بۇل – 1917 جىلى, ورىنبوردا بايتۇرسىنوۆ احمەت اتام مەن اكەمنىڭ «قازاق» گازەتىن شىعارىپ تۇرعان ۋاقىتى. سول جىلى يۋل ايىندا وتكەن «الاش» پارتياسىنىڭ ءىى سەزىنە قاتىسقان ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇل ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ ءتۇستى.
* * *
مەن ءوزىمدى تىم ەرتە ءۇش-ءتورت جاسىمنان بىلە باستادىم. اكەمنىڭ ونەبويى تۇرمەدە وتىرۋى, ۇيدە بولماۋى, شەشەم ەكەۋمىزدىڭ قاسىرەت شەگىپ, سەمەي, اتباسار, كوكشەتاۋدا اپالارىنىڭ ۇيىندە تۇرۋىمىز بالا بولسام دا جانىما باتاتىن-دى, كوكىرەگىمدى شەرگە تولتىرىپ, ءارتۇرلى ويلار مازالاپ, قامىعىپ ۋايىمدايتىنمىن.
* * *
مەنىڭ بالالىق ءداۋىرىمنىڭ قاسىرەتسىز كۇندەرى كوپ بولعان جوق, جەتى جىلداي عانا كوڭىلدى جۇردىك. بۇل 1922 جىلدان 1928 جىلعا دەيىنگى ارالىق. وسى تۇستا كوپ جىل ارمانداعان كۇندەر تۋدى. سەميامىز بىرىگىپ, ءبىز ءۇشىن باقىتتى دا, قىزىقتى دا بولىپ سانالاتىن شاق ورىنبوردان باستالىپ, قىزىلوردادا جالعاستى.
* * *
اكەم «قۇرالايدى كوزىنەن اتىپ تۇسىرەتىن» ناعىز مەرگەن ەدى. اڭعا بارعان سايىن اكەلەتىن قۇستارى وتىز-قىرىقتان كەم بولمايتىن.
* * *
اكەم بولسا باس بوستاندىعى بار كەزىن پايدالانىپ حالقىنىڭ قامىن ويلاپ, جانتالاسىپ, تىنىم تاپپاي تاشكەنت, تۇركىستان, سەمەي, ومبى, قىزىلجار, مينسك, پەتەربۋرگ, ت.ب. قالالاردى كەزىپ جۇرەتىن.
* * *
كەيىن العاشقى مۇعالىمىمىز امانعالي سەگىزباەۆ اكەم ەكەۋى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا بىرگە جۇمىس ىستەگەن-ءدى, جاقسى جۋرناليست بولدى.
* * *
زىليقا (م.جۇماباەۆتىڭ زايىبى) اپايدى بۇرىننان ياعني 1970 جىلداردان بەرى تانيتىن ەم, ارادا تالاي جىل ءوتىپ, 1989 جىلدىڭ فەۆرال ايىندا قايتادان تابىستىم. پاپامدى جاقسى بىلەسىز بە دەپ سۇرادىم. زىليقا اپا: «بىلگەندە قانداي, پاپاڭ ماعجان ەكەۋمىزدىڭ تويىمىزدا بولعان».
* * *
اكەم باسىنا كەلگەن قاۋىپتى ەلەڭ قىلماي اسا سابىرلى, بايسالدى قالپىمەن مۇڭايىپ جىلاپ تۇرعان ءبىزدى جۇباتىپ: «جىلاماڭدار بالالارىم, تاعدىردىڭ تالكەگى ادامدى ءالى تالاي قيىن بەلەستەردەن وتكىزەدى, شىداپ بەرىك بولىڭدار. سەندەر ءالى-اق ەرجەتەسىڭدەر, سول كەزدە ءبارىن تۇسىنەرسىڭدەر, باقىتتى بولىڭدار, وقۋلارىڭدى ۇزبەڭدەر, مامالارىڭدى رەنجىتپەسەڭدەر بولعانى» – دەپ قوشتاسىپ, ءبارىمىزدى ءسۇيىپ, ءوزىن اينالا قورشاعان التى ادامنىڭ ورتاسىندا كەتە باردى.
* * *
مىرجاقىپ اكەم العان باعىتىنان ەشقاشان قايتپاعان, «ويان, قازاعى!» ءۇشىن پاتشا زىندانىندا وتىرعان…
* * *
… مۇنداي توزاقتان قاجىرلى قالپىن جوعالتپاي, شاشتارى اعارماي سولوۆكيگە جەتۋى ادام تاڭقالارلىق ەرلىك, بۇل قالپىن شەشەم 1934 جىلى كورىپ كەلگەن-ءدى.
* * *
اكەم سوڭعى رەت ۇستالىپ كەتكەندە, عاينيجامال شەشەمنىڭ جاسى نەبارى وتىز ۇشتە ەدى. ەرلى-زايىپتى دۋلاتوۆتار نەكە قيىپ 1914 جىلى قوسىلعاننان بەرى, بىرگە تۇرىپ قىزىقتى ءومىر سۇرگەن مەرزىمى ۇزاققا سوزىلعان ەمەس.
* * *
ءبىزدىڭ ءۇي الماتىعا كوشپەي, سول قىزىلوردادا 1932 جىلعا دەيىن تۇرىپ قالدىق. كوكتەمدە شەشەمنىڭ وكپە اۋرۋى قوزىپ توسەك تارتىپ قالاتىن ەدى…
* * *
ءبىزدىڭ ساتىبالديەۆتەر وتباسىندا ءوز باسىم ءتورت بالانىڭ اناسى بولعاننان بەرى وتكەن اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراپ كەلدىم. قىراعى ساياساتقا تۋرا كەلمەيتىن, اتىنان بۇكىل قازاق بالاسى شوشيتىن «الاش» پارتياسى تۋرالى, ونىڭ باستى ليدەرلەرى كىمدەر بولعانى, ءوز اكەم م. دۋلاتوۆ جايلى بالالارىما سوڭعى جىلدارعا دەيىن ءۇي-ىشىندە اڭگىمە قوزعاماي كەلدىم. ەڭ باستى سەبەبى – ولاردىڭ ەر جەتىپ, سانا-سەزىمىنىڭ تولىسىپ ءوسۋىن كۇتتىم.
* * *
جاسىراتىنى جوق, 13-كە تولعانىمدا «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى اتاندىم, جازىقسىز باسىما كىنا تاعىپ قۋدالاۋ باستالدى…جۇرت قاتارلى سۇيىكتى اكەمنىڭ اتىن اتاپ, ەسكە الىپ, اشىق ايتۋ دەگەن مەنىڭ پەشەنەمە جازىلمادى.
* * *
…دۋلاتوۆتان بۇرىن قازاق تىلىندە «ەسەپ قۇرالىن» جازعاندار بولماعان. سوندىقتان اكەمدى قازاقتىڭ تۇڭعىش ماتەماتيگى دەۋىم ءجون بولار.
* * *
اكەم بارىنشا اقكوڭىل, اشىق-جارقىن جايدارى مىنەزدى, وتە بالاجان, كوڭىلشەك تە بولاتىن. سونىمەن قاتار, بىربەتكەي, باسىنان ءسوز اسىرمايتىن قاتاڭ مىنەزى دە بار-تىن…
* * *
پاپام الاكوزگە ءمىنىپ رەداكتسياعا باراتىن, اڭعا دا شىعاتىن, اڭشىلىق دەگەنىم قۇس اتۋدى اۋەس كورەتىن.
* * *
اتالارىڭ ەل-جۇرتتىڭ قامىن جەيمىن, اقىل-ويىن وياتامىن دەپ تىنىم تاپپاعان كىسى. بۇكىل قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسىنىڭ تەڭ جارتىسىن سالت اتپەن ءجۇرىپ, جول ازابىن كورگەن جولاۋشى ءارى ساياحاتشى, بولماعان جەرى جوق, جۇرتپەن بىتە قايناسىپ ارالاسقان كىسى.
* * *
ءازىلحان (نۇرشايىقوۆ) وسى تويدان كەيىن: «گۇلەكە, اناداعى باۋكەڭنىڭ (ب. مومىش ۇلى) تويىنداعى سويلەگەنىڭىزدى ماعان جازىپ بەرۋىڭىزدى وتىنەمىن» دەگەن سوڭ كوڭىلىن قالدىرماي جازىپ بەردىم.
* * *
كوپشىلىك, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاق سۋرەتكە ءتۇسۋدىڭ قاجەتىن, ونىڭ ومىردە ۇزاق جىلدار بەلگى بولارلىقتاي ساقتالىپ قالۋى جاس شاقتىڭ جالىنساڭ دا قايتا ورالمايتىن كەزەڭىن ەسكە تۇسىرەتىنىن ويلاماعاندىقتان بولۋى, دەپ بىلەمىن.
* * *
وپەراتسيادان سوڭ ون ءبىرىنشى كۇنى جاسى الپىسقا تولماي, 1974 جىلدىڭ ون التىنشى شىلدەسىندە ابەن (ساتىبالديەۆ) دۇنيەدەن ءوتتى. كوڭىل قالىسپاعان, قىرىق جىلعا جۋىق وتاسقان جارىمنان, بالالارىمنىڭ ارداقتى اكەسى ابەننەن كوز جازىپ قالۋىم قايعى-قاسىرەتكە, ۇلكەن كۇيزەلىسكە اكەپ سوقتى.
* * *
«بالالار, مامالارىڭدى اشۋلاندىرماڭدار, ونىڭ الدىندا مەن سياقتى اياقتارىڭدى ابايلاپ باسىڭدار. بىلەسىڭدەر مە؟ مامالارىڭ ۋ ناس بولشوي رەبەنوك» دەپ ىلعي ەركەلەتىپ وتىراتىن ابەنىم ەدى عوي مەنىڭ!
* * *
ءبىر كەزدە الگى اپاي قاسىمداعى ەرلانىما ( ۇلى) قاراپ: «و, توبا, مىنە قىزىق, مىنا بالانىڭ ءتۇر-كەلبەتى مىرجاقىپقا اينىماي ۇقساپ تارتقانىن قاراڭىزشى» دەمەسى بار ما!
* * *
اكەم كوپشىلىك ورتاسىندا توپ جارىپ جىگەرلى قارقىنمەن قىزىپ سويلەيتىن, شەشەندىگىمەن جۇرتتى وزىنە ماگنيتتەي تارتاتىن.
* * *
«شەشەم قايتىس بولعاندا مەن ەكى جاستا ەكەنمىن,– دەيتىن اكەم – قىستىڭ مەزگىلى… سول ءتۇنى كەبىنگە ورالعان شەشەمنىڭ قاسىندا جاتىپ ۇيىقتاپ قالىپپىن…»
* * *
اكەم ءوز دەنەسىن تازا ۇستايتىن, ءساندى ەۆروپاشا كيىنەتىن, حوش ءيىستى سابىن, اتىرلەردى جاقسى كورەتىن. كوزىلدىرىكسىز جۇرەتىن. اقىندار اۋمالى-توكپەلى قىزۋ جاندى كەلەدى ەمەس پە, وندايدان بۇل كىسى دە قۇر قالماعان. سەرىلىك جىگىتشىلىگى, سۇلۋلارمەن روماندارى جۇرتقا بەلگىلى بولاتىن…
* * *
كوپ ۇزاماي, مەرەكە كۇندەرى وتىسىمەن شولپان احمەتقىزى ەكەۋمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا بارىپ, اكەلەرىمىزدىڭ اقتالعان قۇجاتىن الدىق. ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, اقتالۋ قاۋلىسى 1988 جىلعى 4 قاراشا كۇنى شىعۋى ماعان ارنالعان سىيلىقتاي ءدال تۋعان كۇنىمە سايكەس, تۋرا كەلۋىن قاراڭىزشى.
* * *
«ەرتەڭ كۇيەۋلەرىڭدى جۇرگىزەدى (قىزىلوردادان)»,– دەگەندى مامام ەستي سالا دايارلانا باستادى… شەتتەگى تۇيىقتا (تۋپيك) تۇرعان جالعىز قىزىل ۆاگون. جانىندا مىلتىقتى ەكى كۇزەتشى سولدات تۇر… سول مەزگىلدە ۆاگوننىڭ تەمىر تورلى كىشىرەك كەلگەن تەرەزەسىنەن پاپام كورىندى. بىزگە قولىن بۇلعاقتاتىپ سويلەپ تۇردى… نە ايتىپ تۇرعانىن ەستي المادىق… بۇل ماڭگى ەسىمنەن شىقپايتىن كۇنىم 1929 جىل ماۋسىمىنىڭ جيىرما ءتورتى.
* * *
سوسنوۆەتستەن سالىنعان پاپامنىڭ (قايتىس بولعاننان كەيىن) زاتتارى كەلەر قارساڭىندا مامامدى ۇيدە جالعىز قالدىرمايتىن بولدىق. كوپ كەشىكپەي باگاجى دا قولىمىزعا ءتيدى. پاپامنىڭ تۇتىنعان ءيسى سىڭگەن كيىم-كەشەگىن العانىمىزدا كوڭىل شىركىن بوساپ, جىلاعانىمىزدى ۇمىتقانىم جوق, ونى ايتپاسام دا تۇسىنىكتى بولار.
* * *
اكەمنىڭ ءسۇيىپ العان جارى, سەنىمدى سەرىگى, اينىماس جۇبايى عاينيجامال بايمۇراتقىزى دوسىمبەكوۆا-دۋلاتوۆا ونىڭ وزىنەن ون جاس كىشى بولاتىن…ارداقتى انام قىرىق بەس جاسىندا 1940 جىلى 15 سەنتيابر كۇنى دۇنيەدەن ءوتتى.
* * *
انام جيىن-تويلاردا, كادەلى كەشتەردە بي بيلەۋدى ءتاۋىر كورەتىن. قانىش ساتباەۆ اعا ەكەۋىنىڭ مازۋركانى بيلەگەنىن كورگەم-ءدى, بۇل 1924 جىلى ەدى. مامام گيتار تارتىپ ورىستىڭ رومانستارىن «اح, ناستيا, تى ناستيا», «ۆەچەرني زۆون» ولەڭدەرىن كەلىستىرىپ ايتاتىن.
* * *
كىتاپسىز ءبىر كۇن تۇرا الماي كەلەمىن, بۇل جاقسى قاسيەتتى بويىما سىڭىرگەن مەنىڭ ارداقتى انام – عاينيجامال بولسا, مەنەن اۋىسقان بۇل ادەت – كىتاپقۇمارلىق ءوز بالالارىما دا دارىعانىنا قۋانامىن.
* * *
بادريسافانى مەن اجەكە دەپ, احمەتتى اتەكە دەيتىن ەم. ورىنبوردا بىرگە تۇرىپ, ءتىلىم شىققاندا اكەم سولاي ۇيرەتكەن.
* * *
سونىمەن, قورىتىپ ايتارىمىز, قالامگەر جولداستار جاۋاپتى ماسەلەگە كەلگەندە جان-جاقتى مۇقيات زەرتتەپ, انىعىنا كوز جەتكەندە عانا جازسا دەگەن تىلەك بىلدىرەمىز. ايتپەسە, ءبىز سەكىلدى ۇرپاقتار مەن كوزى كورگەن كۋاگەرلەردى باسپاسوزدەگى مۇنداي بۇرمالاۋلار قاتتى قىنجىلتادى.
* * *
ءبىر جازۋشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, مىرجاقىپ اكەمنىڭ مۇردەسىن ىزدەپ بارىپ تابۋشى دا مەن, دارىگەرلىك تاسىلمەن سۇيەگىن زەرتتەۋشى دە مەن بولىپپىن. جۇرتتىڭ ءبارى قۇلاقتانعان, بىلەتىن گازەتتەردە باسىلىپ جۇرگەن دەرەكتەردى بۇرمالاۋدىڭ قاجەتى نە؟.. اكەمنىڭ مۇردەسىن كوپ ماشاقاتپەن ىزدەستىرىپ سوناۋ سوسنوۆەتسكە, سولوۆكيگە بىرنەشە رەت بارىپ, تۇرعىلىقتى ادامدارمەن جولىعىپ تاپقان جاس عالىم مارات ابسەمەتوۆ ەمەس پە؟ «اباقتى» شىعارماسىنا دالەلسىز نارسەلەردى, بىلمەگەندى كىرگىزۋدىڭ كەرەگى قانشا؟
* * *
ءسويتىپ, ءبىر كۇنى بەلگىلى اقىن ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان «ۇرپاعىما ايتارىم» اتتى كىتابىن وقۋعا كىرىستىم. باس كوتەرمەي سۇيسىنە وقىپ وتىرىپ, وتىز ەكىنشى بەتىنە جەتكەندە وزىمە تانىس اكەم مىرجاقىپتىڭ «ساعىنۋ», «ەلىم-اي», ء«ابۋپيراستان», «شاكىرت» اتتى ولەڭدەرى كوزىمە وتتاي باسىلدى. بۇل قالاي؟ … اكەمنىڭ اسىل مۇراسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ مەنىڭ پەرزەنتتىك بورىشىم. سونى وتەۋ ءۇشىن دە قولىما قالام الىپ وتىرمىن.
* * *
بۇل تاريحي حاباردى – مىرجاقىپتى ءوز توپىراعىنا جەرلەۋدى باسىنان اياعىنا شەيىن «ازاتتىق» راديوسىنان حاسەن ورالتاي جان-جاققا بۇكىل الەمگە جەتكىزىپ جاتتى, ەل ىشىندەگى جۇرت «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن قايسار ءالىمنىڭ مالىمدەمەلەرىنەن ءبارىن ءبىلىپ وتىردى.
* * *
مىرجاقىپتان قالعان جالعىز بولعاندىقتان, ءوزىمدى اكە ءومىرىنىڭ جالعاسىنداي كورىپ, فاميلياسىن وشىرمەي, گۇلنار دۋلاتوۆا بولىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىن.
* * *
كەشەگى ءسوز – «ويان, قازاق!» بولسا, ەندى ويانعان حالىققا ايتار بۇگىنگى ءسوز – «ويلان, قازاق!» وسى – مەنىڭ ءتۇيىپ, تۇجىرىمداپ ايتارىم!..
***
«ەڭبەكشى قازاق» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە ءتورت جىل ىستەدىم, ءوزىمدى ءالى كۇنگە سول رەداكتسيانىڭ مۇشەسى سانايمىن», – دەپ مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ءوزى جازىپ كەتكەندەي, ءتول ۇجىمى دا جالىندى كۇرەسكەر, قارىمدى قالامگەرىن شەجىرەلى تاريحىمەن بىرگە ىلەستىرىپ الىپ كەلە جاتىر… «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» تابالدىرىعىندا تۇتقىندالعان ول قانشاما ازاپتى جىلداردى باسىنان وتكەرىپ, شەت جەردە كوز جۇمعانىمەن, مۇردەسىن تۋعان توپىراعىنا جەتكىزۋگە «ەگەمەن قازاقستان» بارىن سالىپ, اتسالىستى. «اكەم رۋحىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن «ەگەمەنىمە» مىڭ دا ءبىر راقمەت!»,– دەپ گۇلنار اپاي دا رازىلىعىن ۇنەمى ايتىپ وتىرۋشى ەدى…
دايىنداعان قايسار ءالىم,
"ەگەمەن قازاقستان"