اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا جونىندەگى كەلىسىم رەسمي تۇردە باستالدى. اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ مۇنداي قادام ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستى جاقسارتىپ, «ساۋدا سوعىسىن» بەيبىت شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى.
بىلتىر اقش تاراپى قىتايدان كەلەتىن 1300 ءتۇرلى ونىمگە سالىناتىن سالىقتى 25 پايىزعا وسىرگەن بولاتىن. ءوز كەزەگىندە قىتاي تاراپى دا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن كەلەتىن تاۋارلارعا قويىلاتىن ءتاريفتى كوتەرىپ جىبەردى. وسىلايشا, الەمنىڭ الىپ ەكى ەكونوميكاسى اراسىندا «ساۋدا سوعىسى» تۇتانعان-تۇعىن.
ارگەنتينادا وتكەن G-20-نىڭ سامميتىندە د.ترامپ پەن قىتاي پرەزيدەنتى سي تسزينپين ارنايى كەزدەسىپ, وسى ماسەلەنى تالقىلاعان-دى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا اق ءۇي باسشىسى ناۋرىزعا دەيىن سالىقتى وسىرمەۋگە ۋادە بەرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتتى.
ايتسە دە, سودان بەرى ءبىر ايدان اسا ۋاقىت وتسە دە, اقش تا, قىتاي دا بۇل ماسەلەگە قايتا اينالىپ سوقپاعان. اقىرى ەكى ەلدىڭ وكىلدەرى «ساۋدا سوعىسىنىڭ» الدىن الۋ جولدارىن قاراستىرۋعا كىرىستى.
اقش ساۋدا پالاتاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كوميتەتتىڭ باسشىسى مايرون بريلليانت الداعى كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. «كەلىسسوزدەر بارىسىندا بۇعان دەيىن ايتىلىپ كەلگەن ماسەلەلەردى ورىنداۋ بارىسى تالقىلانادى. الايدا ءبارى بىردەن شەشىلىپ كەتەدى دەپ ايتۋ قيىن», دەيدى ول.
كەزدەسۋ وسى دۇيسەنبىدە بەيجىڭدە باستالدى. اقش تاراپىنان كەلگەن دەلەگاتسيانى اقش ساۋدا وكىلدىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دجەفف گەرريش باستاپ باردى. سونىمەن قاتار توپتىڭ قۇرامىندا بىرقاتار ديپلوماتتار بار.
ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر بارىسىندا Apple مەن Huawei كومپانيالارىنا قاتىستى ماسەلەلەر دە تالقىلانۋى ءتيىس. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2018 جىلعى جەلتوقساندا اقش-تىڭ سۇرانىسىمەن كانادا تاراپى Huawei كومپانياسىنىڭ قارجى ديرەكتورى مەنگ ۆانچجوۋدى تۇتقىنداعان ەدى. جاڭا جىل باستالا سالا Apple كومپانياسىنىڭ قۇنى ارزانداپ كەتتى. كومپانيا باسشىسى تيم كۋك مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىتاي نارىعىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ باياۋلاعانىن العا تارتتى. CNN ارناسىنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى الەمنىڭ الىپ ەكى ەكونوميكاسىنىڭ تەحنولوگيادا باسىمدىققا يە بولۋىنا بايلانىستى. ال Financial Times جۋرنالىنىڭ پايىمداۋىنشا, «ساۋدا سوعىسىنان» اقش تا, قىتاي دا ۇتىلمايدى. ويتكەنى وسى وقيعادان كەيىن ەكى مەملەكەت تە وزىنە قاجەتتى باسىمدىقتى انىقتاپ الماق.
ماسەلەن, ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا اق ءۇي تارابى «ساۋدا سوعىسىندا» باسىمدىققا يە. كەيىنگى جىلدارى اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. ال قىتاي تاراپى قانشا جەردەن ەكونوميكاسى وركەندەپ كەلە جاتقانىن ايتسا دا, ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ايتارلىقتاي ازايعان. ونىڭ ۇستىنە, ەكسپورت كولەمى ەلدەگى ەكونوميكانىڭ باسىم بولىگىنە يە. ەندەشە, نەگىزگى ساۋدا ارىپتەسى – اقش-تىڭ تاۋارلارعا قويىلاتىن سالىقتى ءوسىرۋى قىتاي ەكونوميكاسىنا اۋىر سوققى بولدى.
ال Reuters اگەنتتىگى د.ترامپ كەلىسسوزدەر بارىسىندا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانكتى پايدالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قارجىلىق ۇيىم پرەزيدەنتى دجيم يونگ كيم كۇنى كەشە مەرزىمىنەن بۇرىن قىزمەتىنەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. ال ونىڭ ورنىنا كەلەتىن باسشىنى تاعايىنداۋعا اق ءۇي ىقپال ەتە الادى. ماسەلەن, كيم مىرزانى دۇنيەجۇزىلىك بانك باسشىسى قىزمەتىنە اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وباما ۇسىنعان بولاتىن.
اقش بيلىگى بۇعان دەيىن دە قىتايعا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا دۇنيەجۇزىلىك بانكتى پايدالانعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى تاڭدا اقش دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ 16 پايىز اكتسياسىن يەلەنەدى. ەندەشە, ۇيىمعا د.ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ كوزقاراسىنا ساي باسشى ۇسىنىلاتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس.
Financial Times كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ساياسي تۇرعىدا سي تسزينپين باسىمدىققا يە. ءتىپتى «ساۋدا سوعىسىنىڭ» سالدارى قىتاي حالقىنا كەرى اسەرىن تيگىزسە دە, قىتايدىڭ ساياسي سالماعى انىق بايقالادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – اقش-تاعى جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى. د.ترامپ كەلەسى جىلى سايلاۋعا تۇسەدى. قازىرگى تاڭدا اق ءۇي باسشىسىنىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى تومەندەپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە, پارلامەنتتىك سايلاۋدا دەموكراتتار وكىلدەر پالاتاسىنىڭ كوپ ورنىن يەلەندى. ناتيجەسىندە د.ترامپ «وگىزدى دە ولتىرمەۋ, اربانى دا سىندىرماۋ» ماقساتىندا قىتايمەن كەلىسسوزدەردى امالسىز جەڭىل جۇرگىزەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»