بەيسەنبى, 26 شىلدە 2012 7:47
جۋىردا ءبىز قازاق جەرىندەگى تاعدىرلاس, تاريحى ۇقساس تۇرىك حالقىنىڭ وكىلى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شاحيسمايل اسيەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. ول كىسى كۇردەلى ءومىرىمىز بەن كەلەلى تىرشىلىگىمىزدىڭ قاراپايىم فورمۋلاسىن مەيلىنشە قارا سوزبەن جەتكىزۋگە تىرىسىپ, ءاربىر قازاقستاندىق ۇعىنا الاتىنداي اڭگىمە قوزعادى.
بەيسەنبى, 26 شىلدە 2012 7:47
جۋىردا ءبىز قازاق جەرىندەگى تاعدىرلاس, تاريحى ۇقساس تۇرىك حالقىنىڭ وكىلى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شاحيسمايل اسيەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. ول كىسى كۇردەلى ءومىرىمىز بەن كەلەلى تىرشىلىگىمىزدىڭ قاراپايىم فورمۋلاسىن مەيلىنشە قارا سوزبەن جەتكىزۋگە تىرىسىپ, ءاربىر قازاقستاندىق ۇعىنا الاتىنداي اڭگىمە قوزعادى.
– شاحيسمايل اعا, جيىرما جىلدىق بەلەستىڭ بەدەرىندەگى قازاق ەلى تۋرالىسىزدەن سۇراي قالسا, نە ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن 20 جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىز ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, كوپ وزگەرىستەردى باستان كەشىرگەنىنە كۋامىز. دەربەس ەل رەتىندە ءوز تىزگىنىن قولىنا العان قازاق ەلىنىڭ ءاۋ باستاعى ۇستانعان ساياساتىنىڭ تەك قازاقستاندى مەكەن ەتكەن 130-دان استام ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ تىنىشتىعى مەن دامۋىن كوزدەگەن يگى نيەت ەكەندىگىنە بۇگىنگى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ارقىلى كۇللى الەم ءتانتى بولىپ وتىر. قۇدايعا شۇكىر, قازاقستاندى قازىردە الەم مويىندادى. دۇنيەجۇزىلىك, حالىقارالىق ءىرى قاۋىمداستىقتارعا مۇشە بولىپ قانا قويماي, سونداي ۇلكەن ءمىنبەرلەردەن جالپى ادامزاتتىق ءماسەلەلەردى قوزعاپ, عالامدىق ءمۇددەلى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرۋ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باسىنا قونا بەرمەيتىن باق. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ەرتەڭگى كۇندى بولجاي بىلەتىن, كەڭ اۋقىمدا پايىم جاساپ, جاس مەملەكەتتى دامىعان قوعامدارعا مويىنداتا الاتىن باسشىنىڭ ۇستانعان سىندارلى ساياساتىمەن بايلانىستى.
الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىس الىپ مەملەكەتتەردىڭ وزىندە مەملەكەتىشىلىك كەلەڭسىزدىكتەردى تۋدىردى. دۇنيەجۇزىلىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەگە وزىندىك ىقپالى بار ەلدەردىڭ ءوزى امالسىزدان الەمگە تانىمال ءىرى زاۋىتتارىن جاۋىپ جاتقان كەزدە, قازاقستاندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ساياساتى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتتى. راس, داعدارىستىڭ سىزى بىزگە دە تيگەنىمەن, ەل بولىپ ەس جيۋ جولىندا بارشامىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ, ءبىر مۇددەگە جۇمىلدىرا ءبىلۋ ءۇشىن شەبەر ساياساتكەرلىك قابىلەتتىڭ كەرەك ەكەندىگىن مويىنداۋ قاجەت.
– الايدا, ەگەمەن ەل بولدىق دەگەن تۇستاكانىگى ساياسي قايراتكەرلەر دە, بەلگىلىساراپشىلار دا بۇگىنگى كۇندى بولجايالماي, سەنىمسىزدىك تانىتىپ ەدى عوي…
– ەلباسىمىز كىشى جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىپ, ءار ايماقتا ءىرى جوبالاردى قولعا الۋ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى توڭىرەگىندەگى ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە تىكەلەي ىقپال ەتىپ جاتقاندا, بىلايعى جۇرتتىڭ ول ىسپەن شارۋاسى بولمادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ۇڭىلسەڭىز, كورەتىنىڭىز ەرەۋىلگە شىققان كەنشىلەر, جالاقىسىن كوتەرۋدى تالاپ ەتكەن مۇعالىمدەر مەن ءدارىگەرلەر, ازىق-ت ۇلىك باعاسى مەن زەينەتكەرلەردىڭ جەڭىلدىكتەرى سەكىلدى تەك كوزگە كورىنىپ تۇرعان قيىنشىلىقپەن اۋرە بولىپ جاتقان قوعام مەن ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ بەرەتىن باسشىلاردى عانا كورۋشى ەدىك. مۇنداي جاعداي تەك بىزدە عانا ەمەس, تاعدىرلاس رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىنىڭ باسىنان كەشكەن كۇي ەكەنى تاعى دا راس. سول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەكەل ەتكەن ىستەرىنىڭ, باتىل باستاعان باعىتىنىڭ وسى كۇنگە قابىرعامىزدى سەتىنەتپەي, قايماعىمىزدى شايقالتپاي جەتۋ ءۇشىن جاسالعان قادام ەكەنىنە, قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭى نە بولار ەكەن دەپ ىشتەن دە, سىرتتان دا سىناي قاراپ وتىرعان كۇللى جاھان الدىندا ابىرويىمىز اسقاق, ءجۇزىمىز جارقىن بولۋعا باعىتتالعان ۇستانىم ەكەنىنە كوبىمىزدىڭ ورەمىز جەتە دە بەرمەپتى.
استانا تورىنەن بوي كوتەرگەن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى بۇگىندە ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ تۇر. بارلىق ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا مامىلەلى اڭگىمەگە جيناۋ ازۋى التى قارىس الىپ دەرجاۆالاردىڭ ويىنا كىرمەگەن ءىس ەدى. اقپاراتتىق مايداننىڭ ءناتيجەسىندە قىرعي-قاباق بولىپ كەلگەن بارشا ءدىني كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ استاناعا كەلگەندە رۋحاني تۇسىنىستىك تاۋىپ, ادام بالاسىنىڭ كوڭىلى كوكسەيتىن پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋى, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بەيبىت ءومىرى جولىندا ءپاتۋالاسۋى قازاقستاننىڭ جانە قازاق حالقىمەن نيەت قوسىپ وتىرعان ءدىنى ءبىر, ءتىلى ءبىر, تاعدىرى ءبىر بارلىق مۇسىلمان قوعامىنىڭ دا جەتىستىگى. بارشامىزعا ورتاق ابىرويلى, ايبىندى ىستەر اتقارىپ وتىرعان, جوعىمىزدى ءتۇگەندەپ, بارىمىزدى بيىككە شىعارا بىلەتىن قازاق ەلى مەن ونىڭ باسشىسىنا, اتاجۇرتتاعى قانى ءبىر, جانى ءبىر قازاق باۋىرلارىمىزعا العىسىمىز شەكسىز, تىلەگىمىز ءتۇزۋ. وسى نيەتىمىزدىڭ ايعاعى ىسپەتتى, قازاقستان مەملەكەتى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا ەڭ العاشقى بولىپ ءتۇبى ءبىر تۇرىك جۇرتى, ونىڭ ىشىندە تۇرىك مەملەكەتى شەكسىز قۋانعانى بەلگىلى. تاريح تاقتاسىنا بەدەر سالعان سول كەزدەن بەرى باۋىرلاس ەكى ەل مەن ونىڭ پرەزيدەنتتەرى تىعىز قارىم-قاتىناسىن نىعايتىپ, ءوزارا تاتۋلىعىمەن ەلگە ۇلگى بولىپ كەلەدى. قازاق جەرىندەگى تۇرىك دياسپوراسى ءوزىنىڭ وتكەنىن ۇمىتقان ەمەس. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تاعدىردىڭ تالقىسىمەن وسى ەلگە, وسى جەرگە تاپ بولدى. جەرى دە, جۇرەگى دە كەڭ قازاق ۇلتى بىزگە پانا بولىپ, ءوز بالاسىنداي باۋىرىنا تارتتى. ءبىر عانا تۇرىك ۇلتى ەمەس, قازاقستانداعى بارشا ۇلت وكىلدەرىن بولە-جارماي قابىل العان قازاقتار الەمگە رۋحانيات پەن بەرەكەلىلىكتىڭ, تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە ماعلۇم بولدى. قولىنداعى ءبىر ءۇزىم نانىن وزگەمەن ءبولىپ جەگەن, باسقانىڭ قيىنشىلىعىن بىرگە ءبولىسكەن قازاقى پەيىلگە اللا تاعالا دا سۇڭعىلا باسشى بەرىپ, مەملەكەتىن مارتەبەلى ەتتى. ءبىر كەزدەرى بابالارى ارىپ-اشىپ قازاق دالاسىنا جەتكەندەردىڭ بۇگىنگى بالالارى «قازاقستان – مەنىڭ وتانىم!» دەپ سەنىمدى ايتاتىن بولدى. تاريحي وتانىنا كەتكەندەر قازاقتىڭ ءدامى تارتىپ, قايتا كوشىپ كەلۋدە. ەگەر بۇل ەل جامان بولسا, سويتەر مە ەدى؟!
– قازاق جەرىندەگى تۇرلى ۇلت وكىلدەرى ورتاق وتانىمىزدىڭ كوركەيۋىنە ۇلەسقوسىپ جاتىر. باۋىرلاس تۇرىك اعايىنداردىڭ نە قوسارى بار؟
– ەلباسى جولداۋى بارشامىزدىڭ ۇستانار باعىتىمىزعا, ءتىرشىلىك ەتەر قاعيدامىزعا اينالدى. بيىك مىنبەردەن ايتىلعان رەسمي مالىمەت ەمەس, ءاربىر قازاقستاندىقتى بۇرالاڭ جولعا تۇسىرمەي, جارقىن بولاشاققا باستايتىن تاريحي باعدارشىسى ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىرعاندىقتان دا, ەلباسىنىڭ ءار جىلدا قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋىن ومىرلىك ۇستانىم ەتىپ الۋدامىز. كەڭەس ءداۋىرىندە شاعىن وتباسىلىق تۇرعىدا عانا اتاپ ءوتىپ, كەڭىنەن كورسەتە الماعان ۇلتتىق مەرەكەلەرىمىز, سالت-داستۇرلەرىمىزدى بۇگىندە جاريا تۇردە, ەل بولىپ, قازاقستان جۇرتشىلىعى ءبىر وتباسى مۇشەلەرىندەي ەمەن-جارقىن مەرەكەلەپ كەلەمىز. وسىنىڭ بارلىعى – شىنايى دەموكراتيالىق دۇرىس باعداردىڭ جەمىسى. قاريالارىمىز ءبىزدىڭ ءبۇگىنگى ءومىرىمىزدى ارمان ەتىپ كەلدى. وسى كۇنىمىزدى كورىپ ولار تاۋبە ەتەدى.
تۇرىك حالقى, قازاق جەرىندەگى تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى دە بارىنشا قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسۋعا اسا ىنتالى. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز قازاق جەرىنىڭ ءار ايماقتارىندا 32 قازاق-تۇرىك ليتسەيىن اشۋعا ۇيىتقى بولدىق. سونىڭ ءبىرى, جۋىردا عانا تالعار قالاسىندا از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن 480 ورىندىق وقۋ ورداسىن حالىق يگىلىگىنە قوستىق. بۇل – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني ءبىرلەستىگىنىڭ باسشىسى زياتدين كاسانوۆتىڭ تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ ەردوعانمەن بولعان كەزدەسۋىنەن كەيىن ىسكە اسقان شارا. بۇعان دەيىن بۇل مەكتەپكە 146 وقۋشى قابىلداندى. جەتپىسكە تارتا ۇلتتىڭ وكىلى ءبىلىم الىپ وتىرعان بۇل وقۋ ورداسىنىڭ اۋقىمىن ۇلكەيتە بەرۋدى, ءبىلىمدى, ەلىن ءسۇيگىش جاس تالاپتارمەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعان جايىمىز بار. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تالاپتارىنا ساي بىلىممەن وقۋعا قابىلدانعان تۇلەكتەردىڭ دەنىن ءبىزدىڭ ليتسەيدى بىتىرگەن جاستار قۇرايتىنىن ماقتانىشپەن ايتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇدان وزگە تالعار قالاسى اۋماعىندا بالاباقشاسى, سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىمەن جابدىقتالعان «التىنساي» اتتى مادەني ورتالىق اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ودان بولەك, جىل سايىن 45-50 ادامدى ورتالىقتىڭ قارجىلاي كومەگىمەن قاجىلىققا اپارۋ ءىسىن دە جولعا قويدىق.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قازاق جەرىندەگى وزگە ۇلتتاردىڭشوعىرلانعان جەرى عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ بىر بولشەگىندەي بولىپ كەتتىدەسەك, ارتىق ايتقانىمىز بولماس. كوڭىلدى قوزعاپ, كوز جەتكەن جەردەگىبارلىق ىس-شارانىڭ باسىنان ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ وكىلدەرىنبايقاپ قالىپ جاتامىز…
– ەلىمىزدەگى ءاربىر قۋانىش, ءاربىر كەزدەيسوق ءجايتتى ءبىر شاڭىراق استىندا بولعاننان كەيىن بىرگە كوتەرىسۋ بارلىعىمىزدىڭ بورىشىمىز. جۋىردا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ باستاعان توپ, ەلىمىزدەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىنىڭ وكىلدەرى تابيعي زارداپ شەككەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ىسساپارمەن بولدىق. سۋ كوشكىنى ءجۇرىپ وتكەن 4 اۋداننىڭ حالقىمەن كەزدەسىپ, قولىمىزدان كەلگەن كومەكتى, رۋحاني دەمەۋدى ءبىلدىرىپ, ازاماتتىق بورىشىمىزدى تانىتىپ قايتتىق. مۇنىڭ بارلىعى قازاق حالقىنا, قازاق ەلىنىڭ باسشىلىعىنا كورسەتكەن قۇرمەتىمىز جانە ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋعا قوسقان كىشكەنە دە بولسا ۇلەسىمىز دەپ ويلايمىن.
ەل ىشىندەگى رۋحاني-ءدىني ساۋاتتى كوتەرۋگە قوسقان ۇلەسىمىز رەتىندە 23 مەشىت اشقانىمىزدى جانە ول ءدىني وردالاردا ءدىن يسلاممەن قاتار سالاماتتى ءومىردى ناسيحاتتاپ جاتقان قازاقستاننىڭ ورتاق مۇددەسىنە قىزمەت كورسەتەتىن ساۋاتتى ماماندارىمىزدىڭ بارشىلىعى دا قۋانىش تۋعىزادى. ءبىز سانالى دا, ساپالى ەلدىڭ مۇشەسىمىز! سوندىقتان دا, قازىرگى تاڭدا قيت ەتسە «يسلام تەرروريزمى» دەپ ءدىنىمىز بەن دىلىمىزگە, تەگىمىز بەن تۇرىمىزگە قارا كۇيە جاققىسى كەلىپ وتىرعان كەرىتارتپا توپقا ۇلكەن سوققى بولارداي بەرەر جاۋابىمىز – ءبىز قازاقستان ەلىنىڭ بەيبىت تە باۋىرمال ازاماتىمىز, ءبىزدىڭ قوعامدا, ءبىزدىڭ تۇسىنىكتە ونداي ايداپسالعىش مۇددەگە ورىن جوق دەگىمىز كەلەدى.
«احىسكا» ەتنومادەني بىرلەستىگى اياسىندا 17 سپورتتىق زال جاس ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ءوز جۇمىسىن تولاسسىز ۇيىمداستىرىپ كەلەدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ شاراسىنا دا اتسالىسىپ, جىل بويى بىزدەر «قازاق ءتىلىن جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ» شاراسىن وتكىزىپ كەلەمىز. ماسەلەن, وتكەن 2011 جىلعى ءبىز وتكىزگەن الماتى قالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ شەبەرلىگى سايىسىندا اۋعان ۇلتىنىڭ وكىلى باس جۇلدەنى يەمدەندى, ءبىرىنشى ورىنعا بەسىنشى سىنىپ وقۋشىسى گرەك ۇلتىنىڭ وكىلى يە بولدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ, وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن دىلىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن وسى ازاماتتاردى باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتادىق. سپورتتىق سايىس تۇرلەرىنەن ءبىزدىڭ ەتنومادەني ورتالىق جىل سايىن كوپتەگەن شارالار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. سونىڭ بارلىعىنا دا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورتالىقتارى بىزگە ءوز كومەگىن تانىتىپ, ەل جاستارىنىڭ سالاماتتى ءومىر سۇرۋىنە جاعدايدىڭ بارىنشا جاسالعاندىعىنا كەڭ جول اشۋدا.
– ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ ورتاق ۇيىندەي, ءتىلى, ءتۇرى بولەك بولسا دا تىلەگى ءبىر جۇرتتى ۇيىتىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىزدا قانداي قۇرىلىم؟
– قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق ۇستانىمى بۇگىندە تمد قۇرامىنداعى ەلدەردى اسا قىزىقتىرىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. تاعدىرلاس, كورشىلەس ەلدەر ءبىزدىڭ جۇيەمىزدى ءوز ەلدەرىندەگى ۇلتارالىق تاتۋلىققا كەپىل بولادى دەگەن سەنىممەن ءجون-جوبا سۇراپ وتىر. ەگەمەندىك العان كورشىلەس ەلدەر ءاۋ باستان تىكەلەي ۇلتتىق ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ, جالپىحالىقتىق, تاعدىرلاس ەتنوستار ءماسەلەسىن اقساتقاندىعىنان ىشكى ساياسي احۋالىنا ۇلتارالىق قاتىناستىڭ ىقپالى تيەتىندىگىن بۇگىن بايقاپ وتىرعانداي. ەكونوميكالىق قىسپاقتان ازات بولۋمەن قاتار, رۋحاني-مادەني تەپە-تەڭدىگىمىزدى ساقتاي ءبىلۋىمىزدىڭ ارقاسىندا بىلايعى جۇرتقا ۇلگى بولۋىمىز, بۇل دا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق جەتىستىك دەپ تولىق ماقتانا الامىن. سوندىقتان دا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, ونى ومىرگە كەلتىرىپ, جۇزەگە اسىرعان باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءجۇز وتىزدان اسا ۇلت وكىلىن ءبىر مۇددە اياسىندا بىرىكتىرە ءبىلۋى, ءسوز جوق, «قازاقستاندىق قۇبىلىس».
اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر,«ەگەمەن قازاقستان».الماتى.