ادامزاتتىڭ وركەنيەت يگىلىكتەرىنە ۇمتىلۋىن عىلىمي ىزدەنىستەرسىز كوزگە ەلەستەتۋ استە مۇمكىن ەمەس.
ەلىمىزدە مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ باستى زەرتحاناسىنا اينالعان ورتالىقتار بار. ايتالىق, JCI حالىقارالىق ساپا سەرتيفيكاتتاۋىنان ءساتتى ءوتىپ, قازاقستاندى مەديتسينالىق تۋريزم ورتالىعى رەتىندە تانىتقان ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگى قىزمەت كورسەتۋدە. الەمگە ايگىلى يۋ.پيا, س.اقشولاقوۆ, ن.باتپەنوۆ سىندى دارىگەر-عالىمدار قازاق مەديتسيناسىنىڭ الەۋەتىن تانىتتى. بۇل اعا بۋىننىڭ جەتىستىكتەرى بۇگىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا دا جاس عالىمداردىڭ ىزدەنىسىمەن جالعاسىپ, مەديتسيناعا قاجەتتى يننوۆاتسيالىق جۇمىستار كەڭىنەن جۇرگىزىلۋدە. مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ جانە بيومەديتسينا سالاسىندا ورتالىق ازيا بويىنشا حاب قۇرۋ ماقساتىندا پيتتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا مەكتەبىمەن ارىپتەستىك ورناتىلىپ, دارىگەر-زەرتتەۋشىلەردى دايارلاۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل مەكتەپ استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگتىڭ التى مەديتسينالىق كلينيكاسىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيدى.
بۇگىندە وتاندىق مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى – وزىق الەمدىك ستاندارتتار مەن تۇجىرىمدامالار ترانسفەرتىنىڭ نەگىزىندە ونىڭ ادىستەمەلىك تاسىلدەرىن جاڭعىرتۋ. وسى ماقساتتا وتاندىق عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلامالارى مەن جوبالارىنىڭ حالىقارالىق باعدارلامالار جانە جوبالار ينتەگراتسياسىنا ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ, قازاقستاندىق جوبالاردىڭ حالىقارالىق مۋلتيورتالىقتىق زەرتتەۋلەر باعدارلامالارىنا ءوتۋى مەن تارتىلۋى ۇنەمى ىنتالاندىرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – «دەنساۋلىق ساقتاۋداعى يننوۆاتسيا» حالىقارالىق عىلىمي فورۋمى. اقش, اۋستريا, گەرمانيا, يزرايل, يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ, كۋبا, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستاننىڭ جانە ەلىمىزدەگى ۇزدىك دارىگەرلەر قاتىسقان فورۋمدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى تسيفرلاندىرۋ, روبوتتاندىرىلعان حيرۋرگيا, ونكولوگيا سالالارىنداعى يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەر, يننوۆاتسيالىق ونىمدەر, عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتەر ناتيجەلەرىن گرانتپەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 3 جىل ىشىندە وتاندىق مەديتسيناعا 100-گە تارتا جاڭا يننوۆاتسيا ەنگىزىلىپ, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە روبوتتىق حيرۋرگيانى قولدانۋ ارقىلى وپەراتسيا جاسايتىن از عانا ەلدىڭ قاتارىنا قازاقستان دا كىرىپ وتىر. سالا باسشىسى الدا تۇرعان مىندەتتەردى سارالاي كەلىپ, ناۋقاستاردى ەمدەۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋدە يننوۆاتسيا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردى.
دارىگەرلەر قانداي دا ءبىر دەرتتى ەمدەگەندە پاتسيەنتتىڭ ەرەكشەلىگى بولاتىنىن ايتادى. ماسەلەن دارىگەرلەر ەمدەۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ادامنىڭ گەنومى مەن مەتابوليزم پروتسەسىنىڭ اعزادا قالاي جۇرۋىنە بايلانىستى بىردەي جاسالىنعان ەمگە ءار پاتسيەنتتىڭ ءارتۇرلى جاۋاپ بەرەتىنىن ايقىندادى. بىرىنە جاققان ەمنىڭ ەكىنشى بىرىنە قارسى اسەرى بولۋى دا مۇمكىن. پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ۆالەري بەنبەرين بيومەديتسينا مەن بيواقپاراتتانۋدىڭ قارىشتى دامۋى جاسۋشاارالىق قاتىناستاردىڭ بايلانىستارىن بۇرىنعىدان الدەقايدا تەرەڭدەتە تانۋعا مۇمكىندىك جاساعانىن ايتا كەلە, ورتالىقتىڭ مولەكۋليارلىق-گەنومدىق زەرتحاناسىن ىسكە قوسىپ, ءار ادامنىڭ دنك-سىن سەكۆەنيرلەۋگە, ياعني دنك-داعى ازوتتى قۇرامداستار – نۋكلەوتيد تىزبەگىنىڭ كارتيناسىن جاساۋعا تولىق دايار ەكەنىن العا تارتتى. مۇنداي ەم-شارانى كاسىبي تىلدە «يمپلانتاتسيا الدىنداعى گەنەتيكالىق سكرينينگ» دەپ اتاپ, بيولوگتار مەن گەنەتيكتەر سونىڭ كومەگىمەن مولەكۋليارلىق ەمبريون حروموسومالارىنىڭ سانىن انىقتايدى, سول ارقىلى گەنەتيكالىق پاتولوگيانىڭ دامۋىن ەرتە ساتىدا بىلە الادى. سونداي-اق اۋرۋ بەلگىلەرىن انىقتاۋعا جانە ەمدەۋ پروتسەسىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بيوماركەرلەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن پايدالانۋمەن بىرگە روبوتتاندىرىلعان حيرۋرگيانىڭ دارىگەرگە كومەككە كەلۋى اسىرەسە, ونكولوگيالىق وپەراتسيالاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋىمەن قاتار, پاتسيەنتتەرگە قوسىمشا تەكسەرۋلەردى جۇرگىزۋدى جانە حيميوتەراپيانى جاساۋدىڭ قاجەتتىگىن ازايتتى.
مەديتسيناداعى ونكواۋرۋلاردى دەر كەزىندە انىقتاۋ مەن ەمدەۋدەگى پەرسپەكتيۆالى باعىتتىڭ ءبىرى – راديويزوتوپتار كومەگىنە جۇگىنۋ. پرەزيدەنتتىك كلينيكا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا اۋرۋحانادا راديويزوتوپتىق فارماكولوگيالىق پرەپاراتتاردى دايىنداۋعا دا قام جاساۋدا. بۇل جايىندا بىلتىر قازان ايىندا ەلىمىزگە كەلگەن جاپوندىق پروفەسسور دجۋن حاتازاۆانىڭ بىلاي دەگەنى ەستە. ول «دۇنيە جۇزىندەگى يادرولىق مەديتسينانىڭ وزىق كلينيكالارى, ونىڭ ىشىندە جاپونيا قولداناتىن پرەپاراتتاردى قازاقستاندا جاساۋعا ابدەن بولادى. وعان يادرولىق فيزيكا, حيميا سالاسى بويىنشا ماماندار, زەرتتەۋدى كلينيكادا جۇزەگە اسىرۋعا پەيىلدى بىلىكتى دارىگەرلەر بار. سوندىقتان قازاقستانداعى يادرولىق مەديتسينانىڭ راديويزوتوپتى پرەپاراتتار دايىنداۋدا كەلەشەگى زور», دەگەن-ءدى. سول جولى پروفەسسوردىڭ راديويزوتوپتى پرەپاراتتاردى قان تامىرى ارقىلى جىبەرىپ, مەتاستازانىڭ بەتىن قايتارىپ قانا قويماي, وبىر جاسۋشالارى كوزىنىڭ تولىق جويىلعانىن جانە ونىڭ باس-اياعى بىرنەشە ايدىڭ جۇزىندە مۇمكىن بولۋىنا كوز جەتكەن. ادەتتە مەتاستازا باستالىپ كەتسە, ءۇمىتتىڭ ۇزىلگەنى, دەرتتىڭ بويعا دەندەگەنى دەيتىن ۇعىمعا وزگەرىستىڭ ەنۋى قانشالىقتى قىمبات دەسەڭىزشى!
قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ديليارا قايداروۆا پاتومورفولوگيا جانە يممۋندى گيستوحيميا (لابوروتوريا) زەرتحانالارىنىڭ دياگنوز قويۋمەن قاتار, قاتەرلى ىسىكتىڭ قۇرىلىمىن جانە بيولوگيالىق سترۋكتۋراسىن انىقتاۋىنىڭ ناتيجەسىندە پاتسيەنتكە قاجەتتى تارگەتتى پرەپاراتتار قولدانۋ جايىندا بەرگەن اقپاراتى نازار اۋدارعان. جالپى تارگەتتى تەراپيا تەرمينى اعىلشىننىڭ the target – نىسانا سوزىنەن شىققانىن ايتا كەتكەن ءجون. د.قايداروۆانىڭ ايتۋىنشا, پاتسيەنتتىڭ بويىنداعى بەلگىلى ءبىر كەسەلگە, ول ءتىپتى بەلگىلى ءبىر مۋتاتسياعا ۇشىراعان جاعدايدا تەك سول اۋرۋعا عانا باعىتتالىپ, ونى جويىپ, وزگە ساۋ ورگاندارعا زالالى تيمەيتىن تارگەتتى دارىلەردى پايدالانۋدىڭ ەلىمىزدە تەگىن جۇرگىزىلۋى ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرادى. جانە تارگەتتى تەراپيانىڭ باعاسى سونشالىق ارزان دا ەمەس كورىنەدى. ماسەلەن, ءبىر تارگەتتى ءدارىنىڭ قۇنى 500-600 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. «ينتەروپەراتسيالىق ساۋلەلىك تەراپيا ءۇشىن, حايپەك, ەلەكتروحيميالىق تەراپيا, گيپەرتەرميا قولدانۋعا قاجەتتى جانە بالالار ميىنىڭ ونكواۋرۋلارىندا ءارى نىسانالى جانە قاۋىپسىز سانالاتىن پروتونوتەراپياعا كەرەك قۇرالداردى الۋعا مەملەكەت كەڭ كولەمدە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋدە», دەيدى باس ونكولوگ-دارىگەر. بولاشاق مەديتسيناسى نەمەسە مەديتسيناداعى 4 پي الەمدە قارقىندى دامىپ وتىرعان ءۇردىس. بۇل 4 پي دە ەلىمىز ءۇشىن توسىن ەمەس. فورۋم اياسىندا ءبىز اڭگىمەگە تارتقان پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اجار تولەعاليەۆا ونى جىلىكتەپ تۇرىپ ايتىپ بەردى. ء«بىرىنشى پي بويىنشا ادامداردىڭ بولاشاقتاعى ىقتيمال اۋرۋىن الدىن الا بولجاۋ گەنومدىق زەرتحانادا جۇرگىزىلەدى. ەكىنشى پي – سول اۋرۋدى بولدىرماۋ جايىندا كەڭەس بەرۋدى جولعا قويسا, ءۇشىنشى پي – ءار پاتسيەنتكە ءتيىمدى ەم جولىن جانە ءدارى-دارمەكتەردى انىقتاۋ, ءتورتىنشى پي – ناۋقاستىڭ قاتىسۋىمەن اتقارىلاتىن پاراسيمپاتيۆتىك جولدى قولدانۋ. وسى تورتەۋى جۇرگىزىلگەندە ءاربىر ادامنىڭ گەنەتيكالىق پاسپورتى جاسالادى. وسىنداي جەكە پاتسيەنتكە باعىتتالعان دەربەس مەديتسينا دامۋ ۇستىندە», دەيدى ول. ءار قازاقستاندىقتىڭ گەنەتيكالىق پاسپورتپەن قامتىلۋ مۇمكىندىگى جانە ونى الۋ ءۇشىن قانشالىقتى قاراجات قاجەت؟ 10 جىل بۇرىن ونى جاساتۋ الەمدە قىمباتقا ءتۇستى, ال قازىر دياگنوستيكالىق اپپاراتتاردىڭ جەتىلۋىنە, كوپتەگەن مەديتسينالىق ورتالىقتاردا بۇل تاسىلدەردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى باعا ايتارلىقتاي قولجەتىمدى بولا تۇسۋدە. ەلىمىزدەگى ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە دەربەس (پەرسونالدى) مەديتسينا ەنگىزىلەتىن بولسا, بۇل كىم-كىمگە دە مۇمكىن بولادى دەگەن ويلارىن ايتتى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا گەنەتيكالىق پاسپورت جاساتۋ قۇنى 500 اقش دوللارى كولەمىن قۇرايدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»