قۇندىلىق ىزدەگەن قويىلىم

جالپى, رەجيسسەر نۇر­قا­نات جاقىپبايدىڭ شىعارما­شىلىق لابوراتورياسىن سىرت­تاي باقىلاعان قىزىق. ءار­ قو­يى­لىمىنا وزگەشە ستيل,­ قول­تاڭبامەن كەلەتىن سۋرەتكەر­دىڭ ونەردىڭ ءوز تىلىندە جاسىرعان جۇم­باعىن شەشىپ, كىلتىن ىز­دەۋ كورەرمەنىن ەرەكشە ءبىر ىنتى­زارلىقپەن ۇنەمى تەاترعا قاراي تارتادى دا تۇرادى.  «عاسىردان دا ۇزاق...» دەپ اتاۋ بەرگەن جاڭا سپەكتاكلىندە دە ونەر يەسى سول جاڭالىقسۇيگىش قالىبىنان تانباپتى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن», ورالحان بوكەيدىڭ «جەتىم بوتا» جانە روزا مۇ­قا­­نوۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە» شىعارمالارىن بىرىك­تىرىپ, تريپتيح تۇزگەن ساح­نا­لىق ينتەرپرەتاتسيادان ءبىز وركەنيەت ورىستەپ, قۇندىلىق وزگەرگەن تىم-تىم قاتىگەزدەۋ قوعامدا ادام جانىنا ءۇڭىلىپ, ارمان-مۇڭىمەن ءبولىسۋدىڭ ءوزى قيامەتكە اينالىپ بارا جاتقان قۇبىجىق كۇي, زامانا تراگەديا­سىن قالتقىسىز تانىعانداي بول­دىق. 

– ادامدار ارالاسۋدان قال­دى. تەك سمارتفون ارقىلى سويلەسەدى. بۇل تاقىرىپ ماعان وتە وزەكتى بو­لىپ كورىندى. ادام­­­دار وزگەگە قايى­رىمدى بو­لۋ­دى ۇمىتتى. ءتىپ­تى دوس­تا­رىن تانىماي جاتادى. بۇگىن­دە ولاردىڭ اينىماس دوسى –  تەلەفون, گادجەت. وسى­نىڭ بارلىعى مەنى قاتتى تول­عاندى­رادى, – دەيدى بۇل جونىندە رە­جيسسەردىڭ ءوزى. 

راس, العاشقى قابىلداۋدا اتال­عان شىعارمالاردىڭ ايتارى دا, يدەياسى دا ءۇش ءتۇرلى. ۇشەۋىن بىرىك­تىرەتىن ورتاق ءتىن­دى تابۋ دا قاراپايىم وقىر­­­مان ءۇشىن قي­سىنعا كە­لىڭ­كىرەمەيتىندەي. ايتسە دە اسىق­پاڭىز! جەر بە­تىن­دەگى بارلىق ۇلى ويدى ۇيىس­تىراتىن ورتاق ءتىن – ادامزاتتىڭ ءوزى ءھام ونىڭ ىشكى تراگەدياسى ەكەن. جاڭا قويىلىم سونى ايتادى. 

باتتاسقان بوياۋ مەن بار قۇ­پيا­سىن جايىپ ساپ تۇرعان تۇر­مىستىق تراكتوۆكادان قاشا­تىن رەجيسسەر بۇل جولى دا شارت­تىلىقتى نەگىزگە الادى. ساحنادا نەگىزىنەن سيمۆول مەن مەتافورا سويلەيدى. ەكىگە بولىنگەن كونتراستى كەڭىستىكتە ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ەكى الەم ءومىر سۇرەدى. ساحنا ورتاسىنان ورىن ال­عان عيمارات تيپتەس جىلتىراق اينەكپەن كومكەرىلگەن الىپ دەكوراتسيا بۇگىنگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قالالىق ءومىردىڭ قۇي­­تاقانداي عانا ءبىر بولشەگىن كور­­­سەتسە, سول عيماراتتى اينالا قوزعالعان ءۇش بەينە سپەك­تاكلگە قوسالقى اۆتور بولعان قا­لام­­گەرلەر شىعارماسىنداعى كەيىپ­­كەرلەردىڭ تاعدىر-تالايى ار­قىلى بەرىلگەن كومەسكىلەنە باستاعان قۇندىلىقتار كوشى. جىلتىراق الەمدە ءومىر سۇرگەن كەيىپكەرلەردىڭ بار ويى مەن نازارى –  ۇيالى تەلەفون مەن گادجەتتە. اينالاسىندا بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعاعا, وز­دەرىن اينالا قوزعالعان كەيىپ­­كەرلەردىڭ قاسىرەتتى كۇيى مەن تراگەدياسىنا ءھام جان شىرىلىنا نازارىن سالىپ تا قا­رامايدى. ءتىرى پەندەگە ءومىردىڭ بار قىزىعى ۇيالى تەلە­فوننىڭ ىشىنە تۇراقتاپ قال­عانداي. 

ال ەكىنشى الەمنىڭ تراگەديا­سى مۇلدەم باسقا. بۇلار تىل­دەسۋگە جان سىرىن جايىپ ساپ, شەر تارقاتىسار جان تاپپاعان تىر­شىلىك يەلەرىنىڭ ىشكى شىرىلى. مارقۇم قازانعاپ دوسىن ماڭگىلىك مەكەنگە تۇراق­تاندىراتىن 2 مەتر جەر ىزدەپ ساندالعان ەدىگەنىڭ جاناي­قايى دا, جەرىمىزدى ۋ­لاپ,­­ لاڭ سالعان پوليگوننىڭ قاسى­رەتى سالدارىنان ماڭگىلىك با­لا كەيىپتە قالىپ قويعان ءلاي­لانىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى دا,­­­ جەتىم بوتاسىن جەتەكتەپ, تە­ڭىز تولقىنىنان اتا-اناسى­نا­ سالەم جولداعان دەرتتى, جە­تىم بويجەتكەن اقبوتانىڭ ىش­­كى تراگەدياسى دا كۇمبەزىن كۇن سۇيگەن ءزاۋلىم عيماراتتا وتىر­عان جاڭا زامان ادامدارىنا شى­بىن شاققان قۇرلى اسەر ەت­پەيدى. تاس قالادا جانى دا تاسقا اي­نالعان ادامداردىڭ جۇرەگى ءبىر ساتكە سوعۋىن دا توق­­­­­­­تاتقانداي. تەلەفون بي­لىگىن جۇر­گىزگەن مۇزداي تە­مىر قوعام. مۇندا ادامدار سۇلۋلىققا سەلت ەتىپ, مەيى­رىم­گە ەلجىرەمەيدى. ءتانى ساۋ بولعانىمەن, رۋحى مۇگەدەك كۇيگە تۇسكەن, قاراپايىم عانا ادامي ۇعىنىسۋدى ۇمىتقان تەمىر ادامدار توبىرى. تاس قابىرعاعا قامالىپ وتىرعان ول قاۋىم – ءسىز بەن ءبىز. 

كەرىسىنشە, ءتانى مۇگەدەك بولسا دا ارمانعا سەنىپ, سۇلۋ­لىققا سۇيسىنۋدەن ءبىر ءسات تە تانباعان, ءتانى جارىمجان بول­عا­نىمەن, جان دۇنيەسىنە نوقاتتاي قىلاۋ تۇسىرمەي, جۇرەگىن تازا ساقتاي العان ءلاي­­­لا بەينەسى كوپ كوڭىلىنە وي سالىپ, كورەرمەننىڭ رۋحاني الەمىنە توڭكەرىس جاساعانداي. اكتريسا نازەركە سەرىكبولوۆا ساحناعا شىعارعان ءلايلانىڭ سون­شالىقتى تازا, سونشالىقتى ار­مانشىلدىعىنا قىزىعاسىڭ. سىرتتاي باقىلاپ وتىرىپ,­ ول سەنگەن الەمنىڭ ءسىز ءۇشىن قاعازداي دا قادىرى جوق قۇنسىز­دىعىن كورىپ ىشتەي ءوز-وزىڭىزدەن جەريسىز, جان دۇنيەڭىزدى سۇم­دىق ءبىر قورقىنىش بي­لەي­دى. ويتكەنى ءبىزدىڭ جان دۇ­نيەمىز قاراپايىم عانا ادامي سەزىمدەر مەن تىلدەسۋدى ور­­كەنيەت كوشىنە ۇرلاتىپ الىپتى. باس كەيىپكەر ءلايلا قو­يىلىم بويى سىرىن اقتارار پلاستماسسادان جاسالعان اق لايلەك قۇستار مەن سۇيگەن جانى قۇماردى وزىمەن الىپ كەلەرىنە ورەكپي سەنگەن پويىز­ سۇلباسىن كوز الدىڭىزعا اكەلەر  قالبىر ىشىندەگى قۇم­نىڭ دىبىسى, ول سىرلاسار قاڭىلتىر تاباقتىڭ اسپانداعى ايعا اينالىپ, ول كيەتىن الاباجاق كيىم­دەردىڭ سىرتتاي قوقىس كورىنگەنىمەن, قابىلداۋىڭىزعا حانشايىم­نىڭ كيىمىندەي اسەر بەرۋى – بارلىعى دا ۇعىم مەن قابىل­داۋدىڭ اراسىنداعى كونتراستى كورسەتەدى. ءتىپتى ءلايلانىڭ مۇگە­دەكتىگىنىڭ ءوزىن سىرتقى پى­شىنگە ەمەس, ىشكى پلاستيكاعا سالۋى دا رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي تارا­پىنان تابىلعان ۇتىمدى شەشىم دەر ەدىك. وسىلايشا سپەك­تاكل بۇگىنگى قوعامدا سىرت­قى مۇگەدەكتىك ەمەس, ىشكى تەڭ­سىزدىك, رۋحاني جارىم­جان­دىق الدەقايدا قاۋىپتىرەك دەگەن وقشاۋ ويعا جەتەلەيدى. 

قويىلىمداعى قازانعاپ­تىڭ ءولىمى دە – مەتافورا. قا­زان­عاپتىڭ ءولىمى – قۇندى­لىقتىڭ جويىلۋى. اۋىلىنىڭ اتپالداي اياۋلى ازاماتىن جەر قوينىنا تاپسىرا­ الماي­ سان­دالعان ەدىگەنىڭ جان قينا­لىسىنان كورەرمەن قاۋىم قوس­ بىردەي تۇيتكىلگە كەزىگەدى. اۋەل­گىسى – ارينە جەر ماسەلەسى. ءاۋ باستاعى اۆتوردىڭ ەسكەرتكەن قاۋپى بۇگىن دە ءوز وزەكتىلىگىن كەمىت­كەن جوق. وسىنى تەاتر­ تىلىنە اكەلگەن رەجيسسەر جا­ھان­­دىق مادەنيەتكە بارىنشا بويۇسىن­عان جاستارعا تۋعان جەر, وتان ماسەلەسىندەگى ۇلت­جان­دىلىق رۋح­تى ءولتىرىپ ال­ماۋعا, وسكەن ور­تاڭنىڭ ءار ءتۇيىر تاسىنا دەيىن كوزدىڭ قا­­را­شىعىنداي قورعاۋعا ۇن­دەيدى. ەكىنشى ماسەلە – ۇلتتىڭ سالتى مەن ءداستۇرى, تانىمى مەن ۇستانىمى. قازاقتىڭ قا­لى­بىن وسى دۇنيەلەر انىق­تايدى. ايت­سە دە زامان اۋى­سىپ, ۇرپاق الماس­قان سا­يىن ول قۇندىلىقتار با­عا­سىن جويىپ, قازانعاپتىڭ مۇر­دەسىندەي ءوز جەرىندە كەرەك­سىز كۇي كەشۋى دە رەجيسسەر تراك­توۆ­كاسىندا ءساتتى ساراپتالادى. ەدىگەنى كەيىپتەگەن اكتەر, قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى ءادىل احمە­توۆ اتالعان ماسەلەلەردىڭ درا­ما­لىق كۇيىن ءدوپ تاۋىپ, ۇتىم­دى جەتكىزدى. 

ورالحان بوكەي قالامىنا ارقاۋ بولعان «جەتىم بوتاداعى» اق­بوتا دا جوعارىدا كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ جۇيەلى جالعاسىنداي. بۇل جەردەن ءبىز روبوتتانىپ تابيعي قالپىن جوعالتقان قوعام مەن رۋحاني قۇندىلىقتار اراسىنداعى تەگەۋرىندى تەكە­تىرەس­تى جازباي­ تانيمىز. ءوز ورتاسىندا وگەيدىڭ كۇيىن كەش­كەن اقبوتانىڭ ء(مول­دىر قوجاگەلدى) قوعامنان وقشاۋ­لانىپ, كىسىكيىك عۇمىر كەشۋى ءتىپتى دە جەتىمدىكتىڭ نەمەسە جازىلماس دەرتتىڭ قايعىسى ەمەس, تاس جاندى قوعامداعى جا­نىن تۇسىنەر ادام تاپپاي قينالعان جاننىڭ جۇرەك شىرىلى ەكەنىن ۇعىنا تۇسكەندەي بولاسىز. تۋرا «عاسىردان دا ۇزاق كۇندەگى» ەدىگەدەي... «ماڭگىلىك بالا بەينەدەگى» ءلايلاداي...

ءبىر قاراعاندا, ءۇش كەيىپكەر­دىڭ قارىم-قاتىناسى دا, اڭگىمەسى دە ءدال چەحوۆتىق كەيىپكەرلەردەي جۇيەسىز, ورتاق ويى جوق ماعىنا­سىز ساندىراقتاي بولىپ كورىنگە­نىمەن, ولاردى بىرىكتىرەتىن التىن قازىق – يدەياسى ەكەن. ول –  ور­كە­نيەتتەر قاقتىعىسى مەن تەح­نولوگيالار تەكەتىرەسىندە ادام­دىق قالىبىڭدى ءھام ۇلت­تىق قۇن­دى­لىعىڭدى جوعالتىپ الماۋ. رەجيسسەر ويىنان ءبىز وسىنى وقىدىق.     

نازەركە جۇماباي, 

«Egemen Qazaqstan»