ساپالى جولدى ساقتاۋدىڭ الەگى

قازىر وڭىردەگى كولىك ينس­پەك­­تسياسىنىڭ وكىلدەرى جۇك تاسى­مالداۋعا قاتىستى زاڭنامانىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قولعا الۋدا. سول ءۇشىن كومىر تاسىمالداۋشىلاردى كولىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىمەن قاتار, جەرگىلىكتى پوليتسەيلەر دە تەكسەرە باستاپتى. ەندى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ كولىكتەرى دە, جەكە تاسىمالداۋشىلار دا ارتىق جۇكپەن جۇرە المايدى. 

الايدا ۇنەمى قارا جولدا جۇرەتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر ءىرى كاسىپورىندارعا قارايتىن اۋىر كولىكتەر كومىردى اسىرا تيەپ الادى ەكەن. ءتىپتى وسى كورىنىستەردى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, «زاڭ تالاپتارى بارىمىزگە بىردەي بولسا, كەيبىرەۋلەر نەگە ورىندامايدى؟» دەپ نارازىلىق بىلدىرە باستادى.

تاياۋدا تاسىمال­داۋ­شى­لار­دىڭ نارازى توپ وكىلدەرىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلان جا­زىلبەك قابىلدادى. كەزدەسۋدە جۇك تاسىمالداۋشىلار, كولىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى, جەرگىلىكتى پوليتسيا وكىلدەرى اۋىر جۇك تاسىمالداۋدىڭ زاڭدىلىقتارىن, كەنىشتەردەن كومىردى شىعارىپ, ونى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ ماسە­لەلەرىن تالقىلادى.

– بىزدە 12 مىڭ توننا كومىر قورى دايىن. قازىر «مايكوبە» كەنىشى تەمىر جول ارقىلى تاسىمالداناتىن كومىردىڭ باعاسىن ارزانداتتى – تونناسى 6260 تەڭگە. كومىر تەمىر جول تۇيىعىنداعى قويماعا جەتكىزىلەدى. ول جەردە كومىردىڭ تونناسى 8,5-9,5 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلادى. سون­دىق­تان تاسىمالداۋشىلارعا «ماي­كو­بەگە» بارىپ, تاۋلىكتەپ كەزەككە تۇرۋ دا قاجەت ەمەس, – دەيدى ۇ.جا­زىلبەك.

ياعني, تاسىمالداۋ ەرەجەسىنە سايكەس, كومىردى كولىككە سىي­عا­نىنشا تيەپ الۋعا بولادى. ول ءۇشىن كولىك باقىلاۋ ينسپەكتسيا­سىنان 6 اي مەرزىمگە بەرىلەتىن انىقتاما ساتىپ الۋ قاجەت. جول بويىندا كومىر شاشىلماۋى كەرەك. اپاتتى جاعدايدى بولدىرماس ءۇشىن كولىككە جابىندى قاجەت. 

ماشينا تەحنيكالىق تا­لاپ­تارعا ساي بولسا, ەشكىم جۇرگىزۋشىگە كەدەرگى جاساي المايدى.

وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ اي­تۋىنشا, ماسەلە وڭىردەگى رەسپۋب­ليكالىق, وبلىستىق ماڭىزداعى جولداردى ساقتاپ قالۋ ىسىنە كەلىپ تىرەلەدى. كومىردى اسىرا تيەپ الاتىندار زاڭعا ساي تاسىمالداۋعا كوشكەن. ال ءىرى كومپانيالاردىڭ كومىردى كولىككە ارتىق تيەۋ ءۇشىن رۇقسات قۇجاتتارى بار كورىنەدى.

الايدا بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ «اۆتو­موبيل كولىگى تۋرالى» زا­ڭىنا قايشى كەلەدى. ويتكەنى اۋىر جۇك تاسيتىن كو­لىكتەردىڭ باسىم بولىگى ءتيىستى مولشەردەن ارتىق جۇك تيەپ السا, بۇل جولداردىڭ تەز توزۋىنا اكەلەدى. زاڭ­دا ءتيىستى سالماق پارامەترىن ساقتا­ما­عاندارعا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 571-بابىنىڭ 6-9-تارماقتارى بو­يىنشا جاۋاپكەرشىلىك قاراس­تى­رىلعان. جۇك تاسىمالداۋ قاعي­دالارىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ اۆتوموبيل جولدارىندا رۇقسات ەتىل­گەن سالماقتان اساتىن اۋىر جۇك­تەردى تاسىمالداۋعا بولمايدى. كولىك باقىلاۋ ينسپەكتورلارى وسىنداي فاكتىلەردى انىقتاعان جاع­دايدا كودەكستىڭ 571-بابى 2-1-تار­ماعى بويىنشا اكىمشىلىك حات­تاما تولتىراتىنى تۋرالى اي­تىلعان. 

وڭىردەگى پروكۋراتۋرا وكىل­دەرى­نىڭ پىكىرىنشە دە شەكتەن تىس ارتىق جۇكپەن جۇرۋگە ارنا­يى رۇقسات قاعاز بەرۋگە تىيىم سا­لىنۋى كەرەك. جول بويىندا شە­تەلدىك تاسىمالداۋشىلار دا از ەمەس. سوندىقتان ەلىمىز­دىڭ ين­ۆەس­تيتسيالار جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيس­تر­لىگىنىڭ كولىك كوميتەتى, وڭىرلىك بولىمدەر اۋىر جۇك تاسىمالدايتىن شەتەلدىك, وتاندىق كو­لىك­تەرگە تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ال كو­لىكتەردى باقىلاۋ الدىمەن وتاندىق تا­سى­مال­داۋشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋى قاجەت. 

جەرگىلىكتى كومىر تاسىمال­داۋ­شى­لاردىڭ جانايقايلارى دا سەبەپسىز ەمەس سەكىلدى. وتكەن جى­لى ماجىلىستە «كولىك سالاسىن رەفورمالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبا­سى تانىستىرىلعان-دى. قۇجات­تا سالاداعى اكىمشىلىك توسقاۋىل­داردى جويۋعا, جۇمىس ساپاسىن ارت­تىرۋعا, تاعى باسقالارىنا باعىت­تالعان ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. ەلى­مىزدىڭ اۆتوموبيل جولدارىن­دا كولىكتەردى جاپپاي توقتاتۋ تاجى­ريبەسىنەن باس تارتۋ, تەكسە­رىس جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى اۆتومات­تان­دىرىل­عان قۇرالداردى قولدانۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇل جا­ڭاشىلدىق 100 مىڭ اۋىر جۇك كولىگىن توقتاتۋدىڭ الدىن الۋعا, كولىكتىڭ ءجۇرۋ جىلدام­دىعىن ارتتىرۋعا جانە سىبايلاس جەم­قور­­لىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا مۇم­كىندىك بەرمەك. ساندىق جۇ­يەدەن الىنعان مالى­مەت­تەر تاسى­مال­داۋشىدا رۇقساتتاما قۇجات­­تارى­نىڭ بار-جوعىن, تەحنيكالىق بايقاۋ­دان وتكەن-وتپەگەنىن بىلۋگە جانە تولەن­بەگەن ايىپپۇلداردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسىعان سايكەس, جەرگىلىكتى كومىر تاسىمالداۋشىلار تارا­پى­نان تۋعان نارازىلىقتىڭ زاڭنا­ما­لىق تۇرعىدان عانا شەشىم تابا­تىنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل كەنىش­تەردىڭ قوجايىندارىنا دا قا­تىستى. وتكەن جىلدىڭ جازىن­دا وبلىستىق اكىمدىكتە ينۆەستي­تسيالار جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ كولىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى سامات عىلىموۆتىڭ قاتى­سۋىمەن جيىن وتكەنى ەسىمىز­دە. سول جيىندا وبلىس اكىمى بو­لات باقاۋوۆ جول جابىندىسىن بۇزاتىن اۋىر جۇكتەردى تاسىمال­داۋعا رۇقسات قۇجاتتارىن بەرمەس بۇرىن, تاسىمال بارىسىنا ساراپتاما جۇرگىزۋدى ۇسىنعان-دى. اكىم كەنىشتەردەن كومىر تيەۋ كەزىن­دە قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەر­مەۋىن قاداعالاۋدى, ارتىق كومىر تيەگەندەرى ءۇشىن كەنىش­تەردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ­دى تاپسىرعان ەدى. كەيىن اكىم­دىك تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, ار­تىق جۇكتى باقىلاۋ ءۇشىن ارنايى جابدىقتالعان كولىك تە سا­تىپ الىندى. بۇل كولىكتەر كو­مىر, ۇساق تاس تاسىمالداناتىن ەكى­باس­تۇز, باياناۋىل, مايقايىڭ مەن قال­قامان اراسىنداعى تاس جولعا باقىلاۋ جۇرگىزەدى.

كولىك كوميتەتىنىڭ مالى­مە­تىنشە, ەلىمىزدە كولىكتى باقى­لاۋ را­سىم­دەرىن اۆتوماتتاندىرۋ ماق­ساتىندا ارنايى اۆتوماتتان­دى­رىل­عان ولشەۋ قۇرالدارىن قول­دا­نىسقا ەنگىزۋ جالعاسۋدا. بۇل سال­ماق پارامەترلەرىنە قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى ازايتۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. اۆتوموبيل جول­دا­رىنىڭ ساقتالۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. 

جالپى, وبلىستىق كولىك با­قىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ مالى­مەتىنشە, وڭىردە 1300-گە جۋىق اۋىر جۇك كولىگى تىركەلگەن. بىلتىر سالماق پەن كولەم پارامەترلەرىن اسىرعانى ءۇشىن جۇرگىزۋشىلەرگە قا­تىستى 612 اكىمشىلىك ءىس تولتى­رى­لىپ, 39 ميلليون 270 مىڭ تەڭ­گەدەن استام ايىپپۇل سالىنعان. كو­لىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەل اۋما­عىندا ءىرى گاباريتتى جانە اۋىر سال­ماقتى جۇكتەردى تاسىمالداۋعا قا­تىستى ءتيىستى زاڭنامادا بار­لىق تالاپ ەگجەي-تەگجەيلى جا­زىل­عان. سوعان قاراماستان زاڭ بۇزۋ­شى­لىقتار ازايار ەمەس. وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان شارا قولدا­نىلا باستاعاننان كەيىن عانا وتكەن جىلعى قاتەلىكتەرىن قاي­تالاماي, ارنايى رۇقسات قاعاز الۋعا اسىققاندار دا كوبەيىپتى. مىسالى, بىلتىر باقىلاۋ بەكەت­تەرىندە جۇك تاسىمالىمەن اينالىساتىن 15 مىڭ كولىك تەكسەرىلىپ, 2933 جۇرگىزۋشى ەرەجە بۇزعانى انىقتالعان, ايىپپۇل كولەمى 90,4 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن.

كولىك ينسپەكتسياسىنىڭ وكىلى سامات عىلىموۆ: 

– كەن ورىندارىندا جۇكتىڭ سالماعىن ولشەيتىن قۇرىلعى بولۋى كەرەك, كولىككە سىيعانشا تيەپ جونەلتە بەرەتىن كەن ورىندارى جاۋاپقا تارتىلىپ, ءتىپتى ليتسەنزياسىنان دا ايىرىلۋى مۇمكىن, – دەيدى.

جالپى, ەلىمىزدەگى تاسىمالداۋ قىزمەتىنە تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ شارتتارىنا وراي, ولارعا تەك تەمىر جول قىزمەتىن پايدالانۋ دا ۇسىنىلادى. بىراق وڭىر­دەگى كەنىشتەردەن شىققان كولىك­تەر اۋىلدارعا, اۋداندارعا كومىر­دى, باسقا دا جۇكتەردى جول ار­قىلى عانا جەتكىزە الادى. ال رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋدان­دىق ماڭىزداعى جولداردىڭ تەز بۇ­زىلماۋى ءۇشىن ماسەلە اۋىر جۇك تاسىمالىنا ارنالعان اينالما جولدار سالۋعا كەلىپ تىرەلەدى.

سونىمەن, كىنانى كىمنەن ىز­دەي­مىز؟ وبلىستا «نۇرلى جول» باع­دارلاماسى بويىنشا جولداردى جوندەۋ ءۇشىن بىلتىر جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن – 9,5 ملرد تەڭگە, 2017 جىلى – 12,4 ملرد تەڭگە بولىن­گەن. جوندەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن از ۋاقىت ىشىندە جولداردىڭ ويدىم-ويدىم شۇڭقىرعا اينالۋىنا اۋىر جۇك تاسىمالى اسەر ەتۋدە. تاسىمالعا تاپسىرىس بەرۋشى مەن جۇك تيەۋشى كومپانيا وكىلدەرى جۇك سالماعىنا شەكتەۋ قويدى دەلىك. ماسەلە سونىمەن شەشىلە قالا ما؟! جولداردىڭ ساپاسىز سالىنۋى سىندى وزەكتى ماسەلە ونىمەن شەشىمىن تاپپايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل ءۇشىن جول قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن مەردىگەرلەردىڭ جۇمىسىن قاتاڭ قاداعالاپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ كەرەك. 

ەكىنشىدەن, كەن وندىرۋمەن جانە تاسىمالداۋمەن اينالىسا­تىن كاسىپورىنداردىڭ وزدەرىنە قو­سىمشا جول سالىپ الۋى, نە بول­ماسا اقىلى جول جۇيەسىن ەنگى­زۋ ارقىلى دا ماسەلەنىڭ ءتۇيى­نىن تارقاتۋعا بولادى. قازىر­گى قالىپتاسقان احۋالعا كوز جۇگىرت­سەك, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋدى رەتتەۋشى مەكەمەلەردىڭ, ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ تاراپىنان قاتاڭ تالاپتار قولعا الىنسا عانا اۆتوموبيل جولدارىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بار.

فاريدا بىقاي,

«Egemen Qazaqstan»

پاۆلودار وبلىسى