جاس مامان نەگە جۇمىسسىز؟

پرەزيدەنت جوعارى وقۋ ورىن­دارى سانى كوپ, ساپاسى جوق ماماندىق يەلەرىن دايىن­داۋ­دى دوعارۋى كەرەكتىگىن ايت­­تى. وسى رەتتە مەملەكەت باس­­­شى­­سى وقۋىن اياقتاعان ستۋ­­دەنت­­تەر­دىڭ جالاقىسى جوعا­رى جۇمىس­­قا ورنالاسۋى ۋنيۆەر­سي­­­تەت­­تەر­دىڭ دەڭگەيى مەن تا­بىس­­تى­لىعىن انىقتايتىن باس­­تى ولشەم بولاتىندىعىن ەس­­كەرت­كەن بولاتىن. اتالعان تاپ­سىرماعا سايكەس, بىلتىر جىل سو­ڭىندا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارى وقۋ ورىن­دارىن­داعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلا­ما­لارى رەيتينگىسىنىڭ ءۇشىنشى كە­زە­ڭى­نىڭ قورىتىندىسىن شى­عاردى.

ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تالعات ەشەن­قۇلوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بىرىك­كەن جو­با­نىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى بو­يىن­شا 535 ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لا­ما­سىنا باعا بەرىلىپ, 1632 سا­راپ­شىدان 198 قورىتىندى الىن­عان. «وسى جىلى, رەيتينگتە جوو ۇسىنعان ماتەريالدار بويىنشا 92 ماماندىق قام­تىلدى, 2 مىڭنان استام ءبى­لىم بەرۋ باعدارلاماسى با­عا­لاندى, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭى­رىنەن 700-دەن استام ساراپشى تارتىلدى. ناتيجەسىندە 109 جوعارى وقۋ ورنى بويىنشا 6 مىڭ ساراپتامالىق قورى­تىندى الىندى. سall-ورتالىق ارقىلى 2016-2017 جىلى وقۋ ور­نىن اياقتاعان 8800 تۇلەك تەلە­فون ارقىلى ساۋالناماعا قاتىس­تى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

ۆەدومستۆو وكىلى ايتىپ وت­­كەن­دەي, ساۋالناما قازاق­ستان­­دىق جوو تۇلەكتەرىنىڭ بار­لى­عىن قامتۋعا تىرىسقان, ساي­كەسىنشە زەرتتەۋ ناتيجەسى ءادىل شىقتى دەۋگە نەگىز بار. بۇل تۋرالى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس ورداباەۆ ساراپتاۋ جۇ­مىستارىن ەكونوميكالىق ور­گانداردىڭ ماماندارى جۇر­گىزگەندىگىن, ياعني ادىل­دىك ءۇشىن جوو وكىلدەرى قاتىس­ت­ى­رىل­ما­عان­دىعىن ايتادى. «ەلىمىزدەگى جوو-نى ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ ءوز ماماندىعى بو­يىنشا كوبىسىنىڭ جۇمىس ىستە­مەي­تىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ايتالىق, الەۋمەتتىك عى­لىم­دار, ەكونوميكا جانە بيز­­نەس باعىتىنداعى تۇلەكتەر­دىڭ 40,24%-ى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. تەحنيكالىق عىلىمدار مەن تەح­نولوگيالار – 41,97%, قۇقىق – 43,73%, قىزمەت كور­سەتۋ سالاسى – 43,42% جانە ەڭ ۇل­كەن انتيليدەر – اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمدارى 51,06% بولىپ وتىر», دەيدى و.ورداباەۆ. 

وسى رەتتە و.ورداباەۆتان اتال­عان كەمشىلىكتەرگە كولەڭ­كە ءتۇسىرىپ تۇرعان كەي­بىر ماسە­لەگە اشىق توقتالۋىن سۇرا­عان بولاتىنبىز. «بۇگىندە قازاق­ستاندىق ءبىلىم بەرۋ باعدار­لامالارى تولىق جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. سالالىق ساراپ­شى­لاردىڭ تالداۋى جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ باعدار­لا­مالارىنىڭ مازمۇنىن ءبىر-بىرىنە كوشىرەتىنىن, ال بۇل كونتەنتتىڭ بىرەگەيلىگىنىڭ جوق­تىعىن كورسەتەدى. سونداي-اق ماماندىققا جاناما قا­تىسى بار جانە تەوريانى پراك­­تيكاعا بايلانىستىرۋ­دا جە­تىسپەيتىن مودۋلدەر بار. سونىمەن قاتار جۇ­مىس بەرۋ­شىلەر كىتاپحانا قورىن جاڭارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ بىرىندە 1949-1975 جىلدارداعى ادەبيەت قول­دا­نى­لادى. كەي وقۋ ورىندارى حح عاسىردىڭ ورتاسىنداعى وقۋ­لىقتاردى پايدالانادى. اسى­رەسە راديوەلەكترونيكا مەن تەلەكوممۋنيكاتسياعا قا­تىستى جابدىقتار مەن باي­لا­نىس قۇرالدارى ەسكىرگەن. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى كوپتەگەن جوو 2G فورماتىن جا­ڭا­شىل­دىق رەتىندە وقىتىپ ءجۇر», دەيدى و.ورداباەۆ. 

شىنىمەن دە, قازىر 4G فور­ماتى بار, جاقىندا 5G فور­­ماتى قولجەتىمدى بولادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مۇن­داي مىسالدار تەك جاراتىلىس­تانۋ عىلىمدارىندا عانا ەمەس, گۋمانيتارلىق عى­لىم­داردى وقىتاتىن ىرگەلى مامان­دىق­تاردىڭ دا باس اۋرۋىنا اينالعان. بۇل تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, لينگۆيست-ساراپشى بەكزات ديناەۆا 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك-قازان ايلارىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» جانە «فيلولوگيا» مامان­دىقتارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالارى مەن ەل­لەكتيۆ­تى پاندەر كاتالوگتارىنا ساراپ­تامالىق قورىتىندى جاساۋ بارىسىندا ءبىراز جايتقا كوز جەتكىزگەندىگىن ايتادى. 

«ساراپتاماعا كەلىپ تۇسكەن جوو-نىڭ ۇشتەن ەكىسىندە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن ەللەكتيۆتى پاندەر كاتا­لوگ­تەرىندە وقىتىلاتىن نەگىزگى بازالىق ءبىلىم قامتىلعان, الايدا دايارلانعان باعدار­لاما­لارى مەن سيللابۋس ماز­مۇندارى­­نىڭ باسىم كوپشىلىگى, ناقتى 70%-ى قايتا وڭدەۋدى قاجەت ەتەدى», دەيدى ول.

قازىرگى نارىقتىڭ تالابى مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ سۇ­را­­نىسىنا سايكەس گۋما­ني­­تار­لىق پاندەردىڭ وزىنە جاڭا­شا سيپات بەرىپ, بارىنشا «لينگۆيست-ەكونو­ميست», «لين­گۆيست-زاڭگەر», «لينگ­ۆيست-پسيحولوگ», «لينگ­ۆيست-رەداك­تور» سياقتى سالالىق مامانداردى دايارلايتىن پاندەردى ەنگىزىپ, اتالعان باعىتتا ماماندار دايىنداۋدى قولعا الۋ كەرەك. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ما­ماندارى نارىقتىڭ سۇرا­نىسى­نا ساي­كەس ءتىل مەن ادە­بيەت­كە باسقا عىلىم سالالارى تۇرعىسىنان بارىنشا ما­مان­دانۋى ءتيىس. ايتىل­عان ماسە­لەلەرگە قاتىس­تى ساراپ­شى بەكزات بەگالى­قىزى زەرت­تەۋ ناتيجەسى بويىنشا قازىر­گى وقىتىلىپ جاتقان باع­دار­لامالاردا سىني ويلاۋ, كرەاتيۆتى ويلاۋ جۇيەسى, اكا­دەميالىق ساۋاتتىلىقتى ارت­تى­را­تىن زاماناۋي تەحنو­لوگيا­لار قولدانىلاتىن تا­قىرىپ­تار وتە از ەكەندىگىن جەت­­كىز­دى. «اكادەميالىق ساۋا­ت­­­­تى­لىقتى ارتتىراتىن, وقى­­لىم جانە جازىلىم داع­دى­لارىن دامىتاتىن پان­دەر مەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس مادە­نيەتىن, اۋىزشا جانە جاز­باشا ءتىل مادەنيە­تىن, شار­شى توپ الدىندا سوي­لەۋ مادە­­نيەتىن, مەملەكەتتىك تىل­دەگى حات الماسۋ ءتىلىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن كۋرستار­دى ەنگىز­گەن ءجون. مىسالى, قازىرگى جوو-داعى ء«تىل بىلىمىنە كىرىس­پە» ءپانى 50 جىلدان بەرى ك.احانوۆ­تىڭ ء«تىل ءبىلىمىنىڭ نەگىز­­دەرى» وقۋلىعى نەگىزىندە وقى­­تى­لىپ كەلە جاتىر. وعان «ۇلت­­تىق اۋدارما بيۋروسى» قوعام­­دىق قورى اۋدارعان ۆيك­توريا فرومكيننىڭ ء«تىل بىلى­مىنە كىرىسپە» ەڭبەگىن قوسۋ كەرەك. بۇل ەڭبەكتە ءتىلدىڭ شىعۋ توركىنى, دامۋ ءۇردىسى, جولى, نەگىزگى تىلدىك كاتەگوريالار, ءار تىلدە بولەك بولعانىمەن, اۆتور­دىڭ ء«تىل بىلىمىنە كىرىس­پە» وقۋلىعىندا وسى تىلدەرگە ورتاق قۇبىلىستار مەن ورتاق زاڭدىلىقتاردىڭ نەگىزى قاي­دا ەكەنىن اشىق كورسەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. الەمدىك ءتىل بىلىمىندە قانداي قۇبىلىستار بولىپ جاتىر دەگەنگە اتالعان وقۋلىقتىڭ ۇلكەن كومەگى بار. الدىڭعى 51 جوو-داعى ادە­بيەت تىزىمىندە اتالعان وقۋ­لىق بول­مادى, سوڭعى 21 جوو-دا تەك ە.بوكەتوۆ اتىن­داعى قارا­عاندى مەملەكەتتىك ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ ادەبيەت تىزى­مى­نە قوسىلعانىن عانا كوردىك», دەيدى ءتىلشى-عالىم ب.ديناەۆا.

شىنىمەن دە ماماندىق­قا سۇرانىستىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋىنە جوعارىداعىداي ماسە­لەلەر كوپ بوگەت كەلتى­رەتىنى راس. بۇدان شىعاتىن قورى­تىندى, الداعى ۋاقىت­تا جوو-لاردىڭ جاڭا وقۋلىق­تار­مەن, سوڭعى باسىلىمدارمەن قامتىلۋ دەڭگەيىن قاداعالاعان ءجون. باعدارلامالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە سوڭعى جاڭا باسىلىمدار جەتكىزىلىپ, ياعني ادە­بيەتتەردىڭ جاڭاشىل­دى­عى­نا نازار سالۋ قاجەت. ايتا­­لىق, «قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» سەرياسىمەن اۋدا­رىل­عان كىتاپتاردى ادە­بيەت تىزىمىنە ەنگىزۋدىڭ ءوزى بەت­بۇرىستارعا اكەلەتىنى ءسوزسىز.

ءسوز سوڭىندا ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسا الماي جاتقان تۇلەكتەرگە جۇمىس بەرۋشى تاراپتىڭ ەڭبەك ءوتىلىن سۇراۋى باستى كەدەرگى ەكەنىن, سونداي-اق جالاقى مولشەرى دە كەيبىر كورسەتكىشكە كولەڭكە تۇسىرەتىنىن ايتا كەت­كەنىمىز ءجون.

بۇل رەتتە ۇكپ توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى مەملەكەتتىك زەينەتاقى تولەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىن تالداي كەلە, ورتاشا ەڭبەكاقى دەڭگەيىن ايتىپ بەردى. «الەۋمەتتىك عى­لىم­دار, ەكونوميكا جانە بيزنەس باعىتىندا – 114 721 تەڭگە, تەحنيكالىق عىلىمدار مەن تەحنولوگيالارعا – 149 963 تەڭگە, قۇقىققا – 89 434 تەڭگە, قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بويىن­شا – 98 180 تەڭگە, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىن بىتىرگەن جاس ماماندارعا – 77 045 تەڭگە كولەمىندە جالاقى تولەنەدى», دەيدى و.ورداباەۆ.

ميراس اسان,

«ەگەمەن قازاقستان»