گازەتىمىزدىڭ 25 قاڭتارداعى سانىندا «الاتاۋداعى مۇزدىقتار ەرىپ بارادى» دەگەن تاقىرىپپەن («Egemen Qazaqstan», №16, 25.01.2019) امەريكالىق «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى حەنري فاۋنتەيننىڭ ماقالاسىن اۋدارىپ باسقان ەدىك. ماقالادا ءتىلشى الاتاۋ مۇزدىقتارىنىڭ شەگىنىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋدارىپ, ونىڭ ىقتيمال سالدارلارىنا توقتالعان بولاتىن. مۇزدىقتار ماسەلەسى تۇتاس ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى سۋ تاپشىلىعىنا قاتىستى تۇيتكىلدەرمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, بۇل تاقىرىپقا ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسى دا بەيجاي قاراي المايتىنى انىق.
عىلىمي بولجامدارعا قاراعاندا, قىرعىزستانداعى مۇزدىقتاردىڭ كولەمى 2025 جىلى 30-40%-عا ازايىپ كەتۋى مۇمكىن. ول, ءوز كەزەگىندە, ورتالىق ازياداعى وزەندەر سۋىنىڭ 25-35%-عا ازايۋىنا الىپ كەلەدى. سولاي كەتە بەرسە 2100 جىلى قىرعىزستاننىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىندا مۇزدىقتار جويىلۋى ابدەن مۇمكىن.
جالپى, مۇزدىقتاردى ساقتاپ قالۋ پروبلەماسى مۇزدىعى بار ولكەلەردىڭ بارىنە ءتان. ءالپى تاۋلارىنىڭ شۆەيتساريالىق قاپتالىندا روۋن مۇزدىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەكولوگيا مينيسترلىگى ونى ارنايى پالاتالارمەن جاپتىرتىپ, توعىز جىلدان بەرى كوزەمەلگە الىپ وتىر. بۇل ونىڭ ەرىپ كەتۋىن 70%-عا ازايتقان. سويتكەن مۇزدىق جىل سايىن 4 مەترگە شەگىنىپ كەلەدى. گلياتسيولوگتار مۇزدىقتاردىڭ از-ازداپ ەرىپ, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە جويىلىپ كەتەتىنىنەن قاۋىپتەنەدى.
قىرعىزستاندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزەتىن مۇزدىقتارعا مونيتورينگ جاساۋشى ورتالىقتىڭ تيان-شان بوكتەرىندە عىلىمي ستانساسى بار. قىزمەتكەرلەر تۇراتىن ءۇي دە وسى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 3200 مەتر بيىكتىكتە تۇر. ول جەردە ون جىلدان بەرى ەكى وتباسىدان تۇرعان قىزمەتكەرلەر مۇزدىقتاردى زەرتتەۋمەن اينالىسادى. سۋىق جەردە تۇرۋ قيىن بولعاندىقتان, اي سايىن اۋىسىممەن ىستەيدى. جاقىن اۋىلدان ستانساعا دەيىن 10 شاقىرىم. قىستىڭ بوراندى كۇندەرىندە ات تا باسا الماي قالادى. ونداي كەزدە توڭىپ قالماۋ ءۇشىن بەتتى دە جاۋىپ الىپ جاياۋ جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنداي ۋاقىتتا «ۇلكەن جەرمەن» بايلانىس ۇزىلەدى. گلياتسيولوگ-ماماندار مۇز بەن قاردىڭ سىناماسىن ارنايى اسپاپ ارقىلى كۇن سايىن تەكسەرىپ, جازىپ, جيناپ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا تاپسىرادى.
وسى گلياتسيولوگيالىق ستانسانىڭ جەتەكشىسى باقىت ەرمەنباەۆ جاز ايلارىندا 4800 مەتر بيىكتە جاتقان قارا-باتپاق مۇزدىعىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن-ءدى. بۇل مۇزدىق جىل سايىن 8-9 مەترگە شەگىنىپ وتىرىپ, كولەمى 1960 جىلدان بەرى جارتى شاقىرىمعا ازايعان ەكەن. ورنىندا بەس-التى جىل بۇرىن كولەمى 200 تەكشە مەتردەي كولشىك پايدا بولىپ, مۇزدىق شەگىنگەن ايماقتا تابيعي شىرشالار وسە باستاعان. ونىڭ ايتۋىنشا, قىستا قار از جاۋىپ, جازدا كۇن جىلىنعاندا مۇزدىقتاردىڭ كولەمى ازايا تۇسەدى.
«ادامدار كوپ تۇرعان اۋماقتارداعى جەراستى توپىراقتارى ءارتۇرلى قالدىقتار ءسىڭىپ, ۋلانىپ بارادى. تاۋدان, مۇزدىقتاردان اعىپ كەلگەن سۋلار – ناعىز تازا سۋ. مۇزدىقتاردى ساقتاۋدا ءبولىنۋدىڭ ەش كەرەگى جوق. بىرىگىپ جول ىزدەيىك», دەپ گ.مەرتسباحەر اتىنداعى مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ «موڭگۇ» قوعامدىق-ەكولوگيالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى ۋرۋستام قابىلبەكوۆتىڭ قىرعىزستاندا ۇران سالعانىنا ون جىل تولدى.
بىراق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ قولى قىسقا بولىپ, قور ايتارلىقتاي ءونىمدى جۇمىس ىستەي الماي وتىر. وسى قور بەس جىل بۇرىن مۇزدىقتارعا دۇنيە ەلدەرىنىڭ كوڭىلىن اۋدارۋ ءۇشىن قىرعىزستاندا «مۇزدىقتاردىڭ الەمدىك اللەياسىن» اشۋ باستاماسىن كوتەرگەن. باستامانىڭ ءبىر تاراۋىندا قىرعىزستاننىڭ بيىكتىگى 5621 مەتر بولعان تۇركىستان قىرقاسىنداعى مۇزدىققا مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ, سارى-جاز وزەنىنىڭ بويىنداعى مۇزدىققا (5576 م.) يسا پايعامباردىڭ, الاي قىرقاسىنداعى مۇزدىققا (5539 م) مۇسا پايعامباردىڭ, سارى-جازدىڭ بويىنداعى تاعى ءبىر 5361 م بيىكتىكتەگى مۇزدىققا بۋددانىڭ ەسىمدەرىن بەرۋدى ۇسىنعان ەدى.
سۋ قىرعىزستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ارتىقشىلىققا يە ەكەنى ءمالىم. ونىڭ نەگىزگى قاينار كوزى – كوك تىرەگەن تاۋ شىڭدارىنداعى جانا بەتكەيلەرىندەگى مۇزدىقتار. قىرعىزستاننىڭ سولتۇستىگىندە قازاقستانمەن شەكتەسەتىن, باتىسى تۇركىستان وبلىسىنا بارىپ تىرەلەتىن الاتاۋدى قوسپاعاندا, تيان-شان (قىرعىزشا اتى – تەڭير-توو) تاۋلارىندا 6 مىڭداي مۇزدىق بار. جالپى العاندا, بارلىعىنىڭ سانى 6771. جالپى كولەمى – 8 مىڭ 47 شارشى شاقىرىم. ياعني ەل تەرريتورياسىنىڭ 4,2 پايىزىن قۇرايدى.
مۇزدىقتار – قىرعىزستاننىڭ قىس مەزگىلىندەگى سۋ قويماسى. تاۋلاردا شامامەن 650 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ قورى بار. كۇن جىلىعاندا مۇزدىقتار مەن تاۋ بەتكەيىندەگى قارلار ەرىپ, تاۋدان اققان بۇلاقتار مەن وزەندەردى سۋمەن تولىقتىرادى. بۇل كوكتەم, جاز ايلارىندا جازىقتاعى سۋلاردىڭ 30, 35 پايىزعا دەيىن كوبەيۋىنە الىپ كەلەدى. بۇلار ەگىس القاپتارىن سۋارۋعا پايدالانىلادى, قىرعىزستاننىڭ ەڭ ءىرى سۋ قويماسى – توقتاعۇل سۋ-ەلەكتر ستانساسى ارقىلى وزبەكستانعا جانە قازاقستانعا, تالاس سۋ قويماسى ارقىلى قازاقستانعا سۋدى قالىپتى جىبەرىپ تۇرۋعا مۇمكىندىك تۇزىلەدى. سونداي-اق ولكەنىڭ باتىسىنداعى نارىن وبلىسىنداعى تاۋلاردان باستاۋ الىپ, بووم تاۋلىق جارىپ وتكەن ءچۇي (قازاقشاسى – شۋ) وزەنى قىرعىزستاننىڭ ءچۇي وبلىسى مەن قازاقستاننىڭ جامبىل وبلىسىنىڭ شەكارا سىزىعى ارقىلى قازاقستانعا وتەدى.
مۇزدىقتاردىڭ جىل سايىن ەرىپ تۇرۋى زاڭدى قۇبىلىس. بىراق كەيىنگى قىرىق جىلدا جەر شارىندا جىلدان جىلعا ۇدەي تۇسكەن كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋى مۇزدىقتاردىڭ كوبىرەك ەرۋىنە اسەر ەتۋدە. مۇنىڭ ۇستىنە وسى جىلدارداعى ادامنىڭ ارالاسۋىمەن بولىپ جاتقان تەحنولوگيالىق ۇردىستەر مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنە ءوزىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وقىمىستى-ماماندار جانە ساراپشىلار ارال تەڭىزىنىڭ تۇزدارى تيان-شان تاۋلارىنا دەيىن جەتىپ, مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنە ىقپالىن تيگىزىپ جاتقانىن ايتىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دابىل قاققان. ءتىپتى, كەڭەس ءداۋىرى ۋاعىندا وداق باسشىلارى وزبەكستاندا ماقتا ەگۋدى كوبەيتۋ ءۇشىن تيان-شان تاۋلارىنا ۇشاقپەن كومىر شاشۋعا تاپسىرما بەرگەن دەگەن قاۋەسەت تە بار. كومىر مۇزدىقتاردىڭ كوبىرەك ەرىپ, تاۋدان اققان سۋدىڭ مولايۋىنا اكەلىپتى. كومىر دەمەكشى, كومىر توزاڭى جانە كومىر قىشقىل گاز – مۇزدىقتاردىڭ دۇشپاندارىنىڭ ءبىرى. قىرعىزستاننىڭ بىرنەشە جەرىندە كومىر جەر استىنان ەمەس, ۇستىنەن قازىلىپ الىنادى. ولاردىڭ ءىرىسى – قارا-كەچە كومىر كەنى. بۇل – تيان-شاننىڭ تومەنگى سىلەمىندە.
ەسىمىزدە, سەكسەنىنشى جىلدارى فرۋنزە قالاسىندا (بىشكەك 1991 جىلعا دەيىن وسىلاي اتالعان) ون مىڭداعان ادام قىزمەت ەتەتىن زاۋىت-فابريكالار دۇرىلدەپ جۇمىس ىستەدى. ونىمدەرگە سۇرانىس كوپ كەزدە ونەركاسىپ ورىندارى ءۇش اۋىسىمدا بىرنەشە اي تاۋلىك بويى ىستەپ تۇردى. سول كەزدە قىستىگۇنى جەردى قار باسقاندا اۋانىڭ لاستانعانى انىق بايقالاتىن. اپپاق قاردىڭ بەتى كۇيە جاعىپ قويعانداي قاپ-قارا بولىپ قالاتىن. جاڭا جاۋعان قاردىڭ ارتىنان بىرنەشە كۇننەن كەيىن قار بەتى قايتادان قارايىپ شىعا كەلەدى.
قازىر بىشكەكتە بەس ءجۇز ادامنان كوپ جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىن جوق. وتكەن جىلدىڭ قازان, قاراشا جانە جەلتوقسان ايلارىندا بىشكەكتى قارا ءتۇتىن قاپتادى دا تۇردى. بۇل, نەگىزىنەن, كوشەدە قاپتاپ جۇرگەن, ءتۇتىنى بۋداقتاعان ەسكى اۆتوكولىكتەردەن. ورتا ەسەپپەن, بىشكەكتەگى ەكى ءۇيدىڭ بىرىندە وسىنداي كولىك بار. سونداي-اق ءبىر كەزدە قالانىڭ شەتىنە سالىنعان جىلۋ-ەلەكتر ستانساسى جانە جەر ۇيلەردەگى قالا حالقى كومىردى پايدالانادى. بۇلاردىڭ ءتۇتىنى كولىك تۇتىنىنە قوسىلىپ, كوك تۇماندى قويۋلاتىپ وتىر. وسى ءتۇتىننىڭ ءبارى وڭتۇستىكتەگى جانە باتىستاعى تاۋ مۇزدىقتارىنا قوناقتارى ءمالىم.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپ جىلدان بەرى ءوڭىر مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى باس قوسقان القالى جيىنداردا ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋمىن قۇرۋ جونىندە يدەيانى ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. بىلتىر جازدا وتكەن ارالدى قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ماجىلىسىندە وسى ماسەلەنى تاعى دا كوتەردى. قىرعىزستانداعى, سونداي-اق ورتالىق ازيا ولكەلەرىندەگى مۇزدىقتاردى ساقتاپ قالۋعا مۇنداي كونسورتسيۋمنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەمەكشى, الەم كەڭىستىگىندە تىنىمسىز ءجۇزىپ بارا جاتقان جەر اتتى كەمەدەگى ادامزاتتىڭ مۇددەسى دە ورتاق.
نازاربەك بايجىگىتوۆ,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن,
بىشكەكتەن (قىرعىزستان)