بيىل قاڭتاردان باستاپ, بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم تولەۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى. بەلگىلى جۇمىسى جوق, كۇنكورىسىنە قاجەتتى قارجىسىن ءوزى تاباتىن ازاماتتار باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعاندا, قارتتىعى كەلگەندەگى زەينەتاقىسىن ويلاعاندا, ومىردە اۋىر جاعدايلارعا جولىعىپ قالعاندا نەمەسە جاس وتباسىلار ءسابيلى بولعاندا, ايەلدەر بالامەن ۇيدە وتىرىپ قالعاندا نە ىستەمەك كەرەك؟
ارينە, وسىنداي جاعدايلاردا قۇقى ساقتالۋى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, اركىمنىڭ ءوز تاراپىنان دا ءىس-قيمىل بولۋى ءتيىس. وسى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدە حالىقتىڭ فورمالدى ەمەس جۇمىسپەن قامتىلعان بولىگىنە قۇقىقتىق مۇمكىندىك بەرۋگە باعىتتالعان مەحانيزم جاسالدى. مۇنى – بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم (بجت) مەحانيزمى.
جىل باسىندا وبلىس اكىمى اپپاراتى ماجىلىسىندە الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قۇقىعىنىڭ تولىق پاكەتىن ۇسىنۋ ءۇشىن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردى فورماليزاتسيالاۋ قاجەتتىگى, ال وبلىستا ونداي جانداردىڭ سانى 18 مىڭ ەكەنى, بۇل ءۇشىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلدى. قازىر وبلىس اۋداندارى مەن قالالارىندا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ادامدارعا بجت تولەۋدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جاپپاي ءجۇرىپ جاتىر.
الدىمەن ء«وزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ» دەگەننىڭ نە ەكەنىن جۇرت بىلەدى. ەش جەردەن بەلگىلى جالاقى الماي, ساۋدا جاساسا دا, اۋىلدا قولداعى ءبىر-ەكى سيىرىنىڭ ءسۇتىن, ادامداردىڭ سۇرانىسىنا وراي كيىم توقىپ, ءبالىش ءپىسىرىپ ساتسا دا, جەڭىل كولىگىمەن جولاۋشى تاسىسا دا ەشكىمگە الاقان جايماي, كۇنىن كورىپ وتىرعان جاندار بارشىلىق. بىراق ولار ەشقانداي سالىق تولەمەيدى. بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم – سالىقتىڭ ءتورت ءتۇرىن, ياعني جەكە تابىس سالىعىن تولەۋگە, الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورلارىنا, سونداي-اق بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋدارىمدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنان تولەمدەر تەك 2020 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلادى. قازىر تەك جيناقتاۋ ءجۇرىپ جاتىر. وسىنى كوپ ادامدار تۇسىنە بەرمەيدى. بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمنىڭ 40 پايىزى وسى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا كەتەدى. ادامدار قالتاسىنان شىعىن شىققانداي كورەدى. مىسالى, اۋىلدىق جەردەگىلەر تولەيتىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمنىڭ 505 تەڭگەسى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا تۇسەدى. ەسەسىنە ايىنا 1 مىڭ تەڭگەنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتىن الىپ وتىرادى. ال الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى تولەم جاسايتىن 2020 جىلدان باستاپ, وسى ايىنا 505 تەڭگە تولەپ وتىرعان كىسىلەر اۋىرىپ, وتا جاساتاتىنداي جاعداي تۋعاندا وسى قوردان ەمىنىڭ قۇنىنا قاراي قارجى بولىنەدى. ول از دا ەمەس. مىسالى جۇرەككە جاسالاتىن وپەراتسيالار كەمىندە 1,5 ميلليون تەڭگە تۇرماي ما؟ مۇنان ارتىق مەملەكەت جاسايتىن مۇمكىندىك قانداي بولۋى كەرەك؟ – دەيدى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە ايماعامبەتوۆا.
بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمنىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنىپ بولماعاندار ونى قالتاسىن قاعاتىنداي كورەدى. التىنسارين اۋدانىنداعى بولشايا چۋراكوۆكا اۋىلىندا تۇراتىن گۇلنار سافيەۆا – ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جاننىڭ ءبىرى. الماتىعا بارىپ, ازىن-اۋلاق كيىم-كەشەك اكەلىپ ساتادى, ۇيىندە 4 سيىرى بار, ونى ساۋىپ, ءسۇتىن وتكىزەدى. كۇيەۋى دە قولعا ىلىككەن جۇمىستى قايتارماي, كۇندەلىكتى بالالارىنىڭ ناپاقاسىن تابادى. وتباسى ەكى بالا ءوسىرىپ وتىر.
– مۇنى تۇسىنبەگەندىكتەن «مەملەكەت جۇمىسسىزداردىڭ وزىنەن سالىق الىپ جاتىر» دەپ ويلايتىنىمىز راس ەدى. اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ بولىمىنەن ماماندار كەلىپ ءتۇسىندىردى. مۇنىڭ الدىمەن اركىمنىڭ وزىنە قاجەت دۇنيە ەكەنىن ءتۇسىندىم دە, مەن بجت تولەۋگە بىردەن كەلىستىم. اۋىلدا تۇراتىندارعا اي سايىن تولەيتىن 1263 تەڭگە ەشكىمگە جال بايلامايتىنى انىق, جانىڭا تيمەيدى. ەسەسىنە قوعامدا بار ەكەنىڭدى سەزىنەسىڭ, الگى قورلاردان كەرەك ۋاقىتىندا جۇگىرمەي كومەگىڭدى الاسىڭ, – دەيدى گۇلنار.
اۋداندار مەن قالالارداعى ماماندار ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ءار اداممەن سويلەسىپ, بجت-نىڭ تيىمدىلىگىنە ولاردىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تىرىسىپ وتىر.
– اۋداندا 800-گە جۋىق بەلگىلى جۇمىسى جوق ادامدار بار. ءار اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بارىپ, ونداعى تۇرعىندارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. ادامدار ءارتۇرلى عوي. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلداعىلار ءۇشىن 1263 تەڭگە كوپ اقشا ەمەس. كوپتەگەن جاندار تۇسىنگەن بولدى, تولەمىن تولەپ تە جاتىر. ءتىپتى, تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەر, ارقانى كەڭگە سالعان, ماسىلدىق پسيحولوگيادان ءالى دە ارىلا الماعان جاۋاپسىز جاندار «تولەيتىن ەشتەڭەم جوق, ۇكىمەت دالاعا تاستاماس» دەپ ەسىگىن جاۋىپ الادى. بىراق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى بارىنشا ءجۇرىپ جاتىر, – دەيدى التىنسارين اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قويشىعارا وسپان.
ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن قالا تۇرعىندارىنا دا بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى از ەمەس. «سۋىنا دەيىن ساتۋلى» قالادا قاراپ وتىرعان ادامنىڭ كۇنى وتپەيتىنى ايان. سوناۋ 90-شى جىلدارى جۇمىستان قىسقارىپ كەتكەننەن كەيىن اننا گرەششەنكونى ءوزىنىڭ قولونەرى – توقىما اسىراپ كەلەدى. قاراپ وتىراتىن كۇنى از. سۇرانىس تا جوق ەمەس. دۇكەن تولى كيىم بولسا دا, قولدان توقىعان بۇيىمعا قىزىعۋشىلىق بىلدىرەتىندەر جەتكىلىكتى. بىراق اننا سالىق تا, زەينەتاقى قورىنا تولەم دە تولەگەن ەمەس. سودان ءوزىن اۋادا ءىلىنىپ تۇرعانداي سەزىنىپ جۇرەتىن. «جەر بەتىندە جۇرسەك, قارتتىق قايدا قاشادى, ول دا كەلەر. سوندا كۇنكورىس قالاي بولار ەكەن؟» دەگەندى ويلامايدى ەمەس, ويلاپ قويادى. بىراق بۇگىنگى كۇنكورىس قامى ونداي ويدى سەرپىپ جىبەرە بەرەدى. دەنساۋلىق بارىنەن دە قىمبات. سوندىقتان الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى اننا سوڭعى كەزدە كوبىرەك ويلاناتىنىن جاسىرمادى.
– بجت تۋرالى وتكەن جىلدان بەرى ەستىپ كەلەمىن. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, زەينەتاقى جيناق قورلارىنا تولەمدەر دە وسى بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم قۇرامىنا كىردى دەگەنگە ەلەڭ ەتە قالدىم. سونىڭ انىق-قانىعىن بىلسەم دەپ ەدىم. بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمگە كىرەتىن ءتورت تولەم دە كەرەك. قالالىقتار ءۇشىن 2525 تەڭگە قالتاڭدى قاعاتىن قارجى ەمەس عوي. ارينە, ايىنا تولەپ وتىرۋعا بولادى, – دەيدى اننا. ءبىر اننا ەمەس, ەستىگەنمەن ءالى انىق-قانىعىنا كوزى جەتپەي, ءدۇدامال جۇرگەندەر بارشىلىق, بالكىم. ءتيىستى ورىندارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جولىن كوبىرەك قاراستىرىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك سەكىلدى.
جىل باسىنان بەرى وبلىس اۋماعىندا 700-دەن استام ادام بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم تولەپتى. ارينە, بۇل كوپ ەمەس, ءىستىڭ باستاماسى عانا. بۇگىندە اقپارات زامانى. جۇرتتىڭ كوزى اشىق. «بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم» دەگەننىڭ نە ەكەنىن تەلەفوننان تۇسپەيتىن قاۋىم ينتەرنەتتى اشىپ جىبەرسە دە ءبىلىپ الادى. ادامداردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان مۇمكىندىكتەردى اركىم دۇرىس پايدالانۋدى تۇسىنەتىن كەز جەتتى. حالقىمىزدا: «كورپەشە توسەسەڭ, وزىڭە توسەيسىڭ» دەگەن ءسوز بار. بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم مەحانيزمى حالىقتىڭ وسى دانالىعىن ەسكە سالادى. بۇل – مەملەكەتتى جارىلقاۋ ەمەس, اركىمنىڭ ءوزى ءۇشىن, الداعى ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, الەۋمەتتىك تۇرمىسىنىڭ قالىپتىلىعى ءۇشىن ءوز قامىن ءوزى جەۋى دەپ تۇسىنگەنى ابزال. دەگەنمەن سەڭ قوزعالعانداي...
ءنازيرا جارىمبەت,
«Egemen Qazaqstan»
قوستاناي