وبلىس ورتالىعىنان تاياقتاستام جەردە, سۋ قويماسىنىڭ ەتەگىن باسا قونىستانعان بەرەزنياكوۆكا اۋىلىنىڭ سۋعا جارىماي وتىرعانى مۇلدە تۇسىنىكسىز. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى اۋىزسۋدى تاسىمالداپ ءىشىپ وتىر. بوشكەڭدى سۋعا تولتىرىپ تاسي قوياتىن كولىگىڭ بولسا ءبىر ءجون. اسىرەسە قارعا ادىم جەر ۇزاپ شىعا المايتىندارعا قاتتى قيىن-اق. ولار اۋىز سۋدى ليترلەپ ساتىپ الادى.
اقمولا وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 85 پايىزعا جۋىعى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
– اۋىز سۋمەن قامتۋ ماقساتىندا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, – دەيدى وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باس- شىسى مارات اۋباكىروۆ. سوڭعى ون جىلدا الدىڭعى جىلدارداعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ءوسىم بار. ناقتى ايتساق, 10 پايىز. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سۋسىز وتىرعان ەلدى مەكەندەر سانى 7,84 پايىزعا كەمىدى.
كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەل ءوڭىرى سۋلى, نۋلى ولكە ساناتىندا. بۇلقىنىپ اققان بۇلاقتارى مەن ءور ىلديىن كوكتەي ءوتىپ, شولىركەگەن دالانىڭ تاڭدايىنا ءنار بەرەتىن وزەنى مەن كولى قانشاما. بىراق سونىڭ وزىندە مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەي جەرلەردە جەراستى سۋ قورى جارىتىمسىز ەكەن. بارلاۋ جۇمىستارى وسىنى انىقتاعان. اسىرەسە ەگىندىكول اۋدانىندا جەراستى سۋلارىنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن 35 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
اۋىز سۋ قورى بار دەگەن جەرلەردىڭ وزىندە ءىشىنارا سۋدىڭ ساپاسىز بولۋى دا الاڭداتۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر.
– سۋ ساپاسى دابىل قاعارلىق دەڭگەيدە, – دەيدى وبلىستىق قوعامدىق دەنساۋلىقتى قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ازامات دۇيسەنوۆ. – ميكروبيولوگيالىق جانە سانيتارلىق-حيميالىق تازالىق دەڭگەيى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن كوپ تومەن بولىپ تۇر.
وسى ورايدا, جارقايىڭ, جاقسى اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ 27,3 پايىزى ساپاسىز سۋ ءىشىپ وتىرسا, شورتاندى, استراحان اۋداندارىنىڭ تەڭ جارتىسى ءدال وسىنداي كۇي كەشۋدە. ەگىندىكول, تسەلينوگراد اۋداندارىنداعى اۋىز سۋ ساپاسى دا دابىل قاعارلىقتاي.
ورىن الىپ وتىرعان ولقىلىقتىڭ جاي-كۇيىن تاراتىپ كورەلىك. بىرىنشىدەن, وبلىستىڭ كوپ وڭىرىندە اۋىز سۋ اشىق سۋ كوزدەرىنەن الىنۋدا. مال سۋارىلعان, قۇس ۇشىپ قونعان, جيەكتەگى بار قوقىستى كوكتەمگى قارعىن سۋ وزىمەن بىرگە سول جەرگە قۇياتىن بولعاندىقتان, اشىق سۋ كوزدەرىندە تازالىق قايدان بولسىن؟!
ەكىنشىدەن, ونسىز دا وڭەزدەنىپ جاتقان اشىق سۋ كوزدەرىنەن سۋ تارتاتىن قۇبىرلار ابدەن ەسكىرىپ بىتكەن. جارىلعانى بىلاي تۇرسىن, ۇزاق جىلدار بويى تازالانباعاندىقتان, ونىڭ ونە بويى تاتتانىپ شىرۋگە اينالعان. سۋ تازالايتىن قوندىرعىلاردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. قۇبىر ارقىلى كەلگەن ساپاسىز سۋدى تالاپقا ساي تازارتۋعا قاۋمەتى قاپتال جەتپەيدى.
– كوكشەتاۋ قالاسى, جاقسى اۋىلى, بەلاعاش كەنتى, استراحان اۋدانىنداعى كولۋتون ستانساسىنداعى سۋ تازالايتىن قۇرىلعىلاردى دەرەۋ اۋىستىرىپ, كەشەندى شارا قولدانۋ كەرەك. ايتپەسە, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان, – دەيدى ا.دۇيسەنوۆ.
«العان جەردىڭ قارى دا تاۋسىلادى» دەمەكشى, كۇنى-ءتۇنى پالەنباي تەكشە مەتر سۋ ايداعان سوڭ نەشە جەردەن ايدىنى كەڭ, ءتۇبى تەرەڭ بولسا دا, اشىق سۋ كوزدەرى مۇلدەم سارقىلماسا دا, ويسىراي كەميدى. اسىرەسە, جازدىڭ ىستىق ايلارىندا. وسى ورايدا, بۇرىن كۇنى-ءتۇنى سۋ ۇستەپ جاتاتىن بۇلاق كوزدەرى بىتەلگەندىگىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. ال سۋ ايدىنىنىڭ استىن كەڭەيتۋ, تازالاۋ, جەراستى سۋىمەن مولايتۋ جۇمىستارى مۇلدەم جۇرگىزىلمەيدى. سۋى ورتايعان ارنالار جاز بويى بورسىپ, يىستەنبەك. ونىڭ ۇستىنە جاعالاۋدىڭ ءبارىن قامىس قۇراق باسىپ كەتكەن. بالدىرى قانشا؟! وسى ارادا مىنانداي ءبىر دەرەكتى كەلتىرە كەتەلىك, وڭىردە ءار جىلدارى سۋ تازالايتىن 47 بلوك-مودۋل ورناتىلعان ەكەن. بىراق وكىنىشكە قاراي وسى بلوك-مودۋلداردىڭ 51 پايىزى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى كادەگە جاراتىلماي وتىر. ال قالعاندارىنىڭ 8-ءى ىستەن شىققان. اقكول اۋدانىنداعى ەڭبەك اۋىلىنىڭ, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى نوۆوماركوۆكا اۋىلىنىڭ جانىنداعى سۋ كوزدەرىندەگى بلوك-مودۋلدار قىرۋار اقشاعا ساتىپ الىنىپ, ورنالاستىرىلعاننان بەرى ءبىر كۇن دە پايدالانىلماپتى. سۋداي اققان ەسىل قاراجات-اي دەسەڭىزشى. بەلگىلەنگەن تارتىپكە وراي, بلوك-مودۋلدار بەرىلگەننەن كەيىن ءبىر جىل كولەمىندە كەپىلدىگى بولۋى كەرەك ەكەن. ودان بىلايعى ۋاقىتتا قىزمەت كورسەتۋ كەلىسىم شارتىنا سايكەس پايدالانۋشى كاسىپورىندار مودۋل-بلوكتىڭ اقاۋسىز قىزمەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى. وسى ورايدا, ونداي كەلىسىم-شارتتىڭ جاسالماعاندىعىن ەكپىن تۇسىرە ايتۋعا ءتيىستىمىز. كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتەتىن كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنداي تەحنيكالىق قىزمەتتى ۋاقتىلى اتقارىپ تۇرۋ ءۇشىن جىل سايىن كەمىندە 7-15 ميلليون تەڭگە قاراجات قاجەت. قاراۋسىز قالعاندىقتان, قاۋىپ تە از ەمەس.
– سانيتارلىق-تەحنيكالىق جاعدايدىڭ قاراي, وبلىستا 159 سۋ قۇبىرىنىڭ ەپيدەميولوگيالىق قاۋپى جوعارى بولىپ وتىر, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنداي سۋ قۇبىرلارىن مۇلدە پايدالانۋعا بولمايدى. بارىنىڭ ءوزى باعالانباي وتىر. وسى ارادا تاعى ءبىر دەرەك, 2009 جىلى ستەپنياك قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قارابۇلاق اۋىلىنداعى جانە شورتاندى اۋانىنداعى توڭكەرىس اۋىلىنداعى «دامۋ ازيا» بانكىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن سالىنعان سۋ قۇبىرلارى مۇلدەم پايدالانۋعا بەرىلمەگەن. مىنە, جانى اشىماستىقتىڭ جويقىن مىسالى وسى ارادا. 2018 جىلى شورتاندى, تسەلينوگراد, ءبىرجان سال اۋداندارىنداعى 16 نىساننىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تۇرعىدان جارامسىزدىعىنا وراي حاتتاما تولتىرىلعان. وندا ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتىلگەن. ونى ايتاسىز, 2009 جىلدان بەرى 90 نىسان يەسىز تۇر. دەمەك, تۇپتەپ كەلگەندە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى دەگەن ءسوز. بارىنىڭ باپسىز ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى بولىمدەرىنە اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن نىسانداردى تەحنيكالىق تۇرعىدان اقاۋسىز كۇتىپ ۇستاۋىنا بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەگەن.
تاعى ءبىر ماسەلە, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن نىسانداردا جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساندار قاتارىنا جاتسا دا, تەك 11-ءىنىڭ عانا اسكەريلەندىرىلگەن كۇزەتى بار. بۇل دەگەنىڭىز بارلىق كولەمنىڭ نەبارى 3 پايىزى عانا.
سۋ قۇبىرلارى جۇيەسى ۋاقىتىندا تازالانبايدى, دەزينفەكتسيا جۇرگىزىلمەيدى. ال بۇل جۇمىستى اتقارۋ ءۇشىن بەرى قويعاندا 300 ميلليون تەڭگە قاراجات كەرەك ەكەن. بيىل قاجەت قارجىنىڭ 30 ميلليون تەڭگەسى عانا بولىنگەن. بۇل بۇركۋگە دە جەتپەيدى. سۋ ساپاسىنا ۇدايى مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى كەرەك ەدى. ول دا جوق. ويتكەنى, بۇل جۇمىسقا 77,5 ميلليون تەڭگە قاجەت بولسا, 2018 جىلى 21,3 ميلليون تەڭگە عانا بولىنگەن. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋى سەبەپتى, جەرگىلىكتى جۇرت ساپاسى كۇماندى سۋ ءىشىپ وتىر.
اۋىز سۋدىڭ قۇرامىندا مينەرالدى تۇزدىڭ شامادان تىس كوبەيىپ كەتۋىنە بايلانىستى ەلدە اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيگەن. جىل سايىن ءۇش مىڭعا جۋىق وسىنداي وقيعا تىركەلەدى. وبلىستاعى 30 ەلدى مەكەن اۋىز سۋدى عۇمىرى ەشكىم ساپاسىن تەكسەرىپ كورمەگەن, قولدان قازىلعان قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالاردان ءىشىپ وتىر. مۇنداي كۇماندى قۇدىقتاردىڭ سەگىزى استراحان, توعىزى اتباسار اۋدانىندا.
اتام قازاق باياعىدا-اق «اۋرۋ – استان» دەگەن. ءبىلىپ ايتقان. قازىر وعان قوسا سۋدان دا بولىپ تۇر.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى