بار الەمنىڭ تىرشىلىگىن عالامتور سيقىرلى اينا سياقتى كوز الدىمىزعا توسىپ وتىر. ءومىر بولعان سوڭ ونىڭ الاسى دا, قۇلاسى دا بولاتىنىن كوز كورگەن. الايدا, بويجەتىپ كەلە جاتقان قىزداردىڭ اراسىندا بەتى اشىلعان, اشىنعان, اداسقان قىزداردىڭ ۇلەسى كوبەيگەن سايىن قوعام الاڭداۋعا مىندەتتى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 50 مىڭعا جۋىق قاراگوز گيمەنوپلاستيكانىڭ كومەگىنە جۇگىنگەنىن, قىزداردىڭ پاكتىگىن ساتاتىن حالىقارالىق سايتتاردىڭ انكەتالىق بازاسىندا ءبىزدىڭ بويجەتكەندەرىمىز جەتكىلىكتى ەكەندىگىن ايتساق, مۇنداي جاعدايدى ەندى بۇركەمەلەۋدىڭ ءجونى جوق.
وسىناۋ جۇرەك سىزداتار جايتتاردىڭ جاي-جاپسارىنان تولىعىراق مالىمەت الۋ ءۇشىن بيىل قازان ايىندا وتكىزىلگەن حالىقارالىق قىز بالالار كۇنىنە ورايلاستىرعان پرەسس-برانچقا قاتىسقان ەدىك. بۇل شارانىڭ «اكە-شەشەسىن» ايتار بولساق, ونى «شىعارماشىل باستاماشى ايەلدەر ليگاسى» قوعامدىق قوزعالىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قولداۋىمەن جانە ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ كومەگىمەن وتكىزدى.
الەۋمەتتىك ساياساتپەن اينالىسىپ جۇرگەن قوعام بەلسەندىلەرى مەن اكىمدىكتىڭ ءتيىستى دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, قۇقىق قورعاۋشىلار جينالعان باسقوسۋدا وتە وزەكتى ماسەلەلەر مەن وقيعالار بۇكپەسىز باياندالدى.
قىز بالالاردىڭ ەرتە جاستان نەكەگە تۇرۋى, جىنىستىق بوپسالاۋ, بەي-بەرەكەت جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ, قىز الىپ قاشۋ, جىنىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراۋ فاكتىلەرىنىڭ بەلەڭ الۋى باق وكىلدەرىمەن بىرگە اشىق تالقىلاندى. كەلتىرىلگەن ستاتيستيكالاردىڭ ار جاعىندا تۇرعان ادام تاعدىرلارى, ايانىشتى وقيعالار تۋرالى از ايتىلعان جوق.
ەڭ سوراقىسى, زورلاۋشى مەن زورلانۋشى اراسىنداعى بىتىمگەرلىك مامىلەنى اقشا ءۇشىن اتا-انالاردىڭ ءوزى جاساپ وتىرعانىنان اقيقاتتىڭ تۇعىر تاپپاي, قاڭعىپ جۇرگەنىن كورەسىڭ. جيىندا بۇل ماسەلەدە بوتەن ەمەس, الەۋمەتتىك ساياساتپەن اينالىسىپ جۇرگەن زامانداستارىمىز بىرقاتار زەرتتەۋىن العا تارتقان ەدى. مىسالى, سوڭعى ۋاقىتتا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق 14,7 پايىزعا وسكەن. ال ءولىم-ءجىتىم 25 پايىزعا ارتقان جانە 16 جاسقا تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق جاقىنداسۋ مەن جىنىستىق سيپاتتاعى ارەكەتتەر 59,7 پايىزعا كوبەيىپ وتىر. جاسى كامەلەتكە تولماعان قىز بالالاردى جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا يتەرمەلەۋ 100 پايىزعا ەسەلەنگەن. دارىگەرلەردىڭ تەكسەرۋىنەن وتكەن دەنى ساۋ قىز بالالاردىڭ سانى – 46,9 پايىز. سول سياقتى 18 جاسقا دەيىن ءبىرىنشى رەت تەكسەرىلگەن قىزداردىڭ 25 پايىزىندا جىنىستىق جولدارىنىڭ قابىنۋى, ياعني گينەكولوگيالىق اۋرۋلار بار. ونىڭ ىشىندە 22 پايىز قىزدا جىنىستىق جولمەن جۇققان ينفەكتسيالار انىقتالىپ وتىر.
ال قازاقستانداعى ەڭ جاس انا 13-تە ەكەنىن بىلەسىز بە؟
بۇل از دەسەك, كامەلەتكە تولماي, بوسانعان انالاردىڭ اراسىندا ءولىم-ءجىتىم 20-29 ارالىعىندا, ءبىرىنشى رەت بوسانعاندارعا قاراعاندا 50 پايىزعا ارتىق.
وسىناۋ سوراقى كورسەتكىشتەر تۋرالى «شىعارماشىل باستاماشى ايەلدەر ليگاسى» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ءاسيا حايرۋللينا مەن ادۆوكات جاننا ۋرازباحوۆا ناعىز جاعدايعا كەلگەندە بۇل سان الدەقايدا از دەپ ەسەپتەيدى.
ءاسيا حايرۋللينانىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 5 جىلدا جاسى كامەلەتكە تولماي جاتىپ جۇكتى بولعان جەتكىنشەكتەردىڭ سانى 33 مىڭنان اسقان. دەمەك, بۇل – 15-17 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالار. ولاردىڭ 10 مىڭى تۇسىك جاساتۋعا ءماجبۇر بولعان...
بۇۇ قورىنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, قازاقستانداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك 1 مىڭ ادامعا 28 وقيعادان كەلەدى. سوندىقتان دا ءوسىپ كەلە جاتقان ۇل-قىزعا جىنىستىق قارىم-قاتىناستار تۋرالى ءجون سىلتەۋ بۇرىنعىدان دا كوكەيكەستى بولا ءتۇستى. جاھاندانعان سايىن قىز بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاۋ كەرىسىنشە وزەكتى سيپات الىپ بارادى.
زامان العا قانشا قارىشتاسا دا قىز الىپ قاشۋ دا تىيىلعان جوق. كوپ جاعدايدا جاسىنا تولماي جاتىپ اق جاۋلىق جامىلعاندار نەكەلى ءارى باقىتتى جار بولىپ كەتۋىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سول سياقتى ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, بۇگىن ۇيلەنىپ, ەرتەڭ «تالاق» بولعان تاعدىرلاردىڭ زارى تىم اششى ءارى بولەك ماسەلە.
ىقتيارسىز جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراۋ بالاڭ تاعدىردى ءبۇلدىرىپ قانا قويماي, تولىسىپ-جەتىلمەگەن اعزاعا قالپىنا كەلتىرىلمەستەي زيانىن تيگىزەدى. ودان دا سوراقىسى بالادان تۋىلعان بالالار – تاستاندى نارەستەلەر قوقىستار مەن اجەتحانالاردان تابىلعانىنا بۇكىل قوعام كۋا بولدى. سوندىقتان ادۆوكات, قۇقىققورعاۋشى جاننا ۋرازباحوۆا قىز بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ماسەلەسىن قايتا-قايتا قوعام بولىپ قوزعاي بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ەرتە جاستان نەكەگە تىركەلگەندەر سانى قازىرگى ستاتيستيكادان الدەقايدا جوعارى. دەگەنمەن, بۇل كورسەتكىش 2012 جىلى 3 مىڭعا جاقىنداسا, 2017 جىلى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان قىز بالالارمەن نەكەگە تۇرعاندار سانى 1500 شاماسىندا بولعان. دەمەك, بۇل قوعام مەن مەملەكەتتىڭ وسى ماسەلەدە بەلسەندىلىك تانىتىپ, زاڭدىق تۇرعىدا قاتاڭ شارالار قابىلداۋىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلماق.
– وكىنىشكە قاراي قازاقستاندا جىنىستىق زورلىق اۋىرلىعى ورتاشا دەڭگەيدەگى قىلمىس بولىپ سانالادى دا, ارى كەتسە زورلىقشى 5 جىل ارقالايدى جانە مۇنداي جاعدايدىڭ 70 پايىزى ەكى جاقتىڭ مامىلەگە كەلۋىمەن تىنادى. سەبەبى زورلىقشى نە سول وتباسىنىڭ تۋىسى نە مۇشەسى بولىپ شىعادى. ال دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا زورلاۋ اۋىر قىلمىسقا جاتادى. سوندىقتان دا قىلمىستىق كودەكستەن زورلىقتان كەيىن ەكى جاقتىڭ بىتىمگە كەلۋى تۋرالى نورمانى الىپ تاستاۋ قاجەتتىگىن ءپروفيلدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن سايىن ايتۋمەن كەلەمىز, – دەيدى زاڭگەر.
ەگەر سەنسەڭىز, وسى تاقىرىپپەن تىكەلەي اينالىساتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دابىل قاعۋىنا قاراعاندا, قازىر جەر بەتىندەگى كەز كەلگەن ۇلتتىڭ كەلەشەگى ءدال قازىرگى 10 جاستاعى قىز بالانىڭ تاربيەسى مەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى.
بۇۇ-نىڭ حالىق سانى سالاسىنداعى قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى باباتۋندە وسوتيمەحيننىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇكىل الەمنiڭ 15 جىلدان كەيiنگi كەلبەتi ءدال بۇگىنگى وسى 10 جاستاعى قىز بالالاردىڭ بويىنا سىڭىرگەن تاربيەسى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قولدان كەلگەننiڭ ءبارiن جاساۋعا قانشالىقتى دايىن ەكەندiگiمiزگە تاۋەلدi بولماق.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى