تاريح تارازىسى مەن ۋاقىت ولشەمى ارعى-بەرگى كەزەڭدى, كەشە مەن بۇگىن ارا قاتىناسىن ايقىندايتىنى انىق. اقيقاتى وسىلاي بولعانىمەن, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرمەن قاراي عانا ەل مەن جەر, تاريح, ءداستۇر, ءدىن, ءتىل, ءتالىم-تاربيە, ونىڭ بەلگى-ەرەكشەلىكتەرى مەن ءمان-ماڭىزى, باسقا دا قۇندىلىقتار قاينارى حاقىندا بارىنشا بايىپتى, جان-جاقتى, كەڭ تۇردە ايتىلىپ, جازىلا باستادى.
«مادەني مۇرا» (2004), «حالىق تاريح تولقىنىندا» (2013), «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» (2017), « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» (2018) سىندى باعدارلاما مەن جوبالار جۇيەسى, ماقالالار توپتاماسى, ءسوز جوق, وتكەن تاريحقا قۇرمەت پەن تاعزىم, سونداي-اق ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر مەن جادىگەرلەردى, مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتاردى تانۋ مەن باعالاۋ ىسىندە, قىسقاسى, ۇلى دالانىڭ الەمدىك وركەنيەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءبىلىمي ارنالار مەن عىلىمي دەرەكتەر نەگىزىندە ناقتى دا جۇيەلى قاراستىرۋعا مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. باستىسى, ەل تاريحى مەن دامۋ ۇردىستەرىن كەڭ تۇردە تانىپ-تارازىلاپ, ءجىتى ايقىندايدى.
وسى ورايلى تۇستا: « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تۇجىرىمدامالىق ماقالانىڭ تابيعاتى مەن تاعىلىمىنا دەن قويساق, الدىمەن ءبىزدى قورشاعان كەڭىستىك پەن ۋاقىت ءمانى مەن سىرى اشىلادى. انىق اڭعارىلاتىن جايت: ۇلت مۇددەسى مەن تاريحقا, ءداستۇر مەن رۋحانيات ورىسىنە, ارعى-بەرگى كەزەڭگە قاتىستى ايقىن باعىت, بەرىك ۇستانىم ەكەنىن تەرەڭ تانۋعا بولادى. باستىسى, ۇلى دالانىڭ الەمدىك تاريحتاعى ورىن-ۇلەسىن ايقىنداۋعا, وعان قازىرگى كەزەڭنىڭ تالاپ-تالعامدارى تۇرعىسىنان جاڭاشا قاراپ, ىرگەلى ىزدەنىستەر جاساپ, وسىنىڭ نەگىزىندە سونى باعىت, تىڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى, تامىرلى تاريح بەدەرىن ايقىنداپ, رۋحانيات ورىسىنە كەڭ جول اشادى.
انىعىندا, بۇل ەڭبەك ەكى بولىكتەن, ءارى بىرنەشە قوسىمشادان تۇرادى. ۇلتتىق تاريح پەن ەلدىك ۇستانىمدى ارقاۋ ەتكەن ەڭبەكتىڭ باستاپقى بولىگىندە («ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت») ەل مۇددەسى مەن تاريحىنا نەگىزدەلگەن ماتەريالدىق مادەنيەتكە, ونىڭ ىشىندە ەجەلگى ادامدار ويلاپ تاپقان, ءار كەزدە قولدانىلعان كونە بۇيىمدار مەن جاڭا قۇرالدار, تەحنيكالىق جاڭالىقتار ءمانى كەڭ تۇردە ايقىندالىپ, بۇگىنمەن بايلانىسى كورسەتىلەدى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا, قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنە دەن قويىلادى. بىزدە كەزدەسەتىن مادەني جەتىستىكتەر مەن تاريحي جادىگەرلەردىڭ باتىس پەن شىعىسقا, كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە تارالۋ جولى, ءماندى قىرى, سيپاتى اشىلادى. «قازاق» ەتنونيمى, رۋ-تايپالار ءمانى, ءارتۇرلى ەتنوستار سيپاتى دا ۇلى دالانىڭ الەمدىك تاريح پەن وركەنيەتتەن الار ورنىنا قاتىستى ءسوز ەتىلەدى. ونىڭ ءمان-ماڭىزى, قازىرگى باعىتى مەن كورىنىس-سيپاتتارى اشىپ كورسەتىلەدى. بۇل تۇستان, ءسوز جوق, ءتول تاريحىمىزدىڭ ءمانى, ونداعى وقيعالار ءورىمى, قوعامدىق جاعداي, الاساپىران كەزەڭ, قۋعىن-سۇرگىن سيپاتتارى كەڭ تۇردە كورىنىس بەرەدى. كوپقىرلى ءھام تامىرلى تاريحىمىزدىڭ بۇرىس-دۇرىس تۇستارى, قيلى كورىنىستەرى ءبىلىمي-عىلىمي تۇرعىدان بايىپتى باعالانادى. بۇگىنگى باعىتى ايقىندالادى.
وسى ورايدا «ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت» اتتى العاشقى بولىمدە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى قازاقتاردىڭ ءومىر-تۇرمىسى, تاريحى مەن تاعدىرى كونە جىلنامالار شەجىرەسىمەن, ماتەريالدىق مادەنيەت مايەكتەرىمەن, تەحنيكالىق جاڭالىقتارمەن بايلانىس-بىرلىكتە كورسەتىلەدى. ولار نەگىزىنەن بىرنەشە قۇرامداس بولىكتەن تۇرادى (مىسالى, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى, ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا, اڭ ءستيلى, التىن ادام, تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى, ۇلى جىبەك جولى, قازاقستان - الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى). ۇلت تاريحىنداعى ورنى, كەڭىستىك پەن ۋاقىت ارالىعىنداعى قىر-سىرى مەن ءماندى تۇستارى دا اشىلادى. ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورىن-ۇلەسى, سىر-سيپاتتارى دا كورسەتىلەدى. باستاپقى تۇستان-اق, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى – ۇلى دالادان تاراعانى, «بوتاي» قونىسىنداعى قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ قازاقستاندا قولعا ۇيرەتىلگەنى, اۆتوكولىك قوزعالتقىشتارىنىڭ قۋاتى – اتتىڭ كۇشىمەن ولشەنەتىنى قاتپارلى دا تامىرلى تاريح تاعىلىمى, ۋاقىت ولشەمى نەگىزىندە بارىنشا بايىپتى دا دالەلدى, جۇيەلى ءسوز ەتىلەدى. سونىمەن قاتار بۇگىنگى ەتىكتەردىڭ بارلىق ءتۇرى كوشپەندىلەر اتقا مىنگەندە كيگەن جۇمساق وكشەلى ساپتاما ەتىكتىڭ «مۇراگەرلەرى» ەكەنى بەلگىلى, دەپ كيىم ۇلگىسىن, ەتىك ءمانىن, شالبار سيپاتىن جان-جاقتى اشادى. سونداي-اق بەرەن ساۋىت, وتكىر قىلىش, ساداق تارتۋ سىندى سوعىس قۇرالدارى دا ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنە ءتان ەكەندىگى اتتى اسكەر مەن ساربازدار سيپاتىمەن ساباقتاستىقتا جۇيەلى ءورىس الادى. بۇل جايتتار, ءسوز جوق, قازاق تاريحىمەن, ءومىر-تۇرمىستاعى, دۇنيەتانىم ارنالارىنداعى, ءداستۇر ونەگەلەرىندەگى ەۆوليۋتسيالىق كورىنىستەر مەن تاجىريبە تاعىلىمىمەن ساباقتاستىقتا ءسوز ەتىلەدى. اتا تاريح ءمانى, ءومىر-تۇرمىس شىندىعى كەڭ تۇردە كورىنىس بەرەدى. كەشە مەن بۇگىن بايلانىسى, قىر-سىرى اشىلادى.
دالا وركەنيەتىنە ءتان تەحنولوگيا – مەتاللۋرگيانىڭ پايدا بولۋىمەن, تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ (التىن, كۇمىس, قولا, مىس, مىرىش, تەمىر, ت.ب.) قارىشتى دامۋىمەن قاتار كورسەتىلەدى. مەتالل ءوندىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرى دە تىلگە تيەك ەتىلەدى. قازبا جۇمىستارى, بەرىك مەتالل ءمانى, تۇرمىستىق زاتتار سىرى, ونىڭ قولدانىستاعى ورنى دا ەل ءومىرى, كاسىبى مەن ءداستۇر تاعىلىمى, تۇرمىسى توڭىرەگىندە جۇيەلى ءسوز بولادى. دالا وركەنيەتىنە قاتىستى مادەنيەت ۇلگىلەرى قاتارىندا دۇنيەتانىم مەن قۇندىلىقتار قاينارى, جازۋ ونەرى مەن ميفولوگيا ءمانى الدىمەن اتالادى. ادام مەن تابيعات بايلانىسى – «اڭ ءستيلى» نەگىزىندە ءورىس الىپ, كوشپەندىلەردىڭ رۋحاني الەمىن ايقىندايدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى جانۋارلار الەمىندە سيرەك كەزدەسەتىن تۇرپاتى تەكتى قار بارىسى ەكەنى كەزدەيسوق ەمەس.
الەمدىك وركەنيەتتە, ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىندە ايرىقشا جارقىن جاڭالىق, سەنساتسيا سانالعان – «التىن ادام» (1969) عالام عاجاپتارىنىڭ قۇپياسىن, تامىرلى تاريحتىڭ قىرلى-سىرلى ءمانىن, جاڭا بەتى مەن سونى ءورىسىن اشتى. ال كەيىنگى كەزەڭدە جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارعان – كونە تارازدىڭ جاۋھارلارى, جەتىسۋ جەرىندەگى «تاڭبالى» پەتروگليفتەر كەشەنى, شىعىس ءوڭىرىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتقان بەرەل مەن شىلىكتى قورىمدارىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر, ءسوز جوق, تامىرلى تاريحىمىزدىڭ بەدەرى, رۋحانيات قاينارىنىڭ كەڭ ءورىسى. قورىمداعى ءسان-سالتاناتتى جاساۋ-جابدىقتار ەجەلگى بابالارىمىزدىڭ زياتكەرلىك داستۇرلەرىنەن دە مول حابار بەرەدى. جاۋىنگەردىڭ جانىنان تابىلعان كۇمىس كەسەلەردىڭ بىرىندە ويىپ جازىلعان تاڭبالار بار. بۇل – ورتالىق ازيا اۋماعىنان بۇرىن-سوڭدى تابىلعان جازۋ اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى دەپ ايقىندالادى. ەل تاريحى, باتىرلار بولمىسى, جاۋىنگەر بەينەسى مەن ەرلىك ءمانى, جازۋ تاڭبالارى دا تاريح ەنشىسى, ءومىر ونەگەسى رەتىندە اتالادى. اتا تاريحتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى سانالادى.
ەۋرازيا حالىقتارى تاريحىندا, اسىرەسە قازاق جەرىنىڭ ءتاجى مەن شوقتىعى سانالعان التايدىڭ ايرىقشا ءمانى بار. تۇركى دۇنيەسى, دالا وركەنيەتى التاي ءوڭىرىن ماداق سەزىممەن ەرەكشە اتايدى. اقيقاتىندا, اتاقونىس التاي قاسيەتى مول, قاسىرەتى دە كوپ, سارتاپ ساعىنىشقا دا تولى. ونىڭ ۇستىنە: ء«ور التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» (ش.مۇرتازا). اردا التاي, ءور التايدىڭ تابيعاتى مەن تاعىلىمى, كەڭ ءورىسى مەن ورنەكتى تۇستارى, قىر-سىرى دا مول. التاي ءمانى مەن تابيعاتى, ونىڭ قىر-سىرى, كوركەم دە ورنەكتى تاعىلىمى ارعى-بەرگى كەزەڭدەر شىندىعىمەن, تامىرلى تاريح شەجىرەسىمەن بايلانىس-بىرلىكتە ءورىس الادى. باستىسى, وسى وڭىردە تۇركى دۇنيەسى, ۇلى دالا توسىندە جاڭا ءداۋىر باستالعانى, وتىرىقشى وركەنيەت ونەگەسى مەن ورنەكتەرى بولعانى بايىپتى باياندالادى.
بۇدان باسقا, دالا وركەنيەتىنىڭ ادامزات تاريحىندا ورنەكتى ورىستەرى كوپ-اق. ەسكە تۇسىرسەك, ارينە: «وراسان زور كەڭىستىكتى يگەرە بىلگەن تۇركىلەر ۇلان-عايىر دالادا كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ وزىندىك ورنەگىن قالىپتاستىرىپ, ونەر مەن عىلىمنىڭ جانە الەمدىك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشتى. ماسەلەن, ورتا عاسىرداعى وتىرار قالاسى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى – ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى دۇنيەگە اكەلسە, تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى قوجا احمەت ياساۋي تۇركىستان قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءىلىم تاراتقان», دەپ ۇنامدى ۇردىستەرىن, كەشە-بۇگىن بايلانىسىن ايقىنداپ, كوپكە ۇلگى-ونەگە ەتەدى. ماڭىزدىسى, وتىرار وڭىرىنەن الەمدىك وركەنيەتكە سۇبەلى ۇلەس قوسقان ويشىلدار ونەگەسى ء(ال-فارابي, ق.ا.ياساۋي, ت.ب.), ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ شىعۋى ايرىقشا فاكتور, ەرەكشە قۇبىلىس رەتىندە ءماندى ءسوز ەتىلەدى. ۇلى دالاداعى كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەت ورىسىنە كەڭ ورىن بەرىلەدى.
ەۋرازيا قۇرلىعىندا, ۇلى دالا تاريحىندا مادەنيەت جانە ساۋدا سالاسى دامىعان بولسا, بۇل بايلانىستىڭ بەرىك تە داڭعىل جەلىسى – ۇلى جىبەك جولى جۇيەسىمەن ساباقتاستىق سيپاتتا ءورىس العانىن اڭعارار ەدىك. بۇل رەتتە, ارينە شىعىس پەن باتىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى, باسقا دا قۇرلىقتار اراسىن جىبەك جولى جالعاپ, مادەنيەت ارنالارىن, ساۋدا-ساتتىق سالانى دامىتقانى قازىرگى كەزەڭدە الىس-جاقىنعا كەڭىنەن تانىس. انىعىندا: «بۇل جول حالىقتار اراسىنداعى جاھاندىق ءوزارا تاۋار اينالىمى مەن زياتكەرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ قالىپتاسىپ, دامۋى ءۇشىن ورنىقتى پلاتفورما بولدى.
قازاق جەرىنىڭ قۇدىرەتى مەن قاسيەتى, تابيعي بايلىعى مەن توپىراعىنىڭ قۇنارلىلىعى تانىمال جەمىستەر مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنەن دە تانىلادى. الەمگە ءماشھۇر سيۆەرس الماسى مەن رەگەل قىزعالداقتارىنىڭ ءتۇپ-تەگى قازاق توپىراعىندا, تەرەڭ تامىرى مەن اۋەلگى باستاۋى, «تاريحي وتانى» ەكەندىگى كوڭىلدى كەرنەپ, ماقتانىش سەزىمگە بولەيدى. الاتاۋ باۋرايىنان, جىبەك جولى باعىتىمەن كوكتى-جەردى شارلاپ, تۇتاس الەمگە تاراعان الما مەن قىزعالداق ادامزاتتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, قىزىعۋشىلىعى مەن قۇمارلىعىن ارتتىرىپ, ءتىل ۇيىرەر دامدىلىگىمەن, اسەم دە حوش ءيىستى سىر-سيپاتتارىمەن, اسەر-ىقپالىمەن باۋراپ كەلەدى. بۇل دا ۇلت مۇراتىن اسقاقتاتىپ, ەل دامۋى ورىستەرىن كەڭەيتىپ, مەرەيدى ۇستەم ەتەتىن ايشۋاق الەم, ءماندى-ءنارلى ۇنامدى ءۇردىس, كوركەم كورىنىستى كوكجيەكتەرىمىزدىڭ ءبىرى.
تۇجىرىمدامالىق ماقالانىڭ «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» بولىگىندە ۇلت مۇراتى مەن دۇنيەتانىمىندا, ءداستۇرى مەن رۋحانياتىندا ايرىقشا ءمان-ماڭىزى بار تۇستارعا كوپ كوڭىل بولىنەدى. ەل مۇددەسى, تاريحى مەن تاعىلىمى, دامۋ ۇردىستەرى كەڭ ورىن الادى. نەگىزگىسى, ۇلتتىق مۇراتتى اسقاقتاتىپ, تاريحي سانانى جاڭعىرتىپ, دۇنيەتانىم ارنالارىنا كەڭ ءورىس اشۋ قاجەتتىلىگى قوزعالادى. بۇدان باسقا, ارينە ارعى-بەرگى كەزەڭدەردەگى وركەنيەت ۇلگىلەرى مەن دەرەكتى قۇجاتتار جۇيەسى ءالى دە قالىڭ كوپشىلىككە جەتپەي, عىلىمي اينالىمعا تولىق تۇسپەگەنى نازارعا الىنادى. الەمدىك تاريحتا, مۇراعات جۇيەلەرىندە ء«وز ىزدەۋشىسى مەن زەرتتەۋشىسىن» كۇتكەنى دە تىلگە تيەك ەتىلەدى. بۇل رەتتە ەلباسى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ – 2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ سانايدى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تاريحشىلاردان, دەرەكتانۋشىلار مەن مادەنيەتتانۋشىلاردان قۇرىلعان ارنايى توپتاردىڭ وتاندىق جانە شەتەلدىك ءىرى ارحيۆتەرمەن ءوزارا جۇيەلى ءارى ۇزاق مەرزىمدى ىقپالداستىقتا بولىپ, ىزدەۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىنە باسا ءمان بەرۋ كەرەك.
ۇلت تاريحىن بايىتىپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ, سانانى جاڭعىرتۋ ىسىندە مەكتەپ جۇيەسىندە اتقاراتىن جۇمىستار كوپ. وسى ورايدا ماقالاداعى: ء«وز تاريحىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتىپ, وتانشىلدىق تاربيە بەرۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالۋعا ءتيىس. سوندىقتان مەكتەپتەر مەن بارلىق وڭىردەگى ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنىڭ جانىنان تاريحي-ارحەولوگيالىق قوزعالىستار قۇرۋ ماڭىزدى. ۇلت تاريحىن ساناعا ءسىڭىرۋ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بويىندا ءوز باستاۋلارىنا دەگەن ورتاقتىق سەزىمىن قالىپتاستىرادى», دەگەن سوزدەر بۇل باعىتتى دا دامىتىپ, جۇيەلى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ كورسەتەدى. جاس ۇرپاق بويىنا وتانشىلدىق سەزىم ۇيالاتۋ ەل مەن جەردى قورعاۋعا, ەرلىك سيپاتتارىنا ادالدىق تانىتاتىن باسىم باعىتتار قاتارىنا جاتادى. ءارى ەل تاريحىن ءجىتى زەردەلەپ, ءار داۋىرلەردەگى اقتاڭداق بەتتەردى قالپىنا كەلتىرىپ, تانىس-بەيتانىس جايتتاردىڭ شىندىعىن اشۋ, دەرەكتى قۇجاتتار ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ – كادەلى دە ساۋاپتى ءىس.
ەۋرازيا كەڭىستىگى مەن الەمدىك تاريحتا قازاقستان تۇركى حالىقتارىنىڭ بايتاق وتانى, قاراشاڭىراعى سانالادى. الايدا, قازاق دالاسىنان الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتاردىڭ بولعانىن ويعا الساق, ولار دا باسقا ەلدەردىڭ دامۋ ۇدەرىستەرىنە ۇلەس قوسقانىن اڭعارار ەدىك. بۇل دا نازاردا بولار, ويدا جۇرەر جايتتاردىڭ باستىلارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. وسى جەردە ەلباسى اتاپ وتكەندەي, «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبانى قولعا الۋ قاجەت. بۇل جوبا اياسىندا 2019 جىلى استانادا تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن جانە ءارتۇرلى ەلدەر مۋزەيلەرىنىڭ ەكسپوزيتسيالارىنا ەجەلگى تۇركى جادىگەرلەرى قويىلاتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. سونداي-اق ۆيكيپەديانىڭ ۇلگىسىندە قازاقستاننىڭ مودەراتورلىعىمەن تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تۋىندىلاردىڭ بىرىڭعاي ونلاين كىتاپحاناسىن اشۋ دا ماڭىزدى».
بىزدىڭشە, دالا فولكلورى مەن كونە سارىندار اۋەنى, وركەنيەتتەر ءورىسى, ءسوز جوق, مادەنيەت مايەگى بولسا, ونى جيناپ-جۇيەلەپ, جاريالاپ-ناسيحاتتاپ, اراجىگىن ايقىنداپ, تالاپ-تالعام تۇرعىسىنان زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ قاجەتتىلىگى قازىرگى كەزەڭدە دە انىق سەزىلەدى. جاس ۇرپاق جاڭا تەحنولوگياعا باتىل بەت بۇردى. كەشە مەن بۇگىننىڭ بايلانىسى مەن ساباقتاستىعىنا ءمان بەرىپ, ەركىن ەنە بەرمەيدى. ەندەشە, كاسىبي مامان مەن وسى باعىتتا جۇرگەن ىزدەنۋشىلەرگە, زيالى جۇرتشىلىققا نازار اۋدارعان ءجون. زاماناۋي باعىت-تالاپتى, ۋاقىت رۋحىن دا ەسكەرۋ ارتىق ەمەس. ورتاق مۇرات, كادەلى ءىس كوپتىڭ پايداسىنا قىزمەت ەتەدى.
نەگىزىنەن, بۇل ەڭبەك ۇلت تاريحىن تەرەڭ تانىپ-ءبىلىپ, زەرتتەپ, زەردەلەيدى, ەل دامۋى مەن ۇردىستەرىن ءجىتى سارالاپ سالىستىرۋدى, رۋحانياتتىڭ بىرەگەي ۇلگى-ورنەكتەرىن بايىپتى مەڭگەرۋ مەن ناسيحاتتاۋدى كەڭ تۇردە كورسەتەدى. ەندەشە, ماقالانىڭ ۇلت مۇراتى مەن تاريحىن, ءداستۇر مەن تانىم ارنالارىن, كەڭىستىك پەن ۋاقىت ءمانىن, وركەنيەت ءورىسىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىن, تۇركى الەمىنىڭ دۇنيەتانىمدىق قىرلارىن, ەلدىك سانانى جاڭعىرتۋ جولدارىن جان-جاقتى ايقىنداعاندىقتان, الەۋمەتتىك باعىتى دارا, مادەني-رۋحاني ءنارى مول, ءتالىم-تاربيەلىك تاعىلىمى زور ەكەنىن ايتۋ ءلازىم. ماڭىزدىسى, ارينە, ۇلت رۋحانياتىنا اشىلعان كەڭ ءورىس.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور