سوناۋ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ەلدە قازاقتىڭ كومپوزيتورى وزگە جۇرتتى ونەرىمەن مويىنداتىپ, جازعان مۋزىكالارى بۇگىندە الەمدى شارلاپ كەتىپتى دەسە, كىم كىمنىڭ دە توسىرقاي تىڭداۋى ابدەن مۇمكىن عوي. بۇل قاي قازاق, وندا قايدان تاپ بولىپ جۇر؟الەم تانىعان كومپوزيتوردىڭ ءوز ەلىنە ورالام دەگەن ويى بار ما؟ جانى قازاق پا ەكەن ءوزىنىڭ دەگەن سىندى سان سۇراقتى جاقىندا “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” كونكۋرسىنداعى ەڭ ۇزدىك بالەت تۋىندىسى نوميناتسياسى بويىنشا جەڭىمپاز اتانعان كومپوزيتوردىڭ الدىنا توسقاندا, بىزگە بەيمالىم ءبىراز سىردىڭ سىڭعىر قاققانى راس.
كانادا اسىپ, بۇگىندە ۆانكۋۆەردە تۇرىپ جاتقان قانداسىمىزدىڭ اتى-ءجونى – ءادىل بەستىباەۆ. ءيا, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ, سونداي-اق كانادا مۋزىكا ورتالىعىنىڭ مۇشەسى, سونو-وۋ ءبىر جىلدارى ەسىمى “سۇراپىل سۇرجەكەي”, “قازاق تاريحى” فيلمدەرىنە ارناپ جازعان مۋزىكالارىمەن تانىلعان ءادىل باۋىرىمىز. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن شەتەل اسىپ كەتتى دەگەن سىبىستى قۇلاعىمىز شالىپ قالعان. ەندى, مىنە, سول ەسىم ونەردىڭ بايگە الاڭىندا تاعى دا اسقاق مۇراتىنا جەتىپ, وتانىنا ۇزدىك تۋىندى سىيلاپ وتىر. ال ونىڭ شەتەلدەگى داڭقىنا كەلسەك, بۇگىندە شىعارمالارى الەمدىك ەڭ وزىق ۇرلەمەلى مۋزىكالىق تۋىندىلار بويىنشا العاشقى وندىقتان ورىن الاتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى سياقتى. امەريكالىق دجون ريد, فرانتسيالىق يدا گوتكوۆسكي, گوللانديالىق يوحون دە مەي سىندى تاعى دا باسقا ەسىمدەر ەڭسەرگەن بيىكتەن ءبىزدىڭ دە وتانداسىمىز ورنىن تاۋىپ جاتقاندا قالايشا قۋانباسقا. ۇرلەمەلى وركەسترگە جازعان شىعارمالارى اۆستريا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ءبىرتالاي ەلدەردە جارىق كورىپ, اقش, شۆەيتساريا, يسپانيا, فرانتسيا, اۆستريا, يتاليا, گوللانديا, شۆەتسيا, رەسەي, تايلاند ساحنالارىندا ورىندالعان اۆتورمەن وربىگەن اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ارقاۋى دا مۋزىكا حاقىندا.
– ءادىل مامبەت ۇلى, اۋەلى تۋعان جەرىڭىز, وسكەن ۇياڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
–الماتىدا, ونەرلى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم مامبەت بەستىباەۆتىڭ ەسىمىن مادەنيەت سالاسىنداعى ادامدار وتە جاقسى بىلەدى. كەزىندە فيلارمونيانى, قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق وركەستردى باسقارعان. مەن دە بالا كۇنىمنەن ونەردى ءسۇيىپ ءوستىم. رەسپۋبليكالىق احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريادا ۇلتتىق كلاسسيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, مۋزىكا مايتالمانى, پروفەسسور عازيزا جۇبانوۆانىڭ كلاسىندا ءبىلىم الدىم. چايكوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىندا ن.سيدەلنيكوۆتەن شەبەرلىگىمدى شىڭدادىم. مۋزىكالىق باعىت-باستاۋىمنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى ءبىلىم وشاقتارىندا ءدارىس بەرگەن ۇستازدارىمنىڭ كورسەتكەن كومەگى ۇشان-تەڭىز.
– سول كەزدەگى ونەرلى جاستاردىڭ بويىنان نەندەي قاسيەتتەردى بولە-جارىپ ايتار ەدىڭىز؟
– نەمىس حالقى ءۇشىن باح پەن بەتحوۆەننىڭ, پولياكتارعا شوپەننىڭ, يتالياندىقتارعا پاگانيني مەن ۆەرديدىڭ, ورىستار ءۇشىن چايكوۆسكي مەن گلينكانىڭ رۋحى ماڭگىلىك سانالسا, اۋەنى مەن كۇيلەرى ەجەلدەن كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ پىرىندەي ەرەكشە قۇرمەتكە يە قازاق دالاسى نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمدىك وركەنيەت ونەگەسىنە وسىنداي ءوزىنىڭ اسقارالى تۇلعاسىن قوسا الماي كەلگەن دەگەن وي ۇنەمى مەنىڭ جانىمدى الماستاي وساتىن. قاشاننان ەركىندىك تاڭى تىنباي جىرلانعان ساحارادان مۇنداعى ۇلى تۋىندىلار الدەقاشان زاڭعار كوككە بيىكتەپ, ادامزاتتىق يگىلىككە اينالۋعا ابدەن قۇقىلى ەمەس پە ەدى؟ ولاردى تۇنشىقتىرىپ, ەزگىدەن ەڭسەسىن تىكتەتپەگەن نە نارسە؟ جاستىق وتىن توقسانىنشى جىلدار توقىراۋى كومەسكىلەي باستاعاندا نامىس-جىگەرىن ازاتتىق رۋحى بيلەگەن جاس ۇرپاق وسى ءبىر ماسەلەگە كوبىرەك ءمان بەرگەنى راس. سونىڭ بەل ورتاسىندا ءوزىم دە ءجۇردىم. بىزگە جۇرت قازاق ونەرىندەگى جاڭا تولقىن دەپ باعا بەردى. جاڭا تولقىن وكىلدەرى ونەردىڭ بارلىق سالاسىنان بىرتىندەپ بوي كوتەرىپ كەلە جاتتى. كومپوزيتورلاردىڭ جاس بۋىنى دا مۋزىكاعا جاڭاشا قولتاڭبا الىپ كەلدى. ويتكەنى, ءبىر ورىندا توقتاپ تۇرىپ قالۋ قولدا بار قۇندىلىقتىڭ وزىنە يە بولىپ قالا المايتىن حالگە جەتكىزەتىن ەدى. سوندىقتان قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنە جانى اشيتىن زيالى قاۋىمنىڭ ساناسىن ء“بىز كىمبىز؟” دەگەن ساۋال سابالادى. ولاردىڭ اراسىنان مۇندا ءوز مۇمكىندىگى شەكتەۋلىدەي كورىنىپ, قۇلاشىن كەڭگە سەرمەي الماعان كەيبىر ونەر يەلەرى وزگە ەلدەردىڭ شىعارماشىلىق مەكتەبىندە شىڭدالۋدى ءجون تاۋىپ, شەت ەل اسىپ كەتىپ جاتتى. الەمدىك دەڭگەيدى باعىندىرۋ جولىندا باق سىناعان ونداي ءبىرلى-جارىم تالپىنىستار تۋرالى كەزىندە جاق اشتىرمايتىن ەدى عوي. بىراق ۋاقىت ەسكى ۇلگىنىڭ ءۇيىندىسىن قوعامىمىزدان بىرتىندەپ ىسىرىپ, تىڭ يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قولايلى مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋدا. ونەر وركەنيەتىنە قازاقستان تمد اۋماعىندا قول سوزعان العاشقى مەملەكەتتىڭ ءبىرى دەسەك, وعان دالەل – بۇگىندە كوپتەگەن ونەر ساڭلاقتارى الەمدەگى ەڭ ءىرى تەاتر ساحنالارىندا ءساتتى ونەر كورسەتىپ ءجۇر, سونداي-اق دارىندى جاستارىمىز شەتەلدەگى اتاقتى ونەر وشاقتارىندا كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋدا. باياعى وقشاۋلانۋ وشاعى ەسكىردى. ءبىر بايقاعانىم, سوڭعى جىلدارى وزگە ەلدەردىڭ مادەنيەتىمەن ارالاسىپ-قۇرالاسۋ جيىلەپ كەلەدى. ونەردىڭ ءتۇرلى سالاسىندا بىرلەسكەن تىڭ جوبالار دۇنيەگە كەلە باستادى. وسىلار ونەرى شەتەلدەردە قۇرمەتكە يە وتانداستارعا دەگەن بۇرىنعى قاساڭ ۇعىمداردى وزگەرتەرىنە سەنەمىن.
– كلاسسيكالىق مۋزىكاعا قاراعاندا, جەڭىل اۋەنگە جۇرت كوبىرەك ەلىتىپ كەتىپ جاتادى. ال كانادادا مۋزىكاڭىزدى حالىق قالاي قابىلدايدى؟
– ول راس, مەنىڭ العاشقى “ازيا داۋىسى” دەپ اتالاتىن ديسكىم 1993 جىلى اۆستريادا جارىق كوردى. وسى تابىس بىرتىندەپ اتاعىمدى اسىرىپ, شىعارماشىلىق جۇمىسىمنىڭ ورگە باسۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ال مۇندا ۇرمەلى مۋزىكا وتە كەڭ تاراعان جانر. ماسەلەن, اقش پەن كاناداداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەردىڭ, مەكتەپتەردىڭ جانىندا وزدەرىنىڭ جەكە ۇرلەمەلى وركەسترلەرى جۇمىس ىستەيدى. امەريكالىق “BANDWORLD” باسىلىمى حالىققا تەك ءۇرلەمەلى مۋزىكا ونەرىنىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرىن تانىستىرۋمەن اينالىسادى. وسىعان قاراپ-اق, ولاردا بۇل ماسەلەگە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن باعامداي بەرىڭىز.
مەملەكەتتىك ۇرلەمەلى وركەستردىڭ ورىنداۋىنداعى “ازيا داۋىسى” سالتاناتتى مارش-شەرۋىم دۇنيە جۇزىنە كەڭ تاراعان تۋىندىلارىمنىڭ بىرىنەن سانالادى. ۇرلەمەلى وركەسترگە جازعان شىعارمالارىم بۇگىندە باتىس ساحنالارىنىڭ رەپەرتۋارىنان تۇسپەي كەلەدى. “ازيا داۋىسى” فەستيۆالىنىڭ اشىلۋىنا ارناپ جازعان مارش-شەرۋىمدى قۇرامىندا 500-گە جۋىق مۇشەسى بار وركەستر (اقش) 1995 جىلدان بەرى ۇرلەمەلى مۋزىكا كونگرەسىندە ۇزبەي ورىنداپ كەلەدى. ءدال وسى جىلى امەريكا مەن سيەتلدە مۋزىكالارىم شىرقالا سالا اۆستريانىڭ “JOHANN ءKLىMENT KG” باسىلىمىنان شىققان 200 پارتيتۋرامدى جۇرتتىڭ قالاي تالاپ العانى ءالى كۇنگە جادىمدا. بۇعان قوسا تاعى دا 200 پارتيتۋرا ەۋروپاعا تاراپ ۇلگەردى. مادەنيەتى ءبىر كەزدەرى داۋىرلەپ تۇرعان يمپەريانىڭ گۇلدەنگەن شاعى مەن كەيىن ونىڭ قالاي جەرمەن جەكسەن بولعانىن باياندايتىن 1991 جىلى دۇنيەگە كەلگەن “ ۇلى موعول” سيمفونيالىق پوەمام دا تىڭدارماندى تىنىسىمەن ىلەستىرىپ الىپ كەتتى. ء“ىdee ءFىxe” سيمفونيامنىڭ يدەيالىق مازمۇنى مەن فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىن شوستاكوۆيچ, بريتتەن, ونەگگەردىڭ مۋزىكالىق پولوتنولارىمەن ۇقساستىرۋشىلار كوپ. وندا حح عاسىردىڭ تۇتاس شەجىرەسى تۇجىرىمدالادى. تۋىندىما ادام بالاسى باسىنان كەشكەن قايعى-قاسىرەتتىڭ جىرىنداي جان-دۇنيەلەرى ەزىلىپ قۇلاق تۇرگەن قاۋىمنىڭ رۋحاني ءشولىن وسىمەن قاندىرا الدىم با, جوق پا, ول سۇراقتىڭ ءادىل جاۋابىن بەرەتىن تەك حالىق ەكەنى بەلگىلى. وندا دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇكىل قاقتىعىس, حالىق پەن بيلىكتىڭ كۇرەسى مۋزىكا تىلىمەن جاڭاشا ءورىلىپ, ەپيگرافىنا “...سانكت-پەتەربۋرگ, 1917...پراگا, 1968... الماتى, 1986... پەكين, 1989... ماسكەۋ, 1991...” سىندى ەلەۋلى كەزەڭدەر ءتىزىلىپ كورسەتىلگەن. 1993 جىلى ول مەملەكەتتىك ۇرلەمەلى وركەستردىڭ ورىنداۋىندا 44 ونەر ۇجىمى باق سىناسقان يسپانياداعى فەستيۆالگە قاتىستى. مۇندا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى كوپتەپ ورىندالدى. سونىڭ ىشىندە جۇرتشىلىق اسىرەسە, ء“ىdee ءFىxe” سيمفونياسىن ايرىقشا سۇيىسپەنشىلىكپەن قابىلدادى. وسى ساتتەن باستاپ, شىعارمالارىما قىزىعۋشىلار قاپتاپ كەتتى. ۇرلەمەلى مۋزىكا كونگرەسىنە جان جاقتان ادەيىلەپ ىزدەپ كەلىپ تىڭداۋشىلار كوبەيدى. “كاتالوني–2001” كامەرالىق مۋزىكا فەستيۆالىندە ورىندالعان جاياۋ مۇسانىڭ “اق سيسا” انىنە جازعان فانتازيام ۇلكەن تابىسقا كەنەلدى. شىعارمانى ورىنداعان جانات ەرمانوۆتىڭ ۇرلەمەلى اسپاپتار كۆينتەتىن كوپشىلىك ساحنادان كوپكە دەيىن جىبەرمەي قۇرمەت كورسەتۋى ادامعا قالايشا قانات بىتىرمەيدى. “فانتازيا” قازاقستاننىڭ اۆسترياداعى مادەنيەت كۇندەرىندە دە جۇرت ريزاشىلىعىنا بولەنگەن بولاتىن.
– شىعارمالارىڭىزدىڭ شەت ەلدەردە وسىنشا جوعارى باعالانىپ, تابىسقا كەنەلۋىن نەمەن تۇسىندىرەسىز؟
– ەۋروپا مەن باتىستا كلاسسيكالىق مۋزىكاعا حالىقتىڭ قۇرمەتى ەجەلدەن ەرەكشە. ولار بۇل باعىتتاعى تيتتەي ءبىر جاڭالىقتىڭ ءوزىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرادى. اسىرەسە, بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن سونى ۇندەرگە ۇزدىگە قۇلاق تۇرەدى. مەنىڭ شىعارمام ءدال سونداي قايتالانباس ورنەگىمەن قاتتى اسەر ەتكەن بولسا كەرەك. سارىنى بولەك, مۋزىكالىق ءتىلى مەن ءستيلى ەشكىمگە ۇقسامايتىن مۋزىكانتقا كورسەتىلەر قۇرمەت كىسىنى جىگەرلەندىرە تۇسپەي مە؟ شىعارماشىلىق ادامىنا تۋىندىسى تۇرالاماي, تۋى جەلبىرەي تۇسكەننەن اسقان شاتتىق بار ما؟ مۋزىكانىڭ ىرعاعى مەن ەكپىنى, شىنايىلىق پەن بەينەلى سۋرەتتەۋ, بۇرىن ەشبىر شىعارماعا ارقاۋ بولماعان سونى سوقپاق ءا دەگەننەن-اق جۇرت نازارىن اۋدارىپ, ابدەن ەستىلە-ەستىلە جاۋىر بولعان ەسكى ەۋروپالىق “ستەرەوتيپتى” بۇزا-جارا ساحنا تورىنە وزدى. مەنىڭ مۋزىكالارىمدى تىڭداۋعا جۇرتتىڭ سونشاما ىنتىق بولاتىنى دالانىڭ تامىرىنان تارايتىن تۇنىق بوياۋىندا شىعار دەگەن ويعا كەلۋىمنىڭ ءمانى سوندىقتان.
– جاڭا تولقىن وكىلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ شىعارمالارى وسىلاي تولاعاي تابىسقا كەنەلىپ جاتىر ما؟
– شىنىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ بۋىن كەزىندە ەۋروپالىق, ورىس مۋزىكاسىنىڭ ۇلگىسىمەن وقىپ, ءوستى عوي. ءداستۇرلى جانە كاسىبي قازاق مۋزىكاسى جايىندا ماردىمدى ماعلۇمات الا الماي, الساق تا شالا-شارپى ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالىپ, تامىرىمىزدان قيىلىپ كەتە جازداعانىمىز كەيىن جانىمىزعا قانشالىق اۋىر سوققانىن بىلەسىز بە؟ ءبىز وقىپ جۇرگەندە جاستاردىڭ ۇلتتىق ساناسى جاڭادان عانا ويانىپ كەلە جاتقان. ول, اسىرەسە, شىعارماشىل جاستاردى رۋحتاندىردى. ال بۇگىنگى كۇنگە كەلسەك, سول كەزدە رۋحى شىڭدالعان تولقىن قازىر كلاسسيكالىق جانردىڭ جاڭعىرىپ, زامانعا ساي بەيىمدەلۋىنە تەر توگىپ كەلەدى.
– ءادىل مىرزا, ۆانكۋۆەردە قازىر قانداي جۇمىس ىستەيسىز؟
– مۋزىكا تەورياسى, وركەستروۆكا, كومپوزيتسيا, فورتەپيانو بويىنشا جاستارعا ءدارىس بەرۋمەن اينالىسامىن. بىراق ەڭ نەگىزگى شۇعىلداناتىن جۇمىسىم – جەكە شىعارماشىلىعىما كوبىرەك ۋاقىت جۇمسايمىن. جاقىندا “جەرتۆوپرينوشەنيە تەنگري” اتتى سيمفونيالىق تۋىندىمدى جازىپ ءبىتىردىم, تۇساۋكەسەرىن الماتىدا وتكىزبەكپىن. كامەرالىق مۋزىكا جازىپ جاتىرمىن. كاناداعا كەتەرىمنىڭ الدىندا الماتى مەن استانادا اۆتورلىق كەشتەرىم ءوتتى. قازىر ءوزىم تۇراتىن ۆانكۋۆەر قالاسىندا “Steppenwolf” (“دالا ارلانى”) اتتى تىڭ تۋىندىمدى كورەرمەنگە ۇسىنىپ وتىرمىن. دالا مەن وركەنيەتتىڭ ۇشتاسۋىن زاماناۋي مۋزىكا تىلىمەن وسىلاي ورنەكتەگىم كەلدى. ول – “كودەكس كۋمانيكۋستىڭ” سيمفونيالىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. مۇندا مۋزىكا ارقىلى تاريحي قۇندىلىقتىڭ ءمان-ماعىناسىن بەينەلى بەدەرلەۋگە تىرىستىم. باتىس پەن شىعىستىڭ قابىسقان ءيىرىمدەرىن, بايىرعى بابالار اڭساعان اقيقات پەن جان تەبىرەنىستى وسى شىعارمامدا جان-جاقتى سيپاتتاۋعا كوڭىل ءبولدىم. امەريكا مەن باتىس ەۋروپا مادەنيەتىندە ءتۇرلى جانرلاردىڭ قاتىسۋىمەن عاجايىپ ۇلگىلەر جاساۋ ءۇردىسى بار. ماسەلەن, ۆانكۋۆەردە ارنايى مۋلتيۇلتتىق وركەستر جۇمىس ىستەيدى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى شىعارمانى وزدەرىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىندا ورىندايدى. وسى الۋان ۇندەر ۇيلەسە كەلىپ, ورتاق مۇددەلەردى تۋدىرادى.
– “جەرۇيىق” بالەتىڭىز كوپ جانرلى سينتەزدىك شىعارما دەپ ەستىپ جاتىرمىز. وسى بالەت تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– ول تۋعان جەرگە,وتانعا دەگەن پەرزەنتتىك ماحاببات جايىندا. يدەيا اۆتورى, سيۋجەتىن ويلاستىرعان – مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. كەيىپكەرى اسان قايعى بابامىز سەكىلدى كەڭ جاھاندى شارلاپ, جەرۇيىق ىزدەگەن بۇگىنگى زاماننىڭ ادامى. بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالمايدى. جەرۇيىق ىزدەپ ءجۇرىپ, نەبىر وقيعالاردى باسىنان وتكىزەدى. اقىر سوڭىندا ادامنىڭ تۋعان جەرىنەن قىمبات دۇنيەدە ەشتەڭە جوقتىعىنا, اتامەكەن ناعىز جەرۇيىقتىڭ ءوزى ەكەنىنە كوزى جەتكەن كەيىپكەر قازاقستانعا تابان تىرەيدى. مۇنىڭ ءپروتوتيپى ءوزىم.
قازىرگى زامانعى بالەتكە ەتنوفولكلور ءۇنى قوسىلىپ, كونە اۋەن مەن قازىرگى سارىن ءوزارا ساباقتاسا ورىلەدى. ونى الگى سيرەك كەزدەسەتىن سينتەزدىك ناقىش ەرەكشەلەندىرىپ تۇر.
– بۇل كونكۋرستىڭ باسقا كونكۋرستاردان ايىرماشىلىعى – ۇزدىك اتانعان شىعارما ساحنالانادى دەپ جوسپارلانۋدا. “جەرۇيىق” بالەتىمەن كورەرمەننىڭ كوزايىم بولاتىن كۇنى الىس ەمەس شىعار؟
– مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ونى قازاقستاننىڭ جەتەكشى تەاترلارىندا ساحنالاناتىنىن ايتتى عوي. سول شاراعا وراي تاعى دا اتامەكەنگە ات باسىن تىرەيتىنىم انىق.
– شىعارمالارىڭىزدى وتاندىق وركەسترلەر ورىنداي ما؟
– ماسەلەن, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر مەن “وتىرار سازىنا” ارناپ جازعان مۋزىكالارىم ءوز الدىنا ءبىر توبە. ارينە, ولاردى مەن ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ۇلگىسىندە جازدىم, بىراق كەلەشەكتە حالىقتىق وركەسترلەرگە بۇدان مۇلدە بولەك تىڭ جوبا ۇسىنۋ ويىمدا ءجۇر.
– ۆانكۋۆەردە كىمدەرمەن شىعارماشىلىق بايلانىستاسىز؟
– سيمفونيالىق وركەسترلەر مەن انسامبلدەردىڭ بۇكىلالەمدىك اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى, اتاقتى ديريجەر مارك كرومپتون جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇرلەمەلى وركەسترمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستامىن. الگىندە ايتىپ وتكەن مۋلتيوركەستردىڭ ديريجەرى دە وركەسترلەرىنە ادەيىلەپ مۋزىكا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىنىپ ءجۇر.
– ول ەلدە قازاقستان كومپوزيتورىنىڭ بەدەل-بيىگى قانشالىقتى باعالانادى ەكەن؟
– بۇل ەلدىڭ زاڭدارى نەگىزىنەن ءتۇرلى مادەني توپتاردىڭ قۇقىن قورعاۋعا جۇمىس ىستەيدى. ادامداردى الالاپ-قۇلالامايدى. ماعان مۇندا رۋحاني باي جاندار تۇراتىنداي كورىندى. سودان دا بۇل ەلگە تەز باۋىر باسىپ كەتتىم.
– كاناداعا وتباسىڭىزبەن كوشىپ باردىڭىز با؟
– ءيا, ايەلىم فاتيما ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعان. قازىر باسقا كاسىپكە بەيىمدەلىپ جاتىر. ۇلىم سمايىل كينووپەراتور ماماندىعى بويىنشا وقىپ ءجۇر. جاسى ون توعىزدا. قىزىم مەرۋەرت, جاسى سەگىزدە, فرانتسۋز مەكتەبىندە وقيدى.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي.
ۆەنا بالىنداعى قازاق اۋەندەرى
وتكەن اپتادا قازاق ونەرىنىڭ وكىلدەرى “گۇلدەر” بي ۇجىمى مەن اسىلبەك ەڭسەپوۆتىڭ كونتسەرتى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۆەناداعى جىل سايىنعى قايىرىمدىلىق بالىنىڭ شارىقتاۋ شەگى بولدى.
بۇل كۇندەرى اۆستريا استاناسى ادەتتەگىدەي قاڭتاردان ناۋرىزعا دەيىن سوزىلاتىن بال ماۋسىمىن باستان كەشۋدە. بۇل كەزەڭدە قالادا ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋى مەن ءداستۇرى بار جۇزدەگەن بالدار وتكىزىلەدى. ەقىۇ بالىنا 1200-دەن استام ۇيىم حاتشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ۆەنا ديپلوماتيالىق كورپۋسىنىڭ, سونداي-اق بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىلدەرى قاتىسىپ, ول شاھار ورتالىعىنداعى حوفبۋرگ سارايىندا ءوتتى.
بارلىق وسىنداي شارالار سەكىلدى ەقىۇ بالى – كلاسسيكالىق جانە وسى زامانعى ءبيدىڭ, تاڭقالارلىقتاي ساندەنە كيىنگەن بيكەشتەر مەن جاراسىمدى سموكينگتەر كيگەن مىرزالاردىڭ باس قوساتىن جەرى. بۇل شارانىڭ باسقالارىنان ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ قايىرىمدىلىق باعىتىندا ءوتۋى. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسىنداي بالدان تۇسكەن قاراجات ۇيىمنىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندەگى 15 بال جوبالارىنا جانە ەكى قوردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالعان.
“باسقا زايىرلى شارالارعا قاراعاندا ءبىزدىڭ بال – بۇل جيناقى دا قولايلى شارا, ونىڭ ايرىقشا تارتىمدىلىعى دا وسىندا”, – دەيدى ەقىۇ كونفەرەنتسيا قىزمەتىنىڭ وكىلى ميككي كرول. جىل سايىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر مەن جەكە مەنشىك بيزنەستىڭ وكىلدەرى شارانىڭ نارلەندىرۋشىسى جانە دەمەۋشىسى بولىپ ءجۇر.
ءداستۇر بويىنشا ەقىۇ بالى جەرگىلىكتى بي مەكتەپتەرىنىڭ ونەر كورسەتۋىمەن باستالىپ, بۇدان كەيىن ماەسترونىڭ ء“بارى دە بيلەيدى!” دەگەن حابارلاندىرۋىنا ۇلاسادى. ءۇش بي الاڭىندا كلاسسيكالىق ۆالستەن باستاپ روك-ن-روللعا دەيىنگى بيلەر وركەستردىڭ جانە ەسترادالىق ۇجىمداردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن كورسەتىلەدى.
ەقىۇ بالىنىڭ شارىقتاۋ شەگى توراعا مەملەكەت ۇسىناتىن “سيۋرپريز” بولادى. بۇل جولى ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋى جاعدايىندا “سيۋرپريز-ءنومىر” جينالعانداردى قايران قالدىردى. قازاقستاننان كەلگەن “گۇلدەر” بي ءانسامبلى “شاشۋ” جانە “ارۋلار” كومپوزيتسيالارىن ورىنداعاندا تالاي ونەر قويىلىمدارىن تاماشالاپ جۇرگەن ۆەنانىڭ تالعامپاز جۇرتشىلىعى دۇرىلدەتە قول سوقتى. قازاق ارۋلارى ۇلتتىق حورەوگرافيالىق شەبەرلىكتەرىن كورسەتۋمەن قاتار وسى زامانعى جانە ءداستۇرلى ستيلدەگى كەرەمەت ايەل كيىمدەرىن كورسەتتى.
دومبىراشى اسىلبەك ەڭسەپوۆ بارابانشى مارات احمەتجانوۆپەن قوسىلىپ, ماحامبەتتىڭ “جۇمىر قىلىش” اتتى كۇيىن جانە باسقا دا كۇيلەردى ورىنداپ, ۆەنا كورەرمەندەرىن ءبىر جەلپىنتىپ تاستادى.
تالعات جۇماعۇلوۆ, "ەگەمەن قازاقستان" - ۆەنادان.
“ازاپقا تولى قىز عۇمىرى”
تاراز قالاسىندا تۇسىرىلگەن العاشقى كوركەم فيلم وسىلاي اتالادى
وبلىس ورتالىعىنداعى جاستار سارايىندا م. ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, رەجيسسەر دۇيسەباي ەركەباەۆتىڭ “ازاپقا تولى قىز عۇمىرى” اتتى ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. ءفيلمنىڭ ستسەناريىن جازعان نۇرسۇلۋ وتەمىسوۆا, قويۋشى-رەجيسسەرى ەرعازى ماتجانوۆ, وپەراتورى جەڭىس قالمۇرزاەۆ, دىبىس رەجيسسەرى نۇرعالي جازىقباەۆ, كومپوزيتورى امانباي مالدىباەۆ – ءبارى دە وڭىردەگى ونەرگە دەگەن تالاسى بار ازاماتتار.
ءفيلمنىڭ باستى ماقساتى – جاس ۇرپاقتى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە باۋلىپ, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى رۋحاني بايلىقپەن جەڭە بىلۋگە ءتاربيەلەۋ. فيلمدەگى قاھارمانداردىڭ ءرولىن, نەگىزىنەن, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر ويناپ شىققان. اسىرەسە, تاعدىرى ءتالكەككە تولى ايشا اتتى قىزدىڭ بالالىق شاعى مەن بويجەتكەن كەزىن سومدايتىن بوتاگوز قاسىمبەكوۆا مەن زاۋرە ايداربەكوۆا ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى كوپسالالى كوللەدجدىڭ ستۋدەنتتەرى بولسا, بايان اتتى كەلىنشەك پەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ جانە مۇعالىمنىڭ ءرولىن ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى فايزا كونەنوۆا, ايگۇل قابيەۆا جانە ءدۇيسەباي ەركەباەۆ (فيلم رەجيسسەرى) ءساتتى ويناپ شىققان.
دەگەنمەن, فيلم جۇگىن كوتەرۋدە وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ونەر تارلاندارى, اسىرەسە, قر حالىق ءارتىستەرى ماكەن راقىمجانوۆا, مايرا ءالىمبەكقىزى جانە قر مادەنيەت قايراتكەرى ءجۇنىس الىمبەكوۆ شىعارماشىلىق تۇرعىدان كوپ ات سالىسقان. ال باستى رولدەردىڭ ءبىرى, جاس جىگىت نۇرلىبەكتىڭ مىنەز-قۇلقىن قاراپايىم بانك قىزمەتكەرى تالعات شايحيەۆ شىنايى شەبەرلىكپەن كورسەتە بىلگەن.
جاقىندا تارمۋ-دىڭ وقىتۋشىسى, فيلم رەجيسسەرى دۇيسەباي ەركەباەۆتى جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەيرامبەك تولەپبەرگەن قابىلداپ, ونىڭ شىعارماشىلىق جوسپارلارىمەن تانىسىپ, اۋدان, قالا جۇرتشىلىعىنا تاربيەلىك ماڭىزى زور فيلم كورسەتىلىمدەرىن ۇيىمداستىرۋعا اكىمدىك تاراپىنان كومەك بولاتىنىن ايتتى.
البەتتە, جامبىلدىق رەجيسسەر د. ەركەباەۆتىڭ العاشقى ءفيلمىن ءتورت اياعىنان تەڭ باسقان تۋىندى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. اتتەگەن-ايلارى دا جوق ەمەس. بىراق تاۋداي تالاپ پەن جيعان-تەرگەن جەكە قارجىسىن ونەرگە جۇمساعان رەجيسسەردىڭ جانكەشتىلىگى ءوز-ءوزىنە سەنىمسىزدىك تانىتىپ جۇرگەن كوپتەگەن تالانتتاردى نارتاۋەكەلگە شاقىراتىنى انىق. كەڭەستىك داۋىردە باسپالار مەن كينوستۋديالار تەك قانا ءىرى مادەني ورتالىقتاردا عانا بولعانى بەلگىلى. بىراق ەلىمىزدەگى ونەر مەن شىعارماشىلىققا دەگەن ەركىندىك بۇل ءسىرەسكەن سەڭدى بۇزدى. ءبىزدى ءسۇيسىندىرگەنى دە وسى بولىپ وتىر.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.