتاڭ باقىلاۋدا بولادى. الايدا ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىستى جاسالعان شاعىمعا بايلانىستى تەرگەۋ ورگاندارى بيزنەس وكىلىنە بارلىق تەرگەۋ امالدارىن قولداناتىندىقتان, بۇل قادام بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. باس پروكۋروردىڭ ايتۋىنشا, بەس جىلعى مەجەنى كۇتپەستەن ءتيىستى زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ياعني, كاسىپكەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ءبىر عانا شاعىم جەتكىلىكسىز. وكىلەتتى ورگان قانداي دا ءبىر قىلمىستىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋى قولدانىسقا ەنگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق قىلمىسقا قاتىستى كورسەتكىش 6 ەسەگە دەيىن ازايىپ وتىر.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ ماسەلەسىندە دە بىرقاتار جايتتار ورىن الىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. مىسالى, ءزابىر كورسەتۋشى تاراپىنان ناقتى تالاپتار ورىندالعاننان كەيىن, ونى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتپاۋ تۋرالى ءوتىنىش قابىلدانادى. بۇل ادامنىڭ قىلمىس جاساۋىن قايتالاماي, تۇزەلۋگە بەرىلگەن بىردەن-ءبىر مۇمكىندىك. الايدا كوپ جاعدايدا قىلمىس قايتالانادى. ال قىلمىس قايتالانعان جاعدايدا تاتۋلاسۋعا جاتپايتىن, قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى نورمالار ەنگىزىلگەن.
قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق زاڭناماسى قوعامعا قاۋىپ تۋدىرمايتىن, قىلمىسقا ابايسىزدا ۇرىنعان ازاماتتارعا قاتىستى جەڭىلدىكتەردى دە قاراستىرادى. باس پروكۋراتۋرا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, تۇرمەلەردە قوعامعا قاۋىپتى دەگەن قىلمىسكەرلەر وتىرۋى كەرەك. بۇگىن قوعامدى ىزگىلەندىرۋ شارالارىنا ەكى مىڭعا جۋىق ادام تارتىلىپ, تۇرمەدە وتىرعاندار سانى 30 مىڭعا ازايعان. تۇرمە يندەكسىندە قازاقستان 83-ورىندى يەلەنىپ, سينگاپۋر, يزرايلمەن قاتار, چەحيا, سلوۆاكيا, پولشا, بالتىق جاعالاۋى سياقتى ەۋرووداق ەلدەرىنەن الدا كەلەدى.
قۇقىقتىق زاڭنامانىڭ جەتىلدىرىلۋى ەلىمىزدە جالپى قىلمىس كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. مىسالى, اۋىر جانە وتە اۋىر قىلمىس تۇرلەرى – 8, توناۋ دەرەكتەرى – 15, قاراقشىلىق شابۋىل – 16, زورلاۋ – 14, ۇرلىق – 7, بۇزاقىلىق 23 پايىزعا تومەندەگەن.
قىلمىستىق كودەكس ەرەجەلەرىنىڭ ىزگىلەنۋىنە قاراماستان لاڭكەستىك, ەكسترەميزم, جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەر, ۇيىمداسقان قىلمىس تۇرلەرىنە قاتىستى سانكتسيالار قاتاڭداتىلعان.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى راشيد تاۋفيقوۆ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدىڭ قازىرگى تاجىريبەسىنە توقتالسا, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ەرعالي مەرزادينوۆ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭناماعا وزگەرىستەردىڭ كونستيتۋتسيالىق العىشارتتارى تۋرالى, فرانكفۋرت باس پروكۋراتۋراسى, كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى اندرەاس ماي قىلمىستىق ۇردىستەردەگى كەپىلدىكتەر مەن ادام قۇقىعىنا قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى.
الماتى وبلىسىندا «اقبۇلاق» دەمالىس كەشەنىندە ەكى كۇنگە سوزىلعان كونفەرەنتسيادا ءۇش نەگىزگى سەسسيا جۇمىسى بويىنشا مامانداردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى تىڭدالدى. قازاقستاننىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالاسىن جەتىلدىرۋ مەن ادام قۇقىعىن قورعاۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردا قاراستىرىلعاندىعىن ەسكەرەتىن بولساق, قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار وكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان جالعاسا بەرەتىن بولادى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى