بۇگىن قازىنالى قاراتاۋ مەن ارۋ الاتاۋدىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان جاباعىلىدا توي. اپتا بۇرىن ساۋىن ايتقان ساياتشىلىق مەرەكەسىنە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اۋدان-قالالارىنان اعىلعان قۇسبەگىلەر مەن اڭشىلاردىڭ قاراسى قالىڭ.
كىلەڭ قىران باپتاپ, تازى ەرتكەن ساڭلاق ساياتشى, اڭقۇمار قاعۋشى, ەلگەزەك اتشى-قوسشىلار جۇمانىڭ تاڭىمەن تالاسا تۇلكىباس اۋدانىنا قاراستى جاباعىلى اۋىلىندا باس قوستى. ماقساتتارى – باعىزى ونەردى ءناسيحاتتاۋ. ەسكى كاسىپتى ەل-جۇرتقا كورسەتۋ. قايتا جانداندىرۋ.
قىر ۇستىنىدەگى قىزىققا كەلگەن اعايىندى قىزىقتىرعان, جىلى ورنىنان قوزعاعان دا وسى ءبىر قىزۋى باسىلماس دالا تاعىلارىنىڭ شايقاسى-تۇعىن.
شوشايتا تىگىلگەن قوستىڭ ماڭدايىنداعى «تۇركىستان» دەگەن جازۋعا, ونان قالا بەردى ىڭعايلى, ىقشام كيىنگەن اكەلى-بالالى قوس قۇسبەگى كورەرمەننىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ بارا جاتىر.
جاقىنداپ بارىپ, سالەمدەستىك. تۇركىستاننان كەلىپتى. از-كەم اڭگىمەگە تارتتىق.
«ساياتشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە ون جىلدان استى. ۇلىم دا تازىعا قۇمار. وسىدان ىلگەرى الماتى مەن اتىراۋداعى اڭشىلىق مەرەكەلەرىنە بارعانبىز. الايدا بۇل جيىندار جارناماسى جوق ەسكى ونەر ءۇشىن ازدىق ەتەدى. ءداستۇرىمىزدى دارىپتەيتىن وسىنداي شارالار ءجيى-ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرسا قاتىسۋدان شارشامايمىز. 4 جاسار بۇركىتىمنىڭ اتى – نايزاعاي. ال, ەكى جاسار تازىنىڭ ەسىمى – ۇشار. ۇياداعى كەزىندە الماتى قالاسىنداعى «جەتى قازىنا» پيتومنيگىنەن الدىم. م ۇلىك دەگەن ازاماتتىڭ اتا-بابالارىنان بەرى اسىراپ كەلە جاتقان «كوك قاسقا» دەگەن تازى تۇقمىنان ەكەن. قىس بويى قاراتاۋدا قار جۇقا بولعاندىقتان ەكى رەت عانا قانسونارعا شىقتىق. العاشقىسىندا ءبىر تۇلكى, ءبىر شيەبورى, كەيىنگىسىندە ەكى قويان الدى», دەيدى تۇركىستاندىق ساياتشى اقجىگىت نۇرمۇحاممەد.
ءدال وسى ساتتە تاۋ ەتەگىندەگى قىراتتان قيقۋلاعان ءۇن ەستىلدى. اۋدان اكىمى تۇراشبەكوۆ باستاعان يگى-جاقسىلار جايعاسقان الاڭقايدا بۇركىت پەن تازى سالۋ سايىستارى باستالىپ كەتتى. جەتى قازىنانىڭ ءتىلىن قيمىل قوزعالىسىنان بىلەتىن كانىگى قۇسبەگىلەر مەن تازى باپتاۋشىلار قىردىڭ كۇرەڭ تۇلكىسىنە بەس قارۋلارىن سايلاپ-اق كەلىپتى. ءا, دەگەننەن تۇلكى, قوياندى قامىرشا يلەپ, باۋىرىنا باسىپ جاتتى.
مەرەكەگە كەلگەن قوناقتاردىڭ دەلەبەسى قوزىپ, تۋرا وزدەرى قاسقىر العانداي قۋانىپ جاتسا, توپ ىشىنەن قانجىعاسى قاندانعان اعايىنعا قۇتتى بولسىن ايتىسقان جۇرتتىڭ ءۇنى ەستىلەدى.
شارا اياسىندا كوپشىلىك سالبۋرىن ساياتشىلىق مەرەكەسىنە ارنالعان كورمەمەن تانىستى.
ءيا, ارىعا بارماي-اق, تۇركىستان ولكەسىندە ساياتشىلىق ونەر تۋرالى ءسوز قوزعالسا, ەسكە بايدىبەك اۋدانى, قاينار اۋلىنىڭ تۋماسى بەكەت ەسەنتاەۆ تۇسەدى.
بۇگىنگى فەستيۆال تەك قۇسبەگىلىك ونەردى ءناسيحاتتاپ عانا قويماي, سونى ۇلىقتاپ, ۇرپاققا اماناتتاعان ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن دە ەستەن شىعارماپتى. وعان بايدىبەك اۋدانى اكىمدىگى دايىنداعان كورمەدە بەكەت اعانىڭ قولىنان شىققان ونەر تۋىندىلارى ارقىلى كوز جەتكىزدىك.
«1988 جىلى رەسەيدە 120 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسقان حالىقارالىق ونەر فەستيۆالى وتكەن ەكەن. سوندا قازاقستاننان بارعان وكىل بەكەت ەسانتاەۆ قازاق ساياتشىلىق ونەرىن تانىستىرماق بولىپ, تازىسىن جەتەكتەپ, قولىنا بۇركىتىن قوندىرىپ ساحناعا شىعىپتى. ادامدار شوعىرىن جاتسىنعان سايىن دالانىڭ قىرانى قاناتىن جايىپ ۇشپاقشى بولىپتى. سول ساتتە كوز الدارىندا بولعان كوركەم كورىنىسكە تامسانعان زال تولى شەتەلدىك كورەرمەن ورىندارىنان ورە تۇرەگەلىپ, اسپان ەركەسىن باعىندىرعان قازاققا ۇزاق قوشەمەت كورسەتىپتى. ءتىپتى, «نە دەگەن سۇلۋلىق؟», «بۇل قاي ەل؟», دەپ تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان ەكەن. وسىدان كەيىن تارالىمى كوپ تانىمال باسىلىم بەتتەرىنە بۇركىتشى بەكەتتىڭ تاريحي فوتو سۋرەتى باسىلىپتى.
وسىلايشا ۇلتىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ەسىل ونەرىنە الەم ەلدەرى قىزىعا باستادى», دەپ اڭگىمەسىن باقتاي ءتۇستى بايدىبەك اۋداندىق ساۋلەت كوركەم مۋزەيىنىڭ قور ساقتاۋشىسى فاريدا بوتاباەۆا.
بۇركىتشى, قولونەر شەبەرى, زەرگەر, پالۋان, ەتنوگراف, ءانشى, سازگەر قولىنان شىققان ات ابزەلدەرى ارنايى تاپسىرىسپەن ەلباسى مۇراجايىنا قويىلعان. كەيىننەن وسى ونەر تۋىندىسىنا قىزىققان باسشىلار مارگارەت تەتچەرگە سىيلىق جاساۋ ءۇشىن شەبەرگە ۇسىنىس جاسايدى. قاۋىرت شارۋادان قولى بوساماعان بەكەت اعا تاپسىرىستى باسقا شەبەرلەرگە جىبەرىپتى. الايدا, ولاردىڭ جۇمىسى جوعارى جاققا ۇناماعان سوڭ ء وزى بار ىنتى-شىنتىسىمەن اعىلشىنداردىڭ «تەمىر لەديىنە» ارناپ ات ابزەلىن جاساپ بەرىپتى. قولاقىسى تۋرالى اشىپ ايتپاعان شەبەر, ءبىر اڭگىمەسىندە سول جۇمىستىڭ قۇنىنا الماتىدان ءۇش بولمەلى پاتەر العاندىعىن ايتقان ەكەن.
وكىنىشتىسى, شىن تالانتتار بەرەرىن بەرىپ بولعاسىن تىم ەرتە كەتىپ جاتاتىنى تاعى بار. 2011 جىلى دۇنيە سالعان بەكەت ەسەنتاەۆتان تاراعان ءۇش ۇل, ەكى قىز بار. ولار الماتى قالاسىندا تۇرادى. سوندا شەبەرلەر اۋىلى بار. كەنجە ۇلى سۇلتان سەرى اكە مۇراسىن جالعاستىرۋشى.
بۇل رەتكى «سالبۋرىن - مەرەكە عوي ساياتشىعا» اتتى فەستيۆال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالالارى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان تۋريستىك مەرەكە. ءارى, ءوڭىر باسشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ بەكىتكەن وبلىستىڭ جىل ون ەكى ايعا جوسپارلاعان ءىس-شارالارىنىڭ العاشقىسى.
وسىعان وراي, ءىس-شاراعا تۇركىستان وبلىسىمەن قاتار شەتەلدەن دە قوناقتار كەلىپ قاتىستى. بۇل فەستيۆال كەلەشەكتە رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەك. تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاق برەندى ءارى ءداستۇرلى مەرەكەسىنە اينالادى», دەپ سۇيىنشىلەدى شارا ۇيىمداستىرۋشىلارى.
ايتا كەتەرلىگى, وبلىسقا قاراستى اۋدان-قالانىڭ جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ۇيىمداستىرىلعان وسىنداي ءىس-شارالار وڭ ناتيجەسىن بەرە باستادى. ماسەلەن, بىلتىر تۇركىستان وبلىسىنا الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن كەلۋشىلەر سانى 7,7 پايىزعا ارتقان. ءبىر عانا تۇركىستان قالاسىنا 1 ميليوننان استام تۋريست تابان تىرەسە, 2025 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 5 ميلليونعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال, تۇلكىباس جەرىندەگى سالبۋرىن مەن الدا وتەتىن شۇبايقىزىل فەستيۆالى دە تالاي شەتەلدىك تۋريستەردى وزىنە تارتا تۇسپەك.
فەستيۆالدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى جاستار جىلىنا وراي قۇسبەگىلىك, اڭشىلىق ونەرگە قىزىعۋشىلىعى مول جاستاردى كوپتەپ شاقىرىپتى. الداعى ۋاقىتتا وسى جاستارعا قولداۋ كورسەتىلسە, ءتول ونەردىڭ بەدەلى تورگە كوتەرىلەرى انىق.
«قيىن زاماندا اڭشىلار قازاقى تازى توبەتتەرمەن اۋىل-ەلدى اسىراعان دەيدى ۇلكەندەر. «سارى ءداۋ» دەگەن تازىمدى ءبىر ايلىق كەزىندە اسىراپ الىپ, ءوزىم اۋىزداندىرىپ, ۇيرەتتىم. ەندى عانا ءۇش جاسقا تولدى. وسى قىستا ءبىر تۇلكى الدى. جالپى, تازى باپپەن باققاندى ۇناتادى. ءتىل-كوز دەگەن بار. كوپ ادام كورسە, اۋىرىپ قالادى. اڭشىلىق كەزىندە ءتۇرلى دالا اڭدارىنان, اسىرەسە تۇلكى, قارساقتان اۋرۋ تەز جۇعادى. سوندىقتان, دەرت-دەربەزدەن ساقتايتىن ەكپە سالىپ تۇرۋ كەرەك. اڭعا سالار بۇرىن قويدىڭ مايىن ىشكىزىپ, ءىشىن ايداتىپ, تازالاپ, قوياسىن ءتۇسىرىپ وتىرعان ءجون», دەيدى تۇلكىباس اۋدانى مايلىكەنت اۋىلىنىڭ تۋماسى, جاس تازى باپتاۋشى سەيىلحان لەسباي.
سايىسقا قاتىسۋشى ساياتشىلاردىڭ پىكىرىنشە اڭشىلىق دەگەنىمىز اڭ بىتكەندى جايراتا بەرۋ ەمەس. تاۋ-تاستا مىلتىق ارقالاعان ەكى اياقتىلاردىڭ كەسىرىنەن ءتۇزدىڭ جابايى اڭ-قۇسىنىڭ تۇقىمى قۇرىپ بارا جاتقاندىعىنا اشىنعان ولار اڭنىڭ كيەسى بار ەكەندىگىن ايتادى.
«شىنى كەرەك, قازىرگى تاڭدا ساياتشىلاردان گورى براكونەرلەر كوپ. قانقۇمار قاساپتارعا قاراعاندا باتپاۋمەن ۇستاعان قىران بۇركىت پەن بابى كەلىسكەن تازى قاناعاتشىل», دەپ كۇيىنىشىن ايتتى سانسىزباي اقساقال.
وسىلايشا تابيعاتى تاڭعاجايىپ تۇلكىباسىنىڭ جاباعىلى اۋىلىندا وتكەن ساياتشىلىق مەرەكەسى دالالىق ەكزوتيكا ىزدەگەن شەتەلدىكتەرگە ەستەتيكالىق ءلاززات سىيلاسا, تاسادا جۇرگەن براكونەرلەرگە بابادان ءداستۇر بولعان اڭشىلىقتىڭ ەرەجەسىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەندەي بولدى.
«قۇستى جيساڭ – بۇركىت جي, قىس تونىڭدى تۇلكى ەتەر, بۇلعىن, سۋسار كيىنىپ, ازباس, توزباس مۇلكى ەتەر», دەيدى ۇلى ويشىل. ەندەشە, ەر جىگىتتىڭ بەس قارۋىنىڭ ءبىرى قىران بۇركىت, جەتى قازىناسىنىڭ بىرەگەيى ۇشقىر تازى ءار شاڭىراققا ۇيالاسا, ەكسپوناتقا اينالىپ بارا جاتقان ونەر مەن كاسىپتىڭ تامىرىنا قايتا قان جۇگىرەرى حاق.
فوتو: ماقسات شاعىرباەۆ
نۇرشات توكەن,
«Egemen Qazaqstan»
تۇلكىباس اۋدانى