اۋانىڭ لاستانۋىمەن قالاي كۇرەسەمىز؟

اۋانىڭ لاستانۋى دامىعان مەملەكەتتەرگە دە ءتان. تۇماندى قا­لادا ءومىر ءسۇرۋ قانشالىقتى زيان؟ الەمنىڭ ءىرى مەگاپوليستەرى بۇل احۋالمەن قالاي كۇرەسەدى, قان­داي شارالار قولدانادى؟

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەن­سەك, اسقازان, وكپە, باۋىر, ۇيقى بەزى وبىرىنان كوز جۇمۋشىلار قاتارى كۇن ساناپ ءوسىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – ەكولوگيانىڭ ناشارلاۋى. ۇلكەن قالالارداعى لاس اۋانىڭ ادام اعزاسىنا زيانى كوپ. ويتكەنى وكپەنىڭ ولاردى رەتتەۋگە كۇشى جەتپەي, زياندى ەلە­مەنتتەر قانعا ارالاسىپ كەتەدى. ددسۇ مالىمەتىنشە, 2016 جىلى اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنان 4,2 ملن ادام قازا تاپقان. ونىڭ 3,8 ميل­­ليونى – تۇرمىستىق جاعدايدا بو­لى­نەتىن ۋلى مايلار سەبەبىنەن كوز جۇمعاندار. ۇيىم ساراپشىلا­رى 10 ادامنىڭ 9-ى لاستانعان اۋا­دا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايتادى. 2050 جىلى لاس اۋا 3,6 ميلليون ادام­­نىڭ ولىمىنە سەبەپ بولادى ەكەن. سو­نىمەن قاتار لاستانعان اۋا جا­ھان­دىق جىلىنۋعا دا اسەر ەتەدى.

1952 جىلى جەلتوقساندا اۋا رايى كۇرت سالقىنداپ, لوندون تۇرعىندارى ۇيلەرىن كومىرمەن جىلىتۋعا كوشتى. انتيتسيكلون سالدارىنان سالقىن, بىراق جەلسىز اۋا رايى ورنادى. ناتيجەسىندە, سال­قىن اۋا جىلى اۋانىڭ استىندا قالىپ, قالانى كومىر توزاڭى مەن تۇمان باسادى. «تۇماندى ال­بيون» ءۇشىن تۇمان ۇيرەنشىكتى جاع­داي بولعاندىقتان, بۇعان باسىن­دا ەشكىم كوڭىل بولمەگەن. بىراق بىرنەشە اپتادان كەيىن تۇرعىن­دار تىنىس الۋ جولدارى اۋرۋ­لارى­نا شالدىعا باستايدى. سونىڭ سال­دارىنان 4000-نان استام ادام كوز جۇمدى. كەيىن جۇرگىزىل­گەن زەرتتەۋ جۇمىستارى 12000 ادام­نىڭ زياندى اۋادان زار­داپ شەك­كەنىن كورسەتتى. بۇل وقي­عا تا­ريحتا « ۇلى تۇمان» دەگەن ات­پەن قالدى. بۇدان كەيىن قا­لا اكىم­شىلىگى شارالار قولدانا باس­تادى. 

زياندى گازداردى, وتىننىڭ قاۋىپتى ءتۇرىن قولدانۋعا تىيىم سالىندى. قالا اكىمشىلىگى حالىقتى گاز پليتاسىن ورناتۋعا شاقىردى. وسىلايشا گاز جارناسىن تومەندەتۋ, حالىقتى ەكولوگيانى قورعاۋعا شاقىرۋ ارقىلى اۋاعا زياندى گازداردىڭ ءبولىنۋىن ازايتتى. سودان بەرى بريتانيا استاناسىندا ەكولوگيانىڭ دامۋىنا اسا ءمان بەرىپ كەلەدى. 

2015 جىلى كوكتەمدە پاريج تۇرعىندارى اۋانىڭ ناشارلاۋىنا نارازىلىق بىلدىرە باستادى. لاس اۋانىڭ قالانى باسقانى سونشا, ءتىپتى ەيفەل مۇناراسى دا كورىنبەي قالعان. ساراپتاما ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن پاريجدىكتەر مەن قالا قوناقتارىنىڭ اعزاسىنا تىنىس الۋ جولدارى ارقىلى 6 ملن قاتتى زات تۇسەتىنىن كورسەتكەن. بۇل – ءبىر ۋاقىتتا سەگىز تەمەكى شەگۋشىنىڭ ورتاسىندا وتىرۋمەن تەڭ. 

وسىعان بايلانىستى پاريج اكىمشىلىگى شارا قابىلداپ قا­لا ورتالىعى مەن شەتكى اۋدان­دارعا كولىكتە ءۇش ادامنان كوپ بول­عان جاعدايدا عانا كىرە الاتىن تالاپ قويادى. جۇر­گى­زۋ­شى­لەر جىل­دامدىقتى 20 كم/ساعات­تان اسىر­ماۋى ءتيىس. ەرەجە بۇزۋشى­لارعا سول جەردە ايىپپۇل سالىنعان.

جەرگى­ل­ىك­تى تۇرعىندار ءۇشىن قو­عامدىق كو­لىكتەردەگى جول ءجۇرۋ اقى­سىز بولدى. ءۇي ماڭايىنداعى كولىك تۇراقتارى ەكولوگياعا قاۋىپسىز جانار­ماي­مەن جۇ­رە­تىن كولىكتەرگە تەگىن قىز­مەت كورسەتتى. 

سونداي-اق ەرەجەگە ساي, كولىك ءنومىرى جۇپ جانە تاق ساندار بولۋىنا بايلانىستى, ولار سايكەسىنشە اپتانىڭ جۇپ جانە تاق كۇندەرى جۇرۋگە مىندەتتەلدى. پاريج اكىمى انن يدالگو 2020 جىلدان باستاپ ديزەلمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. ودان بولەك 2016 جىلدان باستاپ ۇيدەن وت جاعۋعا رۇقسات جوق.

دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, لاستانعان اۋا يندەكسى بويىنشا امەريكا قۇ­را­ما شتاتتارى جەتىنشى ورىندا. سا­­­راپ­شىلاردىڭ باقىلاۋ ناتيجەسى بۇل ەلدە 2010 جىلى لاستانعان اۋا سال­­دارىنان 71 مىڭ ادامنىڭ كوز جۇمعانىن كورسەتتى. ياعني اقش-تاعى جول اپاتىنان قازا تاپقاندار سانىمەن تەڭ. 

اقش-تا اۋا, سۋ ساپاسىنا ادەيى زارار كەلتىرگەن ازاماتتارعا 25 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە ايىپپۇل نەمەسە 1 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كەسىلەدى ەكەن. ەگەر بۇل زاڭدى بۇزۋ قايتالانسا, بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى 2 جىلعا ۇزارادى. 

اقش جىلىنا 5414 ميلليون توننا سو2 گازىن اۋاعا بولەدى ەكەن. جا­سىل ەكونوميكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جوبالارىنا قاراماستان, امە­ريكا لاستانعان اۋا يندەكسى بو­يىن­شا ءالى دە الدىڭعى قاتاردا تۇر. امەريكانىڭ وكپە اۋرۋلارىنا قارسى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2016 جىلى حالىقتىڭ جارتىسى قاۋىپتى ورتادا تۇرعان. باسقاشا ايتقاندا, 166 ميلليون امەريكالىق كۇن سايىن دەمىكپەگە, جۇرەك اۋرۋىنا, وبىرعا شالدىعۋ قاۋپى جوعارى ورتادا ءومىر سۇرگەن. بۇگىندە ەكو­لوگيانى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن كولىك­تەردىڭ جانارمايىنا قاراي بولەك تا­لوندار الۋدان باستاپ, زاۋىت ءتۇتىنىن رەتتەيتىن شارالار جۇزەگە اسىپ جاتىر. 

لاستانعان اۋادان زارداپ شەگۋشى مەملەكەتتەر ءتىزىمىن قىتاي باستاپ تۇر. قىتاي استاناسى – تۇتىننەن كوز اشپاعان كوڭىلسىز قالالاردىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قىتاي بيلىگى بارىن سالۋدا. ال ينجەنەرلەر بەيجىڭدەگى بيىك عيماراتتارعا جەلدەتكىشتەر ورناتۋدى ۇسىندى. بۇل ۇزدىك تەحنولوگيالىق ءادىس بولماسا دا, اسەر ەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ولار بىرنەشە ساعاتتا تۇماندى سەيىلتىپ, قاۋىپتى ەلەمەنتتەر سانىن تو­مەندەتە الادى ەكەن. سۋدى وزەن مەن كول­دەر­دەن الىپ, كەيىن ولاردى قايتا قول­­­دانۋ ءۇشىن وڭدەۋ دە قاراستىرىلعان. قىس­قاشا ايتقاندا, جاساندى جاڭبىر تەحنولوگياسى ەكولوگيانى قورعاۋدا ءتيىم­دى ادىسكە اينالادى. 

ينجەنەرلەر ەلدەگى كەي ايماقتاردا اتموسفەراعا سۇيىق ازوت بولۋگە كەڭەس بەرەدى. وسىلايشا زيان ەلەمەنتتەر­ قا­تىپ, جەرگە تۇسەدى. مۇنىڭ ءبىر قيى­نى ازوت تەمپەراتۋراسىنىڭ تومەن­دى­گى قورشاعان ورتاعا اجەپتاۋىر زيان­ كەلتىرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, كوپ­ مول­شەردەگى سۇيىق ازوت جوعارى تەم­پە­راتۋرا ماسەلەسىن دە شەشەدى. ينجە­نەرلەر سەربيا ونەرتاپقىشى نيكولا تەسلا ويلاپ تاپقان ەلەكتروستاتيكالىق ءورىس تۇمانمەن كۇرەستە پايداعا جارايتىنىن ايتادى. گوللانديالىق ساراپشى دان روسگاردە تەسلا ترانسفورماتورىن جەر­گە كومىپ, سونىڭ كومەگىمەن اۋادان زياندى گازدى ءبولىپ شىعۋدى ۇسىندى. بۇل زەرتحانالىق جاعدايدا جاقسى ناتيجە بەرگەن. جوبانى قىتايلىقتار قولداپ, بەيجىڭدەگى پاركتىڭ بىرىندە وسى ءتاسىل ىسكە قوسىلعان. لاستانعان اۋادان قورعانۋ ءۇشىن قىتايلىقتار باسقا دا ادىستەر ىزدەپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – ۇلكەن بيوشاتىرلار. بيوشاتىرلار اكىم­شىلىك عيماراتتار مەن وقۋ ورىن­دارىنىڭ ۇستىنە سالىنباق. بۇل تەك الاسا عيماراتتارعا عانا قاراستىرىلعان. قورعاننىڭ ءار شارشى مەترى 950 اقش دوللارىن قاجەت ەتەدى. 

كومىردى گازعا اينالدىرۋ تەحنولو­گيا­سى – تۇمان­نان قۇتقاراتىن ءادىس. سول ءتاسىل ارقىلى كومىر سياقتى ورگا­ني­كالىق جانارمايلاردان تابيعي گاز جا­ساۋعا مۇمكىندىك بار. ءدال وسى تەحنو­لوگيا قىتايلىقتاردىڭ كوڭى­لىنەن شىق­­قان. 2020 جىلعا دەيىن جالپى گاز­ مولشەرىنىڭ 12,5%-ءىن كو­­مىردەن كوگىل­دىر وتىن سينتەزىمەن اينالىساتىن زاۋىت­­تار جاساپ شىعارۋى ءتيىس. بىراق بۇل ءادىستىڭ دە كەرى اسەرى بار. ەنەرگيا كو­زىن جاساۋ بارىسىندا پارنيك گازدارى بولى­نەدى. جالپى قىتايدا 300 ەكوقالا سالى­نىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قحر-داعى مۋ­نيتسيپاليتەتتەردىڭ جارتىسىنا ەكو دارەجەسى بەرىلمەك. 

اۋانىڭ لاستانۋى – كليماتتىڭ وزگە­رىپ, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر سەبەبى. 2016 جىلدىڭ 4 قارا­شاسىندا كۇشىنە ەنگەن «پاريج كەلى­سىمى» ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان جا­ھاندىق كەلىسىم بولىپ سانالادى. 118 مەملەكەت قولداعان كەلىسىم بويىن­شا كومىرتەگىنىڭ, پارنيك گازداردىڭ ءبو­لىنۋى سەكىلدى اۋانىڭ لاستانۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى ازايتۋعا كۇش جۇمىلدىرىلىپ جاتىر. قورشاعان ورتا­عا زيان كەلتىرگەندەرگە ءتۇرلى جازا قول­دانىپ, ايىپپۇل سالىپ جاتقان ەلدەر دە بار. الايدا, بۇلار اۋانىڭ لاس­تانۋىن توقتاتۋعا جەتكىلىكسىز. ويتكەنى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ۇيدە جاعىلعان پەشتىڭ ءتۇتىنى بۇل احۋالدى ۇدەتپەسە, شەشەر ەمەس. وسى تۇستا الەمدى تولعاتقان ماسەلەنىڭ شەشىم تابۋى ءار ازاماتتىڭ قولىندا ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال. 

سۆەتلانا عالىمجانقىزى, 

«ەگەمەن قازاقستان»