ىزدەۋسىز, سۇراۋسىز قالىپ كەلگەن قازىنامىز از با؟ كەزىندە سارايشىق پەن كونە ۇرگەنىشتى جالعاستىرعان ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق تاسكەشۋ كەرۋەن سارايى دا تالاي جىلدار بويى توپىراق استىندا ەلەۋسىز كۇي كەشتى.
قىزىلقوعا مەن ماقات اۋداندارىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان تاسكەشۋ «ەسكى نوعاي جولى» دەگەن اتپەن بەلگىلى سارايشىق قالاسىنان باستالاتىن جول بويىنداعى العاشقى كەرۋەن. التىن وردا مەملەكەتىنىڭ وركەندەۋ كەزەڭىندە بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىش تۇگەلدەي قىش كىرپىشتەن قالانعان. «كەزىندە كوپەستەر مەن داۋلەتتى ساياحاتشىلارعا قوناق ءۇي رەتىندە سالىنعان بۇل مەكەن ساعىز وزەنىنەن وتەتىن وتكەلدى قامتاماسىز ەتكەن, بۇل جەردە پوشتا بەكەتى, اسكەري بولىمشە دە بولعان», دەيدى اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى راشيدا حاريپوۆا.
حIح عاسىردىڭ باسىندا تۇركىتانۋشى الەكسەي لەۆشين «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قايساق دالالارىنىڭ سيپاتتاماسى» اتتى ەڭبەگىندە: «ساعىز وزەنىنىڭ سول جاعىندا ۇزىنتامنىڭ قيراعان ورنى بار. ول جەردە وزەننەن وتەتىن تاس كوپىر بولعان, تاس ۇگىندىلەرى كورىنىپ جاتىر. حالىق اراسىندا ول شىڭعىس حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرىنىڭ تاپسىرماسىمەن سالىنعان دەپ ايتىلادى» دەپ جازادى. مۇنداعى ۇزىنتام دەپ وتىرعانى – تاسكەشۋ كەرۋەن سارايى. تاسكەشۋگە 1950 جىلى العاش رەت حورەزم ارحەولوگيا-ەتنوگرافيا ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. كەيىن الكەي مارعۇلان كەلىپ, كەرۋەن-سارايدىڭ سىزباسىن جاساعان دەگەن دەرەكتەر دە بار, الايدا ول قۇجات جاريالانباستان قالىپتى. «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسقان تۇستا عانا تاسكەشۋگە ءمان بەرىلە باستادى. 2008-2010 جىلدارى اتىراۋ وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. 2012 جىلى اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى.
اڭىزعا سۇيەنسەك, بۇل جەردە تاستان كوپىر سالدىرىپ, ايگىلى اسان قايعى بابامىز مەكەندەگەن ەكەن. عالىمدار كەرۋەن سارايدىڭ تاسكەشۋ اتالۋ سەبەبىنىڭ ءبىر نۇسقاسىن وسىمەن بايلانىستىرادى. قازىردە كەرۋەن سارايدىڭ تولىقتاي ساۋلەتتىك قۇرىلىسى انىقتالىپ, جاڭا جوباسى الىندى. وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا باسشىسى مۇحامبەتقالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساراي ورنىنان قىش ىدىستار, تاس ديىرمەن, مىس تيىن, مونشاق سەكىلدى جادىگەرلەر تابىلعان. تيىندار التىن وردا كەزىندە سوعىلعان. سولتۇستىك باتىسىندا 400 مەتر قاشىقتىقتا ساعىز وزەنىندە تاس وتكەلدىڭ قالدىعى ساقتالعان. كەرۋەن-سارايدىڭ كولەمى 55ح55 مەتر. عيماراتتىڭ ورتاڭعى الاڭىندا قوناق ءۇي, اس ءۇي, مونشا قىزمەتىن اتقارعان بولمەلەر ورنالاسقان. اس ۇيلەر مەن جاتىن بولمەلەردىڭ ارقايسىسىنا جىلىتۋ پەشتەرى ورناتىلىپتى. سارايدىڭ بۇرىشتارى مەن سىرتقى قابىرعالارىنىڭ ورتا تۇسىندا الىستان كەلە جاتقان كەرۋەنگە باعىت بەرۋ ماقساتىندا مۇنارالارى بولعان.
«تاسكەشۋگە جاسالعان قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى وبلىس اۋماعىنداعى باسقا دا تاريحي ورىندارعا كەشەندى زەرتتەۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى», – دەيدى م.كيپيەۆ. شىنىندا دا, بابالار ءجۇرىپ وتكەن جولدى اياقاستى ەتپەي, كەرۋەن سارايدى قورعاۋ جۇمىستارىن قازىردەن قۇنتتاماساق, ەندى ءبىر ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە تاريحي قۇندى ەسكەرتكىشتىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى. جالپى, اتىراۋ ايماعىندا ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن 13 كەرۋەن ساراي بار. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بۇل باعىتتا ءبىراز جۇمىستار باستالعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. كوشپەلى وركەنيەت ەسكەرتكىشى سانالاتىن تاسكەشۋدىڭ تەك 40 پايىزى عانا ارشىلىپ الىنعان. عاسىرلار كوشى توپىراق استىنا جاسىرعان عالامات بايلىعىمىزدى ولكە تاريحىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە ورىندى پايدالانا بىلسەك يگى. ءمان بەرىلىپ, نازار سالىنسا, تاپتىرماس تۋريستىك ورتالىققا اينالاتىنداي-اق ورىن. قازىر اتىراۋعا كەلگەن قوناقتار مەن تۋريستەردى سارايشىققا اپارۋمەن عانا شەكتەلىپ ءجۇرمىز. تاسكەشۋگە جاقىن جەردەن ەلەكتر جۇيەسى, گاز قۇبىرى ءوتىپ جاتىر, تۇششى سۋ كوزى جەتكىلىكتى, دەمەك تۋريستىك ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا قاجەت مۇمكىندىك بار دەگەن ءسوز.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا اتىراۋلىق ارحەولوگتار تاپقان تاقتايشادا مىناداي سوزدەر جازىلىپتى: «بۇل جەر اتالارىمىزدان قالعان كونەنىڭ كوزى. اتالار رۋحى قولداسىن». ال ءبىز كونەنىڭ كوزىنە دەگەن قۇرمەتىمىزدى لايىقتى كورسەتە الىپ ءجۇرمىز بە؟
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ