جۇما, 17 اقپان 2012 8:01
ونى اسقىندىرماۋدىڭ قازاقستاندىق ستسەناريلەرى ازىرلەنۋ ۇستىندە
قازىرگى كۇنى كۇللى الەمدى تولعاندىرىپ تۇرعان اسا كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس. ول ۋاقىت وتكەن سايىن جاھاندىق سيپات الىپ, جەتى باستى ايداھارداي جەر شارىن ۋىسىنا قىسا ءتۇستى. ازىرگە بۇل دەرتتىڭ باستى ەمى ەشبىر ەلدە تابىلعان ەمەس. ويتكەنى, ونىمەن كۇرەس تە جەكە مەملەكەتتىڭ اۋقىمىنان شىعىپ, ادامزاتتىڭ بارىنە ورتاق وتكىر پروبلەماعا اينالدى.
جۇما, 17 اقپان 2012 8:01
ونى اسقىندىرماۋدىڭ قازاقستاندىق ستسەناريلەرى ازىرلەنۋ ۇستىندە
قازىرگى كۇنى كۇللى الەمدى تولعاندىرىپ تۇرعان اسا كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس. ول ۋاقىت وتكەن سايىن جاھاندىق سيپات الىپ, جەتى باستى ايداھارداي جەر شارىن ۋىسىنا قىسا ءتۇستى. ازىرگە بۇل دەرتتىڭ باستى ەمى ەشبىر ەلدە تابىلعان ەمەس. ويتكەنى, ونىمەن كۇرەس تە جەكە مەملەكەتتىڭ اۋقىمىنان شىعىپ, ادامزاتتىڭ بارىنە ورتاق وتكىر پروبلەماعا اينالدى. دەمەك, بۇل جاعدايدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانعان, حالىقارالىق رىنوكتارعا مۇناي مەن گاز, قارا جانە ءتۇستى مەتالل, استىق, باسقا دا شيكىزات كوزدەرىن شىعاراتىن ەل رەتىندە قازاقستانعا دا اسەر ەتپەي قالمايتىنى شىندىق. وسىعان وراي گازەتىمىزدە بۇگىننەن باستاپ «دۇنيە جانە داعدارىس» اتتى جەكە ايدار اشىلسا, ول ارقىلى وسى پروبلەما توڭىرەگىندە بولىپ جاتقان وقيعالارمەن حالىقتى قۇلاعدار ەتىپ وتىرۋ كوزدەلگەن.
بۇرىنىراق ۋاقىتتاردا ەكونوميكالىق داعدارىس جەكەلەگەن ەلدەر اينالاسىندا ءورىس الىپ, ءارى كەتكەندە بەلگىلى ءبىر وڭىرلەردى قامتيتىن. قازىر بۇل قۇبىلىستىڭ ءبىر ءوڭىردى شارپىپ بارىپ ەكىنشى ءبىر وڭىرگە اۋىسۋى, ءسويتىپ, بۇكىل الەمدى كەزە باستاۋى بايقالادى. وسى تۇرعىدان العاندا ادامزات سوڭعى 10-15 جىلدان بەرى داعدارىس قاۋپىنەن كوز اشپاي كەلەدى دەسە دە بولادى. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتىپ كەتكەن وسى دەرت 2008-2009 جىلدارى اقش-تا جاڭا تەگەۋرىندى ەكپىنمەن باس كوتەرگەن ەدى. ونىڭ قىزۋى ءسال سالقىنداي تۇسكەن ساتتە, ەندى مىنە, ەۋروايماق ەلدەرىن ورتتەي شارپي باستادى. ونىڭ ەكپىنى دە اسا قاتتى. «ەۋروايماق ورتاق ۆاليۋتاعا بىرىككەن ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ قالا الا ما, قالا الماي ما؟» دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى كۇنى وسى ءوڭىر ەلدەرىندە بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ باسقا وڭىرلەردىڭ دە تىزەسىن دىرىلدەتە باستاعاندىعى سەزىلەدى. ءماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن سىر بەرمەي كەلگەن, دامۋ قارقىنى 10 پايىزدىق دەڭگەيدەن تومەندەمەگەن قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تاياۋ بولاشاعى تۋرالى ساراپشىلار بولجامى دا جاقسى بولماي تۇر. وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ورتالىعى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قىتاي ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 8,5 پايىزدى قۇرايدى دەپ مالىمدەسە, الەم ەلدەرى ەكونوميكالارىنىڭ دامۋىنا اۋىق-اۋىق بىلىكتى باعا بەرىپ, بولجام جاساپ وتىراتىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيى 8,2 پايىزدان اسپايدى دەگەن قورىتىندى ءتۇيدى. ال باسقا دا كەيبىر حالىقارالىق ساراپشىلار قىتايدىڭ بيىلعى جىلى دامۋ كورسەتكىشى 7-7,5 پايىزدىق دامۋمەن تۇيىقتالادى دەگەن دە كۇدىك ايتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن سىر بەرمەي كەلە جاتقان الىپ ەكونوميكا تۋرالى بولجام وسىلاي بولعاندا, داعدارىس ورتىنە ءجيى شارپىلىپ تۇرعان باتىستىق الدىڭعى قاتارلى ەكونوميكالار تۋرالى قاۋىپ-قاتەر بۇدان دا كۇشتىرەك.
جۋىقتا عانا بولىپ وتكەن داۆوستاعى باسقوسۋ الەمدىك دەڭگەيدە ءسوز ءسويلەيتىن ساياسي قايراتكەرلەر مەن ەكونوميست عالىمداردىڭ, ساراپشىلاردىڭ كوڭىلىنە قاتتى الاڭ كىرىپ وتىرعاندىعىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. ولار «داعدارىستىڭ ۇلى كوشى», ياعني بۇل دەرتتىڭ ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشى كەزەڭگە كەدەرگىسىز ءوتىپ, بۇكىل الەمدى شارلاي باستاۋى تۋرالى ايتۋعا كىرىستى. وسى فورۋمنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كلاۋس شۆابتىڭ ءوزى بولاشاققا قارا بۇلت توندىرە سويلەدى. «2012 جىل – ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءبىز ءدال وسى جىلى ەۋروايماقتا داعدارىستىڭ بۇدان ءارى ورشۋىنە جول بەرمەۋگە ءتيىستىمىز. وسى رەتتە مەن ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ كۇرەسكەرلەرى جاس ۇرپاقتىڭ داۋىسىن ەستىگىم كەلەر ەدى. ال ولاردىڭ ءوزىن قازىرگى كۇنى قالىڭ, كۇردەلى پروبلەمالار شىرماي باستادى. ونىڭ ەڭ قاۋىپتىسى – جۇمىسسىزدىق. بىزگە كەم دەگەندە 6 ميلليون جۇمىس ورنىن قۇرۋ قاجەت. بۇل – ءارى الەۋمەتتىك, ءارى ساياسي ماسەلە», دەدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگاردتىڭ ايتۋىنشا, ەۋروايماقتاعى جاعداي جاقسارار ەمەس. وسى وڭىردەگى كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ جيىنتىق قارىزى شامادان تىم اسىپ كەتتى. وسىعان وراي حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى قارىز داعدارىسىنىڭ ەكپىنىن باسىپ, ەۋرووداقتاعى جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن الەمنىڭ ۇلكەن ەلدەرىنەن 500 ميلليارد دوللاردى قوسىمشا ءبولۋدى سۇراعان. الايدا, اقش, قىتاي, جاپونيا سياقتى الەۋەتتى ەلدەر وزدەرىنىڭ مۇنداي قادامعا ءالى دايىن ەمەس ەكەندىگىن سەزدىردى. وسىعان وراي كريستين لاگارد داۆوس فورۋمىنداعى ءوز سوزىندە ەگەر الەمدىك قاۋىمداستىق رەتسەسسيانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتيىمدى ارەكەت ەتپەيتىن بولسا, وندا بۇكىلالەمدىك ەكونوميكا داعدارىس تۇڭعيىعىنا باتاتىندىعىن, ال ونىڭ اسەرى اقش-تاعى 30-جىلدارداعى « ۇلى كۇيزەلىستەن» كەم بولمايتىندىعىن» مالىمدەدى. «بىزگە ءدال قازىرگى ءساتتىڭ ايقىنداۋشى ءسات ەكەندىگىن ۇعۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇل جەردە اڭگىمە جەكەلەگەن ەلدى نەمەسە ءوڭىردى امان ساقتاپ قالۋ تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. بۇكىل الەمدى ەكونوميكالىق تۇڭعيىقتان امان ساقتاپ قالۋ تۋرالى بولىپ وتىر. اقش-تا 30-جىلداردىڭ باسىنداعى ارەكەتسىزدىك پەن ورالىمسىزدىق جانە قاتاڭ يدەولوگيالىق ۇستانىم اقىر اياعىندا وسى ەلگە ۇلى كۇيزەلىستىڭ دەندەي ەنۋىنە جول اشقان بولاتىن. بۇل جولعى جاعداي دا ءدال سونداي», دەدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەۋروپاداعى باستالۋ ۇستىندەگى رەتسەسسيانىڭ دۇنيە ديدارىنا تيگىزەتىن ىقپالىن ءوزىنىڭ بۇرىنعى بولجامىنان قاراعاندا نەعۇرلىم سالماقتىراق باعالاپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى دامۋى جونىندەگى بولجامدى كورسەتكىشتەرىن تومەندەتە ءتۇستى. ونىڭ بۇرىنعى, ياعني وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى بولجامى بويىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ 2012 جىلعى دامۋ دەڭگەيى 4 پايىزدى قۇرايدى دەپ ەسەپتەلسە, ەندى ول 3,3 پايىزعا تومەندەتىلىپ وتىر. سول سياقتى بۇرىن ەۋرووداقتىڭ دامۋ دەڭگەيى 1,1 پايىز بولادى دەپ ەسەپتەلسە, ەندى ول, كەرىسىنشە, وتكەن جىلعى كورسەتكىشىنە قاراعاندا 0,5 پايىزعا قۇلدىرايدى دەپ بولجانۋدا. ەۋروپادا جاعدايى تومەندەي تۇسەتىن ەلدەر قاتارىندا گرەكيا, يتاليا, يسپانيا جانە تاعى باسقا دا بىرقاتار ەلدەر بار.
ەندى وسى ەلدەردىڭ جاعدايىنا جەكەلەي توقتالا كەتەيىك.
گرەكيا – داعدارىستىڭ باستى وشاعى
گرەكيانىڭ داعدارىسقا ۇرىنۋىنا باستى سەبەپ بولىپ وتىرعان جاعدايلاردىڭ ءبىرى, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ەلدىڭ شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق قورلار الدىنداعى قارىزىنىڭ شەكتەن تىس ارتۋى بولىپ وتىر. وتكەن 2009 جىلدىڭ وزىندە عانا بۇل ەل جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى 80 ميلليارد ەۋروعا جۋىق قارىز العان. بۇل قارىزدىڭ ءوزى ونىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى. جۋىقتا ەلدىڭ جالپى قارىزى 360 ميلليارد ەۋروعا جەتكەندىگى ءمالىم بولدى. ەكىنشى جاقتان بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ماسەلەسى دە ەل ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ بارادى. ول ەۋروايماق بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 13 پايىزىن قۇراپ وتىر.
قايتادان قارىز الماسا, گرەكيانىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاپ قالۋعا ەشبىر مۇمكىندىگى جوق. بىراق بۇل جولى ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى قارىز بەرەر الدىندا گرەكياعا بىرقاتار اۋىر شارتتار قويدى. ەندى بۇل ەل جالاقى مەن زەينەتاقىنى, جاردەماقىنى بارىنشا قىسقارتىپ, ازدان دا, كوپتەن دە ۇنەمدەۋگە كىرىسۋى كەرەك. بىراق بۇعان حالىق نارازىلىق تانىتىپ, ءجيى-ءجيى ەرەۋىلدەرگە شىعۋدا. ەرەۋىلگە شىققانىمەن, ودان ەشقانداي پايدا جوقتىعى, جاعداي بۇلاي سوزىلا بەرسە, كەزىندەگى گۇلدەنگەن مەملەكەتتىڭ ءبىر-اق ءساتتىڭ ىشىندە قۇردىمنىڭ قۇرىعىنا تۇسەتىندىگى ءمالىم. وسىنى ۇققان ەرەۋىل ۇيىمداستىرۋشى گرەكيانىڭ كاسىپوداقتار وداعى ۇكىمەتپەن كەلىسىمگە كەلىپ, گەرمانيا, فرانتسيا مەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى باسشىلارىنىڭ قويعان شارتتارىن ورىنداۋعا ءماجبۇر بولدى.
قازىرگى كۇنى گرەكياعا 130 ميلليارد ەۋرونىڭ قارىزىن بەرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋ ۇستىندە. ەۋروايماق كوميسسياسى مەن ەل ۇكىمەتىنىڭ كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋى 20 اقپاندا وتەدى دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. جالپى, وسى كەزدەسۋ گرەكيانىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرىن ايقىندايتىن بولادى. نەمەسە كەلىسسوز كەيىنگە سىرعىتىلۋى دا مۇمكىن. بىراق قالاي الىپ قاراعاندا دا, گرەكياعا قازىرگى قىسىلتاياڭ جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن قارجى الۋ ماسەلەسىن كوپ كەشىكتىرمەۋ قاجەت. سوندىقتان بۇل ەل پارلامەنتتە بۇرىنعى زاڭداردىڭ بارىنە وزگەرىستەر ەنگىزىپ, الەۋمەتتىك شىعىنداردى شەكتەۋ ماسەلەسىندەگى ەۋروايماق وكىلدەرى قويىپ وتىرعان شارتتاردى ورىنداۋعا بەلسەندى تۇردە كىرىسىپ كەتتى.
يسپانيانى جۇمىسسىزدىق باسىپ بارادى
يسپانياداعى قازىرگى جۇمىسسىزدار سانى 5 ميلليون ادامنان اسقان. مۇنىڭ ءوزى ءاربىر 4 ادامنىڭ ءبىرى جۇمىسسىز ەكەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداعى نەعۇرلىم زارداپ شەككەن سالالاردىڭ ءبىرى – قىزمەت كورسەتۋ سالاسى. ەلدەگى تۋريزم جاقسى جەتىلگەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى – اندالۋسيادا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 30 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەن. كاتالونياداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. بۇل وڭىرلەر بۇرىن يسپانياداعى نەعۇرلىم حالىق تۇرمىسى جاقسى وڭىرلەر قاتارىندا اتالاتىن. ءتىپتى وسى جاعدايعا بايلانىستى يسپانيادان بولەك كەتىپ, اۆتونوميا قۇرماق ويلارى دا بولعان. ال قازىرگى جاعداي تەك تۋريزم سالاسىنا عانا سۇيەنىپ, ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, بۇل سالانىڭ داعدارىس شىرماۋىنا تۇسۋگە نەعۇرلىم بەيىم ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى.
ساراپشىلار يسپانياداعى ەكونوميكانى ينۆەستيتسيالاۋ دەڭگەيىنىڭ دە قۇلدىراعاندىعىن ايتىپ وتىر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجامى بويىنشا, بۇل كورسەتكىش بيىلعى جىلى 10,3 پايىزعا دەيىن تومەندەي ءتۇسپەك. 2013 جىلى دا وسى جاعداي جالعاسۋى مۇمكىن.
ساراپشىلاردىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل ەلدىڭ دە تۇبىنە جەتىپ وتىرعان ماسەلە جاقسى ءومىردىڭ قىزىعىن مەيلىنشە قىزىقتاۋ, بار مەن جوقتىڭ اراسىن ەكشەمەي, قارىزبەن كۇن كەشۋ بولىپ وتىر. مۇندا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 67 پايىزىنا دەيىن جەتكەن. بيۋدجەت تاپشىلىعى 8 پايىزدان اسىپ تۇسكەن. ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعى ەندى ونى 2012 جىلى 4,3 پايىزعا دەيىن شەكتەپ, 2013 جىلى جالپى ەۋروپالىق ستاندارت 3 پايىزدىق شاماعا جەتكىزۋ جونىندە ۋادە بەرىپ وتىر.
قيىندىقتان شىعۋدىڭ شاراسى رەتىندە ەل باسشىلىعى مەملەكەتتىك اپپاراتتى بارىنشا قىسقارتىپ, جالاقىنى شەكتەۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدا. بىراق بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلدىڭ داعدارىستى ەڭسەرۋ شارالارىنىڭ ىشىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماسەلەسى مەيلىنشە كۇماندى بولىپ وتىر. ويتكەنى, ءدال قازىرگى ساتتە يسپانيا ءۇشىن بۇعان نەگىز بولاتىنداي سەنىمدى العىشارتتار قالىپتاسا قويعان جوق.
پورتۋگاليادا ساياسي كيكىلجىڭ كوپ
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پورتۋگالياداعى داعدارىستىڭ العاشقى شەتى 2009 جىلى وسى ەلدەگى تروتسكيشىل-ماوشىل بلوكتىڭ پارلامەنت سايلاۋىندا 10 پايىزدىق داۋىسقا يە بولۋىنان باستالعان. بۇل ەلدىڭ باستى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنداعى ساياسي كيكىلجىڭدى كۇشەيتىپ, ەلگە كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتتى. ينۆەستورلار 2009 جىلعى ەل بيۋدجەتىندەگى شىعىنداردىڭ ارتۋىنا ءوز نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 9,3 پايىزىن قۇرادى.
جاعدايدىڭ ناشارلاعاندىعى ەلدەگى باعالى قاعازدار ساتۋ جونىندەگى وتكىزىلەتىن اۋكتسيونداردان كورىنىس بەردى. مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار مەن ەلدەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارىنىڭ قۇنى قۇلدىراي باستادى. ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا جاۋاپ بەرەتىن مينيستر حورحە لاكاونىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنتتە باستالىپ كەتكەن ساياسي داۋ-داماي اقىر اياعىندا ۇكىمەتتىڭ ەلدى باسقارۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. «قازىر كۇن تارتىبىنە پورتۋگاليانىڭ مەملەكەت رەتىندەگى ءومىر سۇرۋىنە سەنىم ءبىلدىرۋ ماسەلەسىن قويۋ عانا قالىپ وتىر», دەدى ول پارلامەنتتەگى سوزىندە.
پورتۋگاليانىڭ مەملەكەتتىك قارىزى جونىندە تاۋەكەلدى بىلدىرەتىن نەسيەلىك-دەفولتتىق كورسەتكىشى 2 اقپان كۇنى 28 بازيستىك پۋنكتكە كوتەرىلىپ, رەكوردتىق جاعداي – 222 دەڭگەيلىك كورسەتكىشكە دەيىن جەتتى. وسىعان وراي, ەل پرەمەر-ءمينيسترى جوزە سوكراتەس ءوزىنىڭ وتستاۆكاعا كەتۋ نيەتى بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ تە قالدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە ول ءوزىنىڭ پارلامەنتتە ەلدى باسقارۋعا, قاتاڭ جاعدايداعى ەكونوميكالىق شارالاردى ەنگىزۋگە جەتكىلىكتى دارەجەدە قۇقىققا يە بولا الماعاندىعىمەن تۇسىندىرگەن.
يتاليا وليمپيادادان باس تارتتى
دەفولت قارساڭىندا تۇرعان, مىنە, وسىنداي ەلدەر قاتارىنا يتاليانى دا قوسۋعا بولادى. بۇل ەلدىڭ باسقالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ الىپتىعى. ەكونوميكالىق قۋاتى جونىنەن يتاليا ەۋروپادا گەرمانيا مەن فرانتسيادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىن الادى. سوندىقتان ونىڭ ەكونوميكاسىن, ەگەر الدا-جالدا دەفولت جاعدايى ورنىعاتىن بولسا, قۇتقارىپ قالۋ تىپتەن قيىندىققا تۇسپەك. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, يتاليا داعدارىسپەن كۇرەس شارالارىن كۇشەيتىپ جاتقانىمەن, ءازىرگە ولاردىڭ تيىمدىلىگى بايقالماي وتىر.
ماسەلەن, بۇل ەل 2020 جىلى ريمدە وتۋگە ءتيىس وليمپيادادان باس تارتتى. بۇل جايىندا يتاليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ماريو مونتي مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى نەگىزگى سەبەپ ەلدەگى قارجى جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. «وتكىر قارجى داعدارىسىنىڭ قارساڭىندا ۇكىمەت سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىن مۇنداي جوبالارعا شاشا المايدى», دەپ مالىمدەدى ول. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ريمدە وتۋگە ءتيىس وليمپيادانى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 12,5 ميلليارد دوللارعا جۋىق مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا قاجەت بولادى ەكەن. ءوزىنىڭ باسقا جىرتىقتارىن بۇتىندەي الماي وتىرعان يتاليا ءۇشىن مۇنداي قارجى تابۋ تىم قيىنعا تۇسپەك. وسى رەتتە 2020 جىلعى وليمپيادانى وتكىزۋگە يتاليامەن قاتار ازەربايجان, تۇركيا, يسپانيا, جاپونيا, كاتار ەلدەرىنىڭ دە ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلگەندىگى بەلگىلى. وليمپيادا وتكىزۋ قۇقى ەندى وسى ەلدەردىڭ قايسىسىنا بۇيىرماق؟ ونى حالىقارالىق وليمپيالىق كوميتەت 2013 جىلى ناقتى ايقىندايتىن بولادى. ال يتاليا تۋرالى ايتارىمىز, بۇل ەلدىڭ داعدارىسقا قارسى ۇيىمداستىرىپ جاتقان شارالارىنىڭ ءتيىمسىز بولاتىن سەبەبى, مەملەكەتتىڭ موينىنا الىپ وتىرعان الەۋمەتتىك شىعىندارىنىڭ تىم كولەمدى ەكەندىگى. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, مۇنداعى پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ الىپ وتىرعان جالاقىلارى باسقا ەۋروپا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارتىق كورىنەدى.
سونىمەن, قازىرگى كۇنى ەۋروپا ەلدەرىن, اسىرەسە, ەۋروايماقتى داعدارىس بۇلتى كەرنەپ تۇر. سونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى الدىڭعى قاتاردا تۇر. ال جۇمىسسىز ادام – قاۋىپتى ادام. ول كەز كەلگەن ەلدەگى الەۋمەتتىك سىلكىنىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالادى.
ماسەلەن, ەۋروپادا سوڭعى كەزدەرى ادامداردىڭ كوشەگە شىعۋى بەلەڭ الىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. وسىنداي دەرتتەن ساقتانۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىنعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ەۋروپا ءۇشىن اسا ماڭىزدى, كۇن ءتارتىبىندە تۇرعان ءبىرىنشى مىندەت بولىپ وتىر. بىراق, ءدال قازىرگى كۇنى ونىڭ ايقىن تاسىلدەرى مەن امالدارى تابىلا قويعان جوق. ەۋروپانىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىن بارعان سايىن قارجى قارىزى باسىپ بارادى.
بۇكىل الەم بويىنشا جاعدايدىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى قازاقستان ءۇشىن دە كەرى ىقپال ەتەتىندىگى ايقىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىردىڭ وزىندە بۇكىلالەمدىك قوعامداستىقتىڭ قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا بەلسەندى مۇشەسىنە اينالعان. ءبىز حالىقارالىق رىنوكتارعا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن, مەتالل مەن استىق ساۋدالاۋ ۇستىندەمىز. الەمدە داعدارىس بەلەڭ العان جاعدايدا ەلدەردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەندەپ, وسىدان بارىپ ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق تاۋارلارىمىزدىڭ باعاسى دا ارزانداي تۇسەتىندىگى بەلگىلى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جاعداي ءبىرشاما جاقسى, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى تۇراقتى بولىپ وتىرعانىمەن, كۇللى الەمدى شارپي باستاعان داعدارىسقا تىڭعىلىقتى ازىرلىك كەرەك. مۇنى ءوزىنىڭ جۋىقتاعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىقتاپ ەسكەرتتى.
«وتكەن 2011 جىلى ەل ەكونوميكاسى 7,5 پايىزعا ءوستى. ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 11 مىڭ دوللاردان استى. بۇرىن ساتىلىپ كەتكەن اكتيۆتەردىڭ بىرقاتار ماڭىزدى بولىگى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. ەندى «بوگاتىر», «قاراشىعاناق», «قاشاعان» كەن ورىندارى مەن ەNRC, «قازاقمىس» كومپانيالارىنىڭ باسىم اكتيۆتەرى مەملەكەت يەلىگىندە بولادى. كەزىندە مەن مىناداي جاعدايلارعا بايلانىستى ساتىپ جاتىرمىز, قازىر جەكەشەلەندىرۋ كەرەك, ۋاقىتى كەلگەندە قايتارامىز دەپ ايتىپ ەدىم. مىنە, ەندى ءبارى قايتارىلۋدا. بارلىق اكتسيالار پاكەتى قازاقستاندا. ەندى ءوزىمىز بارلىعىنا ىقپال جاسايتىن بولامىز. قازاقستان حالقى ءبىرتۇتاس, بىرلىگى مىزعىماس كەمەل ەلگە اينالدى. دەگەنمەن, ءبىز كۇرمەۋى قيىن, قايشىلىعى مول الماعايىپ زاماندا ءومىر سۇرۋدەمىز. بولجانعان جاھاندىق داعدارىس قاۋپى شىندىققا اينالىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جاڭا الەمدىك داعدارىس بەس-التى جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەكونوميكانى وسى سىناققا دايىنداۋ, ونى ءارتاراپتاندىرۋدى جالعاستىرۋ بولىپ تابىلادى», دەدى.
جالپى, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وسى الەمدى شارپىپ كەلە جاتقان داعدارىسپەن كۇرەستىڭ باستى باعىتتارى مەن امالدارىن كورسەتىپ بەرگەندىگى بولدى. جولداۋدا ون مىندەتتى العا تارتقان ەلباسى سونىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى رەتىندە ۇكىمەتكە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن بيىلعى جىلدان باستاپ ەل كولەمىندە جاپپاي جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىردى. ياعني, جولداۋ قازىرگى الەمدى كەرنەپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەمانى ەل ىشىندە ەڭسەرۋ ماقساتىن كوزدەپ, بۇكىلالەمدىك جاعدايعا ورايلاس جاسالعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ باستى سيپاتى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى دامۋ قارقىنى, وسى قارقىندىلىقتان تۋىنداعان الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جىلدان جىلعا جاقسارا ءتۇسۋى ادامداردىڭ ءبىراز بولىگىن جولداۋلاردى وقىعان كەزدە ولاردان وزدەرىنىڭ جەكە باسىنا جاقسىلىق كۇتۋگە داعدىلاندىرعان ەدى. قالىپتاسىپ قالعان بۇل قۇبىلىستى «جولداۋدان جىلما-جىلعى دامەتۋ» دەپ اتاساق تا ارتىق ەمەس. بۇل جولعى جولداۋدا «انا الەۋمەتتىك توپتىڭ جالاقىسىن ۇلعايتايىق, مىنا الەۋمەتتىك توپتىڭ جاردەماقىسىن كوبەيتەيىك» دەگەندەي, اتاۋلى تاپسىرمالار بولعان جوق. ونىڭ ەسەسىنە بۇل جولداۋدا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا ورتاق ماسەلەلەر قامتىلعان. ەكونوميكانى نىعايتۋدىڭ, ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ باستى جولدارى كورسەتىلگەن. ال مۇنىڭ قايىرى بۇرىنعى جولداۋلاردان ەشبىر كەم بولمايتىندىعى اقيقات.
ەلباسى وسىعان وراي ۇكىمەتكە داعدارىستىڭ قازاقستانعا تيگىزەر اسەرىن ەلەپ-ەكشەي وتىرىپ, بىرنەشە نۇسقالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋدىڭ الدىن الا ستسەناريلەرىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. جامان ايتپاي, جاقسى جوق. داعدارىستىڭ قازاقستانعا قانداي اسەر ەتەتىندىگى بىزگە ازىرگە بەلگىسىز. مىنا اۋمالى-توكپەلى زاماندا, بۇكىل دۇنيە دۇربەلەڭگە ءتۇسىپ تۇرعان شاقتا الداعى ۋاقىتتان ءبارىن دە كۇتۋگە بولادى. سونىڭ تەك جاماندىعى از, جاقسىلىعى مول بولسا ەكەن. ارينە, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن بەرەكە-بىرىلىك, ءتارتىپ پەن ءوز مەملەكەتىڭە دەگەن سەنىم, «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار, قالان», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, جۇرتشىلىق بولىپ قولعا الىپ جاتقان ىسكە جاقسى نيەت قاجەت دەمەكپىز.
سۇڭعات ءالىپباي.