جەكسەنبى, 10 ماۋسىم 2012 0:25
تازالىق. ۇلى بابالار الدىنداعى تازالىق. ءبىز ۇلىلارىمىزدىڭ وسيەتتەرىنە تازالىقپەن جاۋاپ قاتىپ ءجۇرمىز بە؟
قاي تازالىقتى مەڭزەپ وتىرسىڭ؟ – دەدى باي دوسىم. – سانيتارلىق تازالىق پا؟ كحە-كحە…
جەكسەنبى, 10 ماۋسىم 2012 0:25
تازالىق. ۇلى بابالار الدىنداعى تازالىق. ءبىز ۇلىلارىمىزدىڭ وسيەتتەرىنە تازالىقپەن جاۋاپ قاتىپ ءجۇرمىز بە؟
قاي تازالىقتى مەڭزەپ وتىرسىڭ؟ – دەدى باي دوسىم. – سانيتارلىق تازالىق پا؟ كحە-كحە…
– تازالىق دەيسىڭ بە؟ – دەدى كەدەي دوسىم. – تازالىق قالدى ما قازىر؟ بار ما ءوزى ونداي نارسە؟
– مەنىڭ بارلىق دۇكەندەرىم مەن كافەلەرىمدە تازالىق ماسەلەسى تولىق شەشىلگەن. وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي. امەريكا مەن يتاليانىڭ جانە نەمىستەردىڭ ۇلگىسىن اكەلگەندەردىڭ ءبىرىمىن. تازالىق جونىندە تۇك تە كىنا قويا المايسىڭدار, – دەدى باي دوسىم. – وكىنىشكە قاراي, قالانى تۇتاس العاندا تازالىق جوق. اسىرەسە, بازارلار بىقسىپ-ساسىپ جاتىر.
– ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامزاتتىڭ ءوز قوقىسىنا ءوزى تۇنشىعىپ وپات بولاتىنى بەشەنەدەن بەلگىلى, – دەپ كىرجيدى كەدەي دوسىم. – تابيعي تازا نارسە وسى دەيتىندەي تۇك جوق قوي, تۇك تە جوق. باياعىدا ءبىر ساۋساعىمىزدى تىكەنەك جىرىپ, قاناپ قالسا, توپىراق سەۋىپ جىبەرسەك, جارتى ساعاتتا قابىرشاقتانىپ, ءبىر ساعاتتا جازىلىپ كەتەتىن ەدى. بۇگىندە توپىراق سەۋىپ كورشى, الگى جاراڭ اسقىنىپ, اقىرىندا ساۋساعىڭدى كەستىرىپ تىناسىڭ. ارىقتان دا, وزەننەن دە سۋ ىشە المايسىڭ. تەك مىنا بايلاردىڭ باكلاشكاعا قۇيىپ ساتاتىن سۋىنا قاراپ, تەلمىرەمىز ەندى. ايتا بەرسەك, اراق تۇگىلىم, سپيرت تە تازا ەمەس.
– قۇدايعا شۇكىر, بۇلاقتار بارشىلىق قوي, تاۋدىڭ سۋلارى تاپ-تازا, بەكەر-بوسقا تاۋسىلا بەرمەگىن, – دەدى باي دوسىم.
– بۇلاقتار دا تازا ەمەس, – دەدى كەدەي دوسىم ودان بەتەر تۇنەرە ءتۇسىپ. – سوزاقتىڭ بۇلاقتارىنا ۋران ارالاسىپ, كەنتاۋدىڭ قاينارلارىنا تەمىر مەن كومىر ارالاسىپ شىعىپ جاتىر.
ەكى دوسىمدى دا ءسال-ءپال سابىرعا شاقىرىڭقىراي يشارالاپ, قاي تازالىقتى تىلگە تيەك ەتپەك ەكەندىگىمدى ءتۇسىندىردىم. ادەتتە: “ول كىسى – تازا كىسى”, – دەيتىنىمىز راس قوي. راس. ء“يا-ءيا, مىناۋ مينيستر مىناداي, اناۋ مينيستر اناداي, وزگەلەرگە قاراعاندا انەبىر وبلىستىڭ (قالانىڭ, اۋداننىڭ) اكىمىندە تازالىق بار”, – دەپ قوياتىندار از ەمەس. “مىناۋ باستىق اناۋ باستىقتان اسىپ ءتۇستى عوي. الۋ جاعىنان”, – دەيمىز تاعى دا. “نەسىن ايتاسىڭ, سول ءبىر ەرەن تۇلعانىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان تازالىق ەدى-اۋ”, – دەپ كۇرسىنەمىز كەيدە.
– ە-ە, سولاي دە, مەڭزەپ وتىرعانىڭ مۇقىم-مۇلدە باسقا تازالىق ەكەن ءدا, – دەدى باي دوسىم ويلانىڭقىراپ قالىپ.
– سولاي! سەنى سويامىز ەندى, – دەدى كەدەي دوسىم الاقاندارىن ىسقىلاپ. – “باي دوسىم بار دەپ مەن ءجۇرمىن. قاي دوسىم بار دەپ سەن ءجۇرسىڭ. قاتىپ-سەمىپ مەن ءجۇرمىن. قاتىق ەمىپ سەن ءجۇرسىڭ” دەگەندەيىن, تازالىق بار ما سەندە, ا؟
– نەگە جوق بولادى؟ – دەدى باي دوسىم. – بار بىزدە دە تازالىق.
– بۇگىنگى بايلاردىڭ ءبارى دۇنيەسىن ادال جولمەن ارتتىرعان, ارامزالىقپەن, ايلامەن بايىماعان, الداۋمەن اقشا تاپپاعان دەي الماسپىن, – دەدى كەدەي دوس. – تازالىق قايدان بولسىن سوندا؟!
– ايلانى اباي اتام دا جوققا شىعارمايدى, – دەدى باي دوس. – كەزىندە كرەديتتى پايدالانعانىم, اقشا اۋىسقان كەزدە شاش-ەتەكتەن تابىسقا كەنەلگەنىم راس. زامان اعىمىنا ىلەسپەككە ۇمتىلدىق. كۇنى-ءتۇنى ۇيىقتاماي, رىنوكتىڭ زاڭدارىن زەرتتەدىك. ۇيرەنبەككە, ۇيلەسپەككە تىرىسىپ, تاپقان-تايانعانىمىزدى ۇنەمدەپ, ءۇش-ءتورت مارتە شەت ەلدەرگە شىقتىق. ساعان ۇقساپ كىجىنبەدىم بىرەۋگە, كىنالاسپادىم ەشكىممەن. “تۇك تازالىق جوق, اراق تۇگىلىم, سپيرت تە تازا ەمەس” دەپ شولمەكتىڭ تۇبىنە تۇسپەدىم. نەسىبەمىز شىعار, ريزىعىمىز شىعار, بالا-شاعامىزدىڭ بەرەكەسى بولار, العاشقىدا ءارى-ءسارى كۇي كەشسەك تە, ءبىرسىن-ءبىرسىن قاتارعا قوسىلىپ, ىلگەرىلەگەندەرگە ىلەسىپ كەتتىك. بيزنەسمەندەردىڭ بەل ورتاسىندامىن بۇگىندە. ارينە, تاپ-تازامىن, كىرشىكسىزبىن دەمەيمىن. الايدا, تازالىق جوق دەگەندەرمەن تاعى دا كەلىسە المايمىن.
– تازالىقتان تىكەلەي سەن تىپ-تيپىلسىڭ دەگەن جوقپىن, – دەدى كەدەي دوس ەندى. – جالپى, بۇگىنگى بايلار تۋراسىندا, تۇتاستاي الىپ ايتىپ وتىرمىن.
– بارلىق بايلاردىڭ تازالىعى ءۇشىن جاۋاپ بەرە المايمىن, – دەدى باي دوس. – بىراق, بيزنەسمەندەردى, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەس يەلەرىن اقتاۋعا بارمىن. شاعىن جانە ورتا بيزنەس يەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىندە تازالىق تۇنىپ تۇرىپتى. وكىنىشكە قاراي, ازىرشە ولاردى سول تازالىقتان تايدىراتىن كۇشتەر جەتىپ-ارتىلىپ جاتىپتى. ءال-ءازىر, ازىرشە دەي تۇرالىق, سالىق تولەۋشىدەن سالىق جيناۋشى كوبىرەك. باياعىدا مىنا كىسىنىڭ ءبىر اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى, اعا شوپان “اگروپرومكوميتەت” دەگەن اق ءۇيدىڭ الدىندا اق قالپاعىن ءتۇسىرىپ الىپ: “وماي-وي, وبلىستاعى كۇللى قويشى سانىنان وبلاگروپرومكوميتەتتە شىرەنەتىن شەنەۋنىكتەر ەكى-ءۇش ەسە كوپ ەكەن عوي”, – دەپ تاڭىرقايتىن. تولەۋشىنى تەكسەرۋشىلەر ودان دا كوپ. سالىق جيناۋشىلار قالاي جينايدى, قايدا جينايدى, كىمگە جينايدى؟ تەكسەرۋشىلەر نە ءۇشىن تەكسەرەدى, كىم ءۇشىن تەكسەرەدى؟ مىنە, گاپ قايدا؟ رىنوكتىڭ بۇلجىماس زاڭى, بۇلتارتپاس جولى بويىنشا قانداي ەلدىڭ, قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن, ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ىسكەرلەرى ىلگەرىلەمەسە, وتاندىق ورتا جانە شاعىن بيزنەسشىلەر, ورتاشا داۋلەت يەلەرى كوركەيمەسە, ەلدىڭ دە, مەملەكەتتىڭ دە كوسەگەسى كوگەرە قويمايدى. ال ءبىز, ءال-ءازىر, ازىرشە دەي تۇرالىقشى, شاعىن ءجانە ورتا بيزنەستىڭ جاس وسكىندەرىن ج ۇلىپ تاستاۋعا, ج ۇلىنىن ءۇزىپ, جۋاداي سولدىرماققا قۇشتارمىز. ماسەلەن, الما اعاشىنىڭ كوشەتىن وتىرعىزاسىز, ول كوكتەيدى, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ گۇلدەپ, تۇيىندەپ, جەمىس سالادى, پىسەدى. وكىنىشتىسى سول, بىزدە پىسپەي جاتىپ, ءتىپتى تۇيىندەمەي تۇرىپ, سالىق تولە دەپ دىكەڭدەي, ايىپ سالامىز دەپ ايقايلاۋ, تەكسەرەمىز دەپ تەپسىنۋ باسىم. ءسويتىپ, الگى الما اعاشى مەزگىلىنەن بۇرىن سىنىپ تىنادى, قۋراپ قالادى. ءتىپتى, ويتپەگەن كۇندە كاسىپ يەسىنىڭ تازالىعىنا داق ءتۇسىپ, بيزنەسى بوگدەلەۋ جولدارعا بەيىمدەلە باستايدى.
– ەي, ۇلى باقىتتى پادي-شاحىم! – دەدى كەدەي دوس “مىڭ ءبىر تۇندەگى” ءشاھاريزادانىڭ اۋەنىنە سالۋعا تىرىسىپ. – سىزدەرگە, ياكي بايلارعا سالسا, بارىنە باسقالار كىنالى, وزگەلەر كۇناھار بولىپ شىعادى ەكەن عوي؟!
– ولاي دەمە, اپەندىم! – دەدى باي دوس. – اڭگىمە تازالىق تۋرالى وربىگەن سوڭ, ويىمدى اشىق ءبىلدىرۋىم كەرەك تە. “چيپ-چيستىيمىن” دەپ, سەن سەكىلدى قۋراي باسىن سىندىرماي قاراپ وتىرۋدىڭ نەسى تازالىق؟ ال ءاۋ باستا ءبارىمىزدىڭ كەلىنشەكتەرىمىزدەن كورىكتى بولعان ءشاھاريزاداڭ تابانىنان توزىپ, ءابدىجامىل اعامىزشا ايتساق, “تىرىلي ارىق قارا قاتىنعا” اينالىپ, بىشكەكتەن تاۋار تاسىپ, قىتاي اسىپ, تاماعىڭدى توق قىلىپ ءجۇر ەمەس پە؟ “اراق تۇگىلىم, سپيرت تە تازا ەمەس” دەپ سەن ءجۇرسىڭ كىجىنىپ. وسىنىڭ دا تازالىق پا؟ ەڭ بولماسا, باياعى, قالا شەتىندەگى اۋلاڭدا تاۋىق اسىراۋعا شاماڭ جەتەر ەدى عوي! بولاشاقتا بىزگە امەريكانىڭ دجونىنان الاتىن تاۋىعىمىزدان گورى جىلاندىداعى جامانبايدىڭ تاۋىعى الدەقايدا ءتيىمدى بولماق. دجونىنىڭ تاۋىعىنان ءار كەزدە ءار بالە شىعىپ-اق جاتىر. ال ءوزىمىزدىڭ جامانبايدىڭ تاۋىعى دا تازاراق, نيەتى دە تۇزۋىرەك.
– مەنىڭ اراعىمدا نەڭ بار, سپيرتىمدە نەڭ بار؟ ارى-بەرىدەن سوڭ كەلىنشەگىمدە نەڭ بار؟ – دەدى كەدەي دوس. – سەن بار عوي, باي بولساڭ – وزىڭە. بار بولساڭ – وزىڭە. مەن سەنەن بىردەڭە سۇراپ جۇرگەن جوقپىن, ءبىلدىڭ بە؟!
– سەن اشۋلانباعىن, – دەدى باي دوس. – باعانا, اڭگىمە باستالاردىڭ الدىندا بارىنە شىدايمىز دەپ ۋاعدالاسقانبىز.
– جوق, مەن اشۋلانبايمىن, بىراق پىكىرىمدى, شىندىعىمدى ورتاعا سالۋعا قۇقىم بار, – دەدى كەدەي دوس. – “قۇلدان دا ءبىر تىلەك” دەگەندەي.
– اشۋلانباساڭ, تاعى ءبىر ءتامسىل شەرتەيىن, بۇگىن باسىمىز قوسىلىپ قالعان ەكەن, – دەدى باي دوس. – ءبىر قازاق تازالىعى شامالى تامىنىڭ جانىندا, قيراندى قوراسىنىڭ قاسىندا, قيسايعان كۇركەسىنىڭ كولەڭكەسىندە شالقالاي ءشانيىپ جاتىپتى. ءوتىپ بارا جاتقان وزبەك سالەم بەرىپ: “قازەكە, نەعىپ جاتىرسىڭ؟” – دەسە كەرەك. “جاتىرمىن”, – دەپتى قازاق ەسىنەپ. “مال ءوسىرىپ, ەگىن ەكپەيمىسىڭ؟” “وندا نە بولادى؟” ء“ونىم جينايسىڭ”. ء“ونىم جيناسام, نە بولادى؟” “ساتاسىڭ بازارعا”. “ساتسام, نە بولادى بازارعا؟” “باي بولاسىڭ”. “باي بولعاسىن نە بولادى؟” “نە بولۋشى ەدى, – دەپتى وزبەك. – جاتاسىڭ دا ءشانيىپ”. سوندا, الگى قازەكەم: “سلۋشاي, ەندى مەن نەعىپ جاتىرمىن؟” – دەگەن ەكەن رەنىش تانىتىپ. سەنىكى تاپ سونداي جاتىسقا ۇقسايدى. قۇي رەنجى, قۇي رەنجىمە, بىراق ءوز ارەكەتىڭدى ءوزىڭ جاساماساڭ, كىرجيىپ-كىجىنگەننەن ەشتەڭە شىقپايدى.
– ەپتەپ-سەپتەپ, تاقىرىپتى تۇگەلدەي ماعان اۋدارىپ باراسىڭ, بايەكە, – دەدى كەدەي دوس. – ءاۋ باستاعى اڭگىمە تازالىق تۋراسىندا-تۇعىن. سونىمەن, سايىپ كەلگەندە, مەنەن گورى سەن تازاسىڭ, تازالىققا جاقىنسىڭ, سولاي عوي؟
– سولاي ما, ولاي ەمەس پە, ونى قايدام. الايدا, تازالىققا ۇمتىلاتىنىم راس. مەنىڭ فيرمالارىم دا, بارلىق دۇكەندەرىم دە, كافەلەرىم دە, باسقا بيزنەسىم دە الدەبىرەۋلەردىڭ اۋزىنان جىرىپ, نەسىبەسىن قىرىپ الىپ جاتقان جوق. نەمەسە ءبىلىم ورنىن اشىپ بىلىمسىزدىككە, عىلىم ورنىن اشىپ عىلىمسىزدىققا جويقىن جول بەرىپ, ساۋاتسىزدىق سەۋىپ, ديپلوم ساتىپ جاتقان جوقپىن. بايىسام, پارا الىپ بايىپ جاتقان جوقپىن. ساتسام, ءوزىم وندىرگەن از-كەم ونىمدەرىمدى ساتام, سوسىن الىپساتارلىعىم جانە جوق ەمەس. تاۋ ىشىندە ءوزىمنىڭ تازا بۇلاعىم بار. كەي جاعدايلاردا اسىرا سىلتەگەنىمدى, شەكتەن شىعىڭقىراپ كەتكەنىمدى سەزىنگەندە, سول باستاۋىما بارىپ, تىرلىگىمدى تارازىلاپ, تازارىپ قايتام.
– ال نەگە تازارۋ ءۇشىن دىندارلارعا, مەشىتتەرگە بارمايسىڭ؟ – دەپ كەكەسىندىلەۋ كەيىپ كورسەتتى كەدەي دوس.
– باياعىدا, توتاليتارلىق تار كەزەڭ تۋعاندا ءبىزدىڭ جۇرتتى دىننەن بەزدىرگەن دۇمشەلەر ەدى. ەندى دىنىمىزبەن شىنايى تۇردە قايتا تابىسار تۇستا تاعى دا سول دۇمشە ء“دىندارلار” كوپ نارسەنى ءبۇلدىرىپ جاتىر دەپ بىلەمىن. وبلىستاعى مەشىتتەرىمىزدىڭ ءوزى دە ءالى تازالىققا جەتە الماي تۇرعان سەكىلدى كورىنەدى. ءبازبىر ء“دىندارلاردان”, قارجىعا تالاسىپ, توپ-توپقا بولىنەتىندەردەن گورى كاۋسار بۇلاققا بارىپ, جاراتۋشىعا جالعىز جۇگىنگەندى ءجون سانايمىن.
– بايەكە, قۇدايىم ساعان كۇنىمدى تۇسىرمەي-اق قويسىن, – دەدى كەدەي دوس. – الايىن دەپ تۇرعان مەن جوقپىن, بەرەيىن دەپ تۇرعان سەن دە جوقسىڭ. ءتامسىلدى ءبىز دە بىلەمىز. دۇمشە مولدالار حاقىنداعى سىنىڭا قۇلاق قويسام-داعى, ىشكىش اتىم شىعىپ جۇرسە-داعى, مەن مەشىت جونىندەگى كوزقاراسىڭا ءتىپتى قوسىلمايمىن. مۇحاممەد پايعامبارىمىز ءوزىنىڭ حاديستەرىندە مەشىتكە بار, يمامعا ۇيى, كوپپەن بىرگە تازارۋعا ۇمتىل دەيدى ەمەس پە؟ اللا-تاعالا جەردى جاراتقاندا, ول تەربەتىلىپ, تەڭسەلىپ, شايقالا بەرىپتى. جاراتۋشى يە جەر بەتىنە تاۋلاردى قويىپ, ازەر توقتاتىپتى. سوندا پەرىشتەلەر سۇراپتى: “اللا! سەنىڭ جاراتۋىڭدا مىنا تاۋلاردان مىقتى نارسە بار ما؟” قۇداي: “تەمىر كۇشتى, سەبەبى ول تاۋدى تەسەدى”. “سەنىڭ جاراتۋىڭدا تەمىردەن كۇشتى نارسە بار ما؟” “بار, ول – وت, سەبەبى تەمىردى بالقىتادى”. “ال, سەنىڭ جاراتۋىڭدا وتتان كۇشتى نە بار؟” “سۋ بار, سەبەبى ول وتتى ءوشىرەدى”. “جاراتقان يەم! سەنىڭ قاراۋىڭدا سۋدان كۇشتى نە بار؟” “بار, ول – جەل عوي, سۋدى كەپتىرىپ, ايداۋىنا جۇرگىزەدى”. “قۇدىرەتى كۇشتى يەمىز! سەنىڭ جاراتقان نارسەلەرىڭنىڭ ىشىندە جەلدەن زورى بار ما؟” “بار! – دەدى سوندا اللا-تاعالا. – ول – قايىرىمدى دا تازا ادام, ەگەر تازا كوڭىلمەن قايىر بەرسە. ەگەر ول قايىردى وڭ قولىمەن بەرىپ, سول ساتتە سول قولىن جاسىرا السا, جاراتىلعان نارسەنىڭ بارىنەن كۇشتى!”
– ءبارىبىر, سەن سياقتىلارعا دا, مىنا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن جازۋشى دوسىما دا ەشتەڭە بەرە المايمىن, – دەپ ك ۇلىمسىرەدى باي دوس. – كەيبىرەۋلەر سەكىلدى جالپاق جۇرتقا جاريالاماي-اق, جاندايشاپ جۋرناليستەردى جالداماي-اق, بالالار ۇيلەرىنە جاردەم بەرەمىن, دىمكاس جاندارعا دەمەۋشىلىك جاسايمىن, جەتىم-جەسىرلەرگە, اراق ىشپەيتىن مۇساپىرلەرگە كومەكتەسەم. ءويتتىم-ءبۇيتتىم دەپ ەشكىمگە دە ايتپايمىن. تۋعان اۋىلىمنىڭ دارىگەرلىك پۋنكتى مەن كلۋبىن جوندەتتىم.
– وسى ەكەۋمىزدى ايتىستىرىپ قوي-ە-ە-ەپ, راحاتتانىپ, جامباستاپ جاتقان كىسىنىڭ ماقساتى نە؟ – دەدى كەدەي دوس.
– قايدام, شىڭعىس ايتماتوۆ پەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ “كوكتوبەدەگى كەزدەسۋىنىڭ” كەيىپكەرلەرىنە ۇقساپ وتىرمىز عوي, ايتەۋىر, – دەدى باي دوس.
– تازالىق دەگەن اسىل قاسيەت الدىمەن اقىن-جازۋشىلاردا تۇنىپ تۇرار دەيتىنمىن, كىتاپتان كىتاپ قويماي وقيتىنمىن. ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆقا تابىناتىن ەدىم. سويتسەم, ادامعا تابىنباۋ كەرەك ەكەن عوي. كەشىرەك ۇقتىم وسىنى. قايبىر جىلدارى ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى سۋسىلداق گورباچەۆكە تىم جاقىنداڭقىراپ, سونىڭ ءسوزىن سويلەڭكىرەدى ەمەس پە؟ سوندا, شىنىم, وسى, ءجۇدا, جاقتىرمادىم. ءوز باسىم ايتماتوۆتى التى پاتشادان ارتىق كورۋشى ەم. شىعارمالارىنا شىق جۋىتا الماسپىن, الايدا تورەقۇل ۇلى شىقاڭدى پەندە رەتىندە گورباچەۆتىڭ كەسىرىنەن ءسال-ءپال تومەندەتىڭكىرەپ الدىم كوڭىلىمدە. ولجاس تا سولاي, انەبىر جىل قازاعىمنىڭ ءتىلىن ءبىراز-ءبىراز جاسقاپ, جاسىتىڭقىراپ سويلەدى عوي, جازدى عوي. ءسويتىپ, ولەڭىنە, وزگە شىعارمالارىنا ىقىلاسىم باياعىداي بولا تۇرا, وزىنە كوڭىلىم قالىڭقىراعانى بار. ارينە, قوس الىپ تا ول قىلىقتارىنان تومەندەپ, تازالىقتارىنان اينىڭقىرادى دەي المايمىن. بىراق, وزدەرى جازىپ جۇرگەندەي, ەشكىم دە پەرىشتە ەمەس ەكەن ءدا. ايتپاقشى, ەكەۋى دە كسرو تۋرالى كۇرسىنىڭكىرە-ە-ەپ سويلەيدى-اي…
كەدەي دوسىم وسىنى ايتتى.
باي دوسىم بۇيدەدى سوندا:
– اقىن-جازۋشىلار جايىنداعى ويىمىز ءبىر جەردەن شىعىپ-اق تۇرىپتى. ۇياتتاۋ بولسا دا ايتايىن, مىنا كىسىنىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن (مەنى ايتىپ وتىر), ءبىراز-ءبىراز باي-قۋاتتانعان بيزنەسمەندەر مەن باسشىلار بۇلاردىڭ ءبارىن بەيشارا كورەتىنگە اينالدى. الدەبىر ءارتىس پە, اقىن-جازۋشى ما نەمەسە باسقا ءبىر ونەر ادامى دا, كەلە قالسا, سالماعى بىزگە تۇسەدى. دەرەۋ دەمەۋشىلىك جاساڭدار دەيدى, سالىق سالادى اكىمقارالار. دۇرىس-اق دەلىك, تۇسىنۋگە بولادى, ونەر وگەيسىپ قالدى, تالانتتىلار تۇرمىسقا يكەمسىز كەلەدى, نارىق قىسپاعى قيىن تيۋدە. وكىنىشكە قاراي, الگىندەي الەۋمەتتىك سۇرانشاقتىققا بايلانىستى بەرىلەتىن الەۋمەتتىك ەمەس سىي-سياپاتتارعا شىنايى دارىندىلار ەمەس, تاعى دا سول باياعى قۇلقىنىن “مانساپ مەن ماتبلاگا” تەسكەن كەمتالانت (ا.سۇلەيمەنوۆ) پىسىقايلار يە بولىپ جاتىر. سوندايدى كورىپ, كۇيكىلەنە مە, التى پاتشادان ارتىق كورەمىن دەمەي-اق قويايىنشى, جارتى پاتشادان كەم سانامايتىن سۋرەتكەرلەرىمىزدىڭ دە كەيدە اكىمقارالار, ونەر يەسىن بەيشارا كورەتىن بايشىكەشتەر الدىندا تەكتىلىگىنەن تانىپ, تومەنشىك تارتقانىن, نوقتالانعان بۇزاۋداي بايپەكتەيتىنىن بايقاعاندا, قاراداي قىسىلىپ, جەرگە قارايسىڭ. تازا تازالىق جوق ەكەن-اۋ دەيسىڭ سونسوڭ بارىپ…
وسىلايشا ول ەكەۋى ءبىراز ماڭايدى شارلاستى, تالاي-تالايدى بارلاستى.
ءبىز دە بىرقىدىرۋ ويعا بەرىلدىك. تازا تازالىق قايدان بولسىن, ول جاراتقان يەگە عانا ءتان شىعار. سيرەك سۋرەتكەرلەردىڭ ءبىرى دوستوەۆسكيدىڭ ءوزى: ء“ار ادامنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە قىلمىسقا بەيىم ءبىر سەزىم وتىرادى”, – دەۋگە دەيىن بارىپتى. ارينە, ۇلى جازۋشى وسىلاي ايتقان ەكەن دەپ, دىلدەگى تازالىقتان تانا المايدى ادام بالاسى, قالا بەردى قازاق بالاسى. “جۇرەك تۇكپىرى” دەگەندە فەدور كوكەمىز قازاق ايتاتىن “مىڭ قالتانىڭ” (جۇرەكتەگى) بىرەۋىن عانا مەڭزەگەن مانزەلدەس. شىنتۋايتىندا, ادامداعى ءاربىر اسىل قاسيەت تەك تازالىقتىڭ توپىراعىندا عانا ءوسىپ-ونەر. ماسەلەن, وسىگۇنى ءبارىمىز دە “رۋح, رۋح!” دەيمىز. ول قۇدىرەتتى قاسيەت تە تازالىققا نەگىزدەلەدى, تازالىق بولسا عانا قونادى. رۋح تازالىعى, رۋحاني تازالىق دەگەندەرىڭىز – ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز دۇنيەلەر. نەمەسە, “نامىس, نامىس!” دەيمىز. نامىس تا تەك تازالىققا ءتان, ونىڭ دا ىرگەتاسى تازالىق بولماعى ءلازىم. ايتپەسە, جالعان نامىس نەگە كەرەك؟ ءبىزدىڭ قازاقتى قۇرتىپ جۇرگەن, جەگى قۇرتتاي جەپ, كەمىرىپ كەلە جاتقان سول جالعان نامىس ەمەس پە؟ تاعى دا بۇگىندە: “بىرلىك كەرەك, بىرلىك! بولىنبەيىك, بولمەيىك!” – دەپ ءجيى ايتاتىندار بارشىلىق. بىرلىككە ءھام, بولىنبەۋ-بولمەۋشىلىككە ءھام تەك تازالىق تۇعىر بولعاندا عانا ولار شىن مانىندە عۇمىرلى بولماق. ايتپەسە, “بولىنبەيىك, بولمەيىك!” دەپ الىپ, بىلاي بۇرىلا بەرە باسقاشا تىرلىككە كىرىسىپ كەپ كەتەتىندەر جوق ەمەس قوي. بولىنە مە بولىنبەي مە; بولە مە, بولمەي مە – ونى الگىندەي “قايراتكەرلەردىڭ” ءتىلى ەمەس ءدىلى ايتادى; ءىشى مەن ءىسى بىلەدى. حالىق اراسىنداعى: ء“ىش – شيشا” دەگەنىڭىزدىڭ ءمانىسى دە وسىندا.
“وتىرىكتەن ءتىلىن تىيا الماعان ادام ارامدىقتان ىندىنىن تىيا الماس. مەن زيانى تيەر دەپ كۇدىكتەنگەن كىسىمە – جىلى جۇزبەن كۇلە قارايمىن. مۇنىم – پىشىنىممەن ايتقان وتىرىك. ادام بالاسى زيانكەس بولعاندىقتان, امالسىز تالاي, وسىنداي ءىس ىستەلەدى…
بارىنە قاناعات قىل دا, ادال ەڭبەك قىل”, – دەپتى شاكارىم قاجى.
تازالىق. ۇلى بابالار الدىنداعى تازالىق. ءبىز ۇلىلارىمىزدىڭ وسيەتتەرىنە تازالىقپەن جاۋاپ قاتىپ ءجۇرمىز بە؟ ءال-فارابي بىلاي ايتىپتى: “باسشى, ادام… العىر ءھام اڭعارىمپاز اقىل يەسى, وتكىر سوزگە شەشەن, ونەر-بىلىمگە, عىلىمعا قۇشتار, ساۋىققۇمارلىقتان اۋلاق بولماققا كەرەك; اقيقات پەن اقيقاتشىل ادامداردى سۇيە بىلمەگى, جالعاندىق پەن جاعىمپازداردى جەك كورمەگى ءلازىم-ءدۇر”. ءيا, ۇلى بابامىز ءال-فارابي “قايىرىمدى قالانىڭ تۇرعىندارى…” اتتى ەڭبەگىندە وسىلاي تولعانىپتى. وي تۇيە بەرىڭىز ءوزىڭىز. قايىرىمدى قالا تاپقىسى, ونىڭ ادامدارىنان تازالىقتى كوبىرەك كورگىسى كەلگەن عوي بابامىزدىڭ. قۇل قوجا احمەت ياساۋي بابامىز شە؟ تازالىقتىڭ تەكتى ۇلگى-ونەگەسىن ول كىسى ىسىمەن دە, ءسوزىمەن دە بىردەي ەگىز-قاتار قاستەرلەي ءبىلدى. ء“وز دىنىڭدەگى كىسىنى دوس تۇت, وزگە دىندەگى كىسىنى دە دۇشپان تۇتپانى” مەڭزەگەن سول كىسى. تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان تازالىق-تۇعىن بابامىزدىڭ. “قۇل قوجا احمەت, جەتى جاستا الدىم ساباق. سەگىزىمدە دۇنيە قىزىعىن قويدىم تالاق. توعىزىمدا ءبىر قۇدايدى كوڭىلىم قالاپ. ارقاشان دا حاقتان ساباق الدىم, مىنە”, – دەيدى دانالىق كىتابىندا. مىنە, تازالىق! ارينە, ەلدىڭ ءبارى, ەكىنىڭ ءبىرى, ءتىپتى ميلليوننىڭ ءبىرى مۇنشالىقتى تازالىققا جەتە الماس. دەسەك-تاعى ءاربىر ادامنان از با, كوپ پە, ءتىپتى تيتىمدەي دە بولسا, قۇنارلى توپىراق سياقتى, تازالىق قاسيەت تابىلماعى ءجون عوي. ويتپەگەن كۇندە ول ادام دەگەن اتتى اقتاي الماقشى ەمەس.
تازالىق. تەكتى تۇلعالار اماناتى الدىنداعى تازالىق. ول قانداي مولشەردە ەكەن بىزدە؟ مۇستافا شوقاي تۇگەل تۇركىنىڭ تەكتىلىگىن, تۇتاستىعىن, تىلسىمدىعىن, توسىندىعىن تازا ساقتاۋ ءۇشىن قانى مەن جانىن ايانباي جۇمسادى. وسى جولدا ول وتانىنان جىراققا شىرقىراي شىعانداپ, امالسىزدان الىستاپ كەتتى. وسى كۇنگى ويرانشىل وپاسىزدارداي, وسپادارسىزدارداي بالە مەن بيلىك قۋىپ ەمەس, تۇركىستاننىڭ تازالىعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ كەتتى. مۇستافا مۇرالارى ەلىنە ەندى-ەندى عانا ەتەنە جەتە باستادى. شوقاي جاققان شامشىراق ءار جۇرەكتە جارقىراۋى ءلازىم. بۇلاي بولماق ءۇشىن دە مىڭ-ميلليون جۇرەككە تازالىق كەرەك. البەتتە, كەمەڭگەر كۇرەسكەرلەردىڭ ءبارى بىردەي شەت جۇرتتارعا كەتە بەرمەۋى دە كەرەك-ءتى. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني كوسەمدەرى احمەت بايتۇرسىنوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ توتاليتارلىق تار قىسپاقتىڭ قۇرساۋىندا ءجۇرىپ تە تۋعان حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. احمەت بايتۇرسىنوۆ لەنيننىڭ, تۇرار رىسقۇلوۆ ءستاليننىڭ وزىنە قارسى شىقتى. مىنە, تەكتى تۇلعالارىمىزدىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان تازالىق ەدى دەيتىنىمىز وسىدان.
تازالىق. تۇراردايىن تۇلعانىڭ تازالىعى. ونىڭ وزگەلەردەن وتە-موتە ەرەكشەلىگى سول, اسا ءىرى قىزمەتتەردە بولدى. جيىرمادان جاڭا اسقان كۇيىندە. رىسقۇلوۆتىڭ باسىن بايگەگە تىكپەي-اق قويۋىنا, جايباراقات, راحات عۇمىر كەشىپ, تىپ-تىنىش قانا قىزمەتىن اتقارىپ, ايتقاندى ىستەپ, ايداعانعا كونىپ, ءىشىپ-جەپ, شايقاپ-توگىپ, قاراقان باسى مەن ازداعان اينالاسىنىڭ جاعدايىن جاساپ جۇرە بەرۋىنە ابدەن مۇمكىندىگى بار ەدى. تازالىق, تۇتاس تازالىق دەگەن قيىن عوي, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن تۇرار تازالىعىنان تايا المادى, تەكتىلىگىنەن تانا المادى. 1920 جىلعى مامىردا تۇرار رىسقۇلوۆ لەنينگە “تۇركىستان رەسپۋبليكاسى جاعدايىنىڭ جوسپارى تۋرالى” بايانداماسىن تاپسىردى. وندا ەسىل ەر ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋى, تۇركى حالىقتارىنىڭ اۆتونومياسى ماسەلەلەرىن تاباندى تۇردە العا قويىپ, جەدەل شەشۋدى تالاپ ەتتى. شىعىس ەلدەرىنە ورىس اسكەرىن جىبەرۋ ارقىلى, رەۆوليۋتسيانى جەلەۋ ەتىپ, باسقىنشىلىق سوعىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دالەلدى-دايەكتى, اشىق كورسەتىپ, بۇل ارەكەتتەرگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق ءبىلدىردى. ۇلت ايماقتارىن باسقارۋ ءۇشىن كەڭەستىك “گەنەرال-گۋبەرناتورلاردى” تاعايىنداۋدىڭ, جەرگىلىكتى ۇلت قايراتكەرلەرىن “ۇلتشىل”, “فانات” دەپ ايىپتاۋشىلىقتىڭ ارعى جاعىندا نە جاتقانىن ايقىنداپ بەردى. اعىلشىن يمپەرياليزمىنىڭ ء“بولىپ ال دا بيلەي بەر” دەگەن قاعيداسىن كوممۋنيستىك ۇراندارمەن بۇركەي وتىرىپ, “اسا تابىستى” ىسكە اسىرىپ جاتقاندارىن بەت پەردەلەرىن سىپىرا بايانداي كەلە: “الگى كەڭەستىك “گەنەرال-گۋبەرناتورلار” وزدەرىنە ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى مۇسىلمانداردىڭ بيلىكقۇمار اۆانتيۋريستىك ەلەمەنتتەرىن قولداپ, ولاردى “ۇلتشىلدارعا” قارسى ايداپ سالۋدا”, – دەپ جازدى تۇرار.
تۇراردىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ الدىنداعى, تۋعان ۇلتىنىڭ الدىنداعى تازالىعى وسىلايشا كەرەمەت كورىنىسىن تاپتى. وسىلاي بولعاننان كەيىن رىسقۇلوۆتى لەنين قالاي ماقۇلداسىن, ستالين قايدان جاقتىرسىن؟! تۇرار تازالىعى تۇنەرىپ كەلگەن “تۇرككوميسسيانىڭ” ءوزىن تىتىرەتتى-اۋ, قايران-اي! ءجا, بۇل جاعىن بىزدەن باسقا دا ءبىرتالاي قالامگەرلەر, تاريحشىلار جازعان, ايتقان. ال ەندى ءبىز سول تۇرارلاردىڭ الدىنداعى تازالىعىمىزدى قالاي ساقتاپ ءجۇرىپپىز؟ سوعان از-كەم ايالداساق, ايىپ بولماس. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان نەگىزگى شارا 1994 جىلدىڭ كۇزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس (تۇركىباسى) جەرىندە, الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ تۇيىسكەن تورىندە, اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنا كىرەبەرىس تەگىستىكتە ءوتىپ ەدى. نەبىر جاقسىلار مەن جايساڭدار, ءىرى لاۋازىمدى كىسىلەر, شەت ەلدىك مەيماندار قاتىسقان. باياندامانى, وزگە كىسىلەردىڭ پىكىرلەرىن ايتپاعاندا, سول كەزدەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەميامىزدىڭ پرەزيدەنتى كەنجەعالي ساعاديەۆ سىندى ءبىلىمپاز تۇلعامىزدىڭ: “تۇرار رىسقۇلوۆ – ۇلتتىق كوسەم, تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق كوسەمى. تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جاقسى ايتىپ جاتىرمىز, بىراق ءالى دە جەتكىزە الماي ءجۇرمىز. ءۇندىستان ءۇشىن جاۆاحارلال نەرۋ, تۇركيا ءۇشىن اتاتۇرىك, قىتاي ءۇشىن سۋن يات سەن قانداي الىپ تۇلعالار بولسا, ءبىز ءۇشىن تۇرار – سونداي تۇلعا. ونىڭ تۇركى ءۇشىن, جۇرتى ءۇشىن, ۇلتى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى دە, ەرەن ەرلىگى دە, قالدىرعان مۇراسى دا, وي-سانا دەڭگەيى دە وسىناۋ الىپتارمەن تەرەزە تەڭەستىرەدى”, – دەگەن سوزدەرى تالايلاردىڭ كوكەيىندە ساقتالىپ كەلەدى. وسىنداي ويلاردى ءتاڭىرتاۋدىڭ كوككە ورلەگەن شىڭدارى دا, اتاقتى اقسۋ-جاباعىلى بەتكەيلەرى دە راحاتتانا ءسىمىرىپ, ءسىڭىرىپ ەدى. الايدا, ارداقتى ازاماتىمىزدىڭ شىعارمالارى تولىققاندى تۇردە باسىلىپ شىقپادى. ون جىلداي ۋاقىت ءوتتى, تۇرار مۇرالارىن زەرتتەۋ سالاسى ىلگەرىلەمەي-اق قويدى. سول توقسان ءتورتتىڭ كۇزىندە تۇركىباسىنىڭ ورتالىعىندا تۇرار رىسقۇلوۆقا ارنالعان مۇراجاي ءۇيى اشىلىپ ەدى. ەسكىلەۋ بولعانمەن, ەكى قاباتتى, سۇيەگى مىقتى, سىرلى ءۇي نەگىزىنەن ابدىناعىم بەگمانوۆ سىندى سىرباز دا ىسكەر جىگىتتىڭ كۇش-جىگەرىمەن ساتىپ الىنعان بولاتىن. امال نەشىك, سول ءۇي سودان بەرى قۋناپ, قۇلپىرىپ, ىشكى-سىرتقى ءمان-مازمۇنى نىعايىپ كەتپەكتىڭ ورنىنا, جۇدەپ-جاداپ, سىرى دا, سىنى دا ءتۇسىپ تۇر, جادىگەرلىكتەرى دە كوپ اسا تولىقتىرىلعان جوق. ءتىپتى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن توبەسىنەن سۋ ءوتىپ, ءبىر بۇرىشى ويىلىپ, وپىرىلىپ تۇسكەنىنە نە دەرسىز؟! اۋداندا تۇرار رىسقۇلوۆقا ارناپ قور قۇرىلىپ ەدى, ونىڭ باسىندا جۇرگەندەردە جىلپوستىق باسىمىراق بولعان سىڭايلى. جەكە تۇرمىستارىن جوندەپ العان دەسەدى, ال مۇراجاي توزىپ بارادى. مىنە, كەيبىرىمىزدىڭ تۇراردايىن تۇلعالاردىڭ تازالىعىنا قاتقان جاۋابىمىزدىڭ سيقى وسى شامالاس.
حو-و-وش, بۇل وبلىس پەن اۋدان اۋماعىنداعى “اۋماق-ساۋماقتارىمىز” دەلىك. ەندى رەسپۋبليكاعا جوعارىلايىقشى. وسىدان ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ەل گازەتى “ەگەمەن قازاقستان”: “ميلليونداعان حالىقتى اجال اۋزىنان, اشارشىلىقتان اراشالاپ امان الىپ قالعان ازاماتتىڭ الدىنداعى تەڭىزدەي پارىزدىڭ تامشىداي بولىگى وسىمەن وتەلدى دەيىك (شەرحان مۇرتازانىڭ رومانىن ايتىپ وتىر). سالماق ءالى الدا… شىقپاي توم-توم كىتابى جاتىر. ول تۋرالى كوپ سەريالى كوركەم فيلم دە كورەرمەنىن كوپ كۇتتىرمەي قىلاڭ بەرەر. ءيا, ازىرگە بۇل – ءسوز. قور سونى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا تاستاي بەكىنگەن”, – دەپ جازعان ەكەن (1993 جىلعى 1 شىلدە). تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق قوردىڭ قۇرىلعانى تۋرالى ءسۇيىنشى سۇراعان وسى ماقالانى وقىپ وتىرساق, قوردىڭ تۇساۋىن شەرحان مۇرتازا كەسكەن ەكەن. “سول تۇرارعا بۇگىن حالقى نە جاقسىلىق جاسايدى؟ جاقسىلىعىن نەمەن قايتارادى؟” – دەگەن ەكەن. تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق قوردىڭ اشىلۋ راسىمىنە فاريزا وڭعارسىنوۆا, اسانباي اسقاروۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, نۇرلان ورازالين, حاسەن ورالتاي قاتىسىپ, ءسوز سويلەپ, وعان ۇلەس قوساتىندىقتارىن بىلدىرگەن ەكەن.
قايدا ەندى سول قورىڭىز؟! “تاستاي بەكىنگەنى”
قايدا؟
توم-توم كىتاپتارى كانە؟
كوپ سەريالى كوركەم فيلم شە؟
ماعلۇمدالعان ۋاعدالار ورىندالار كۇن تۋار ما؟
ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيبىر “تازالىعىمىزدىڭ” سيقى وسىنداي…
ال ولار – احمەت, تۇرار, ءاليحان, مۇستافا, ءنازىر, سۇلتانبەك, جۇسىپبەك, ماعجان, جانشا.. قانداي تازا بولدى دەسەڭىزشى!
تازالىق. ۇلت الدىنداعى تازالىق. بۇل تۋراسىندا ءبىراز بايان ەتكەندەيمىز. تام-تۇمداپ بولسا-داعى.
تازالىق. دوس الدىنداعى تازالىق شە؟ قانداي كەرەمەت دەسەڭىزشى؟! احمەت پەن تۇراردىڭ دوستىعى. دوستىق الدىنداعى تازالىقتارى. تۇرار مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دوستىعى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بولاشاق كەمەڭگەر سۋرەتكەرگە قانشالىقتى كومەك جاساعانى, جاعداي تۋعىزعانى جانە سول ۇلى قامقورلىعىن تيتتەي دە مىندەتسىنبەگەنى – بارشاعا ءمالىم. تازالىقتىڭ تاماشا ۇلگىسىندەي عابەكەڭ, سۇلتان ورازالينوۆشا ايتقاندا, “تابيعاتىنان قارا جەردىڭ كەمەسىندەي سالماقتى, سابىرلى جاراتىلعان, ار-ۇياتىنا داق سالماي ادال ءجۇرىپ, بۇل تىرلىكتە كىسىلىك قاسيەتىن بيىك ۇستاپ وتكەن جان” عابيدەن مۇستافين بىلاي دەگەن ەكەن: “سارىبالا دەگەن اتتى تاڭداۋىمنىڭ دا سەبەبى بار. 1925 جىلى قىزىلورداعا بارعانىمدا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جاقسىلىعىن كوپ كوردىم. العاشقى جازعان حابارلارىمدى, بولماشى ولەڭ, فەلەتونىمدى وسى كىسى قاراپ, بەيىمبەتكە جولداپ وتىراتىن. تۇرار مەنى سارىبالا دەۋشى ەدى. پروتوتيپىمە ات ىزدەگەندە وسى ەسىم ويعا ءتۇستى” (“ەگەمەن قازاقستان”, 2002 جىلعى 31 شىلدە).
مىنە, تازالىققا – تازالىق دەگەنىڭىز وسى. تازالىعى تۇنىپ تۇرماسا, كەز كەلگەن قالام يەسى تاپ وسىلاي اعىنان جارىلىپ, ادالىن العا تارتپايدى. تەكتى تۇلعالاردىڭ تازالىعىنا تاڭ قالماسقا بولماس. ولاردىڭ ءوزارا دوستىعى عاجاپ-اق! قانشاما ازازىلدەر وت جاقسا دا, ىبىلىستەر وسەك تاسىپ شاعىستىرسا دا, اسىل قاسيەتتەرىنەن اينىماعان. عابەكەڭنىڭ – عابيدەن ءمۇستافيننىڭ وزىندەي قاراپايىم, وزىندەي سالماقتى دا اسىل سوزىنەن وسىنى اڭعارامىز. انە, ماعجان اقىنعا: “نە, مۇحتار تۋرالى قۇرتاتىن فاكتى بەرەسىڭ, نە ءوزىڭ قۇريسىڭ”, – دەگەندە, جانى جالاۋ بوپ جەلبىرەگەن, جۇرەگى الاۋ بوپ ەلبىرەگەن شايىر: “الاشتىڭ اسىلى مۇحتاردى ساتقانشا, ءوزىم قۇربان بولايىن”, – دەدى قاسقايىپ. ال سازگەر-زەرگەر عابيت: “بەيىمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن”, – دەدى. تازالىقتىڭ قانداي بولاتىنىن بىلگىڭىز كەلسە, ءبىزدىڭ شىمكەنت شاھارىنداعى ىبىراي قاجى ىسمايىل ۇلىنا قول بەرىپ, سۇحبات قۇرعايسىز. وسىناۋ ءبىر عاجايىپ جان بۇكىل ۇلتىمىز سوڭعى جىلدارعا دەيىن جەتە تانىڭقىراي الماي, جەتەلى تابىسىڭقىراي الماي, بىراق ساعىنا, سارعايا اڭساپ كۇتكەن ۇلى تۇلعا ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى قور قۇرىپ, بالكىم ءبىر ينستيتۋت, ءتىپتى اكادەميا تىندىرا الماس تىرلىكتەردى ىستەدى. تاشكەنتتىڭ, ماسكەۋدىڭ, سانكت-پەتەربۋرگتىڭ, ورىنبوردىڭ عانا ەمەس, الىستاعى شەت ەلدەردىڭ ارحيۆتەرىنە ءوزى باردى نەمەسە نارقاسقا, تازا ىزدەنۋشىلەردى جىبەردى. سەگىز جىلدىڭ كولەمىندە سانسىز ساپارلارعا شىقتى, ناتيجەسىندە ءنازىر مۇرالارى توم-توم بولىپ جينالىپ, شەتىنەن جارىققا شىعىپ, جۇرتىمەن, ۇلتىمەن تابىسا باستادى. مىنەكيىڭىز, ءنازىر قورىن تازالىقتىڭ بىرەگەي ۇلگىسى دەيتىنىمىز سوندىقتان. قوردى قالاي قۇرىپ, قالاي جۇمىس ىستەتۋگە بولاتىنىن, داڭعازاسىز, داۋرىقپاسىز عانا, ۇندەمەي عانا ۇلكەن ىستەر اتقارۋ مۇمكىن ەكەندىگىن ءمىنايى عانا مىنەزىمەن, شىنايى بەينەتىمەن دالەلدەپ جۇرگەن ىبىراي قاجىنى اللا-تاعالا وڭداعاي, ۇلى اعالاردىڭ ارۋاعى قولداعاي. ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى قازىنالاردىڭ قولعا تولايىم-تۇتاس تيەتىن كۇنى دە الىس ەمەس, الايدا, تازالىقتى تۋ ەتكەن اقجۇرەك ازامات, قايتپاس قاجىر يەسى – قاجى ىبىراي كوكەمىزگە كوپ-كوپ كومەك كەرەك, قولداۋ قاجەت. ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋت بولىپ تۇرعان كىسىگە نەگە قامقورلىق جاساماسقا؟!
تازالىق جوق دەگەننىڭ ءجونى جوق. بۇگىندە استاناعا ءجيى بارامىز. ءبىر ۆاگوندا ەلۋ-الپىس ادام بولسا, سونىڭ قىرىقتان استامى الىپ-ۇشىپ, استاناعا قاراپ قاتتى قۋانادى. ياعني, ولار – تازا ادامدار. ءبىزدىڭ مەكەمە سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءار ءجۇز ادامنىڭ جەتپىس سەگىزى قاتتى قۋانادى ەكەن. ءجۇزدىڭ جەتپىس سەگىزى تازا! سولاي دەپ بىلەمىز ءبىز.
“تازالىق جوق, تازا ادامدار دا جوق”, – دەگەنگە قوسىلمايمىن ءوز باسىم. ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر استارسىز ءسوز ايتپاس اقساقال بار-تۇعىن. ءوزى ماتەل ويناتىپ, جۇمباق جاسىرىپ, قارتىڭمەن دە, جاسىڭمەن دە قالجىڭداسا بەرەر ەدى. سول كىسى: “بولسا دا, بولماسا دا بولاتىندار بار”, “بولماي-اق قويسا دا بولاتىندار بار”, “بولماعاندا بولمايتىندار بار”, – دەپ, “بولۋ” مەن “بولماۋعا” بايلانىستىرىپ ءبىرتالاي ءمانىس بىلدىرەتىن-ءدى. “بولماعاندا بولمايتىندار بار” دەگەنى تاپ سول تازالىعى تۇنىپ تۇرعان تۇلعالارعا ارنالاتىن. كەي رەتتەردە اينالامىزدا عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان تازا ادامدار, تالاپشىل جاندار, بالكىم بىرەۋلەرگە ونشا ۇناي دا بەرمەيتىن اعالار مەن اپالار حاقىندا وي كەشكەندە سول قاريانىڭ قاعيدالارىنا سۇيەنەتىنىمىز راس. ماسەلەن, ءوز وبلىسىمىزداعى مەنىڭ كەيبىر كوكەلەرىم (مەكەڭ, اسەكەڭ, ادەكەڭ, راحاڭ, ماكەڭ, ىبەكەڭ, توكەڭ, ىدەكەڭ, ابەكەڭ, قابەكەڭ, ت.ت.) بولماعاندا, نەبىر شىندىقتار ايتىلماي قالىپ قويار ەدى. نەبىر ءسوزدىڭ اتالارى اجالىنان بۇرىن ءولىپ كەتەر ەدى. جۇزدەگەن, مىڭداعان شاكىرتتەر شىندىقتى بەتكە ايتۋدان تايساقتاپ قالاتىن قارابايىرلار قاتارىن قازىرگىدەن بەس-بەتەر كوبەيتەر ەدى. شىرەنگەن شەنەۋنىكتەر مەن ءار دەڭگەي-دارەجەدەگى اكىمقارالار وتكىر-وتكىر سىن-ەسكەرتپەلەردى ەستىمەس ەدى, ايارلار, كوڭىلدەرى كورسوقىرلانعان بايلار جانە وبىرلار مەن جەبىرلەر, جالقاۋلار مەن جابىلار ەسىرگەن ۇستىنە ەسىرەر ەدى… تازالىق اتاۋلى بۇگىنگىدەن بەتەر توزىپ, ازايا تۇسەر مە ەدى؟ وسىلايشا سوزا بەرۋگە بولار. الايدا, ارتىق ايتقاندى و كىسىلەر ونشا جاراتا قويمايدى. جالپى, بۇل كىسىلەردىڭ جاراتپايتىن جاعداياتتارى از ەمەس, “قىرسىقتىعى” دا جەتىپ-ارتىلىپ جاتىر. اسەكەڭ, ىبەكەڭدەردىڭ, توكەڭ, ىدەكەڭ, ابەكەڭ, ناكەڭ, ساكەڭ, مەكەڭدەردىڭ, راحاڭداردىڭ, ماكەڭ, قابەكەڭدەردىڭ ءبارىن بولماسا-داعى بىرقاتارىن “نوقتاعا باسى سىيمايتىندار” ساپىنان دەسەك, ارتىق ەمەس-اۋ. بايقاساڭىز, زامان دا, قوعام دا, ادام دا وزگەرىپ, ءبازبىر تۇستارىندا ازىڭقىراپ, اينىڭقىراپ بارىپ, ءىشىنارا تۇزەلىپ, كەي رەتتەردە ءبىرجولا بۇزىلىپ تىنىپ جاتىر ەمەس پە؟ ال بىراق, ءبىزدىڭ “بولماعاندا بولمايتىن” كوكەلەرىمىز قاي زاماندا دا قادىر-قاسيەتتەرىنەن, ياكي وزدەرىنە “ولشەنگەن” تازالىقتارىنان تانعان ەمەس, ونشا وزگەرگەن ەمەس. “قاي مىنەز كىسىنىڭ قاسيەتى بولسا, سورى دا سول مىنەزدىڭ تاراپىنان كەلەتۇعىنىن” ارعى-بەرگى زامانداردا ءبىر ەمەس, ءبىرتالاي دانىشپاندار ايتىپ تا, جازىپ تا, شەگەندەپ تە, شەگەلەپ تە كەتكەن ەكەن. تازالىق مىنەز, تازالىق قاسيەت تە سونداي عوي. ءبىرتالايلاردىڭ باعى ءھام سورى بولىپ كەلە جاتقانى – اقيقات. سونداي مىنەزدەرىنىڭ, تازالىقتارىنىڭ الدەبىر قىرلارى سولعىن تارتسا, و كىسىلەر, ارينە, باسقا بىرەۋلەرگە اينالار دا كەتە بارار. وكپەك جەل سوقسىن, ولكەك جەل ەسسىن, ءبارىبىر, “نوقتاعا باسى سىيمايتىندار” تۋرا سويلەپ, تۋعاندارىنا جاقپاس. سوندىقتان دا ونداي كىسىلەردى جاقتىراتىندار دا بار, جاقتىرمايتىندار جانە كوپ. جاقتىرماۋشىلاردىڭ ەسەلەي ارتىق بولماعى بەك بالكىم. ء“ولشەنىپ بەرگەن ومىردە سونشاما شىنشىل بولماي-اق, سونشاما شامشىل بولماي-اق جۇرت قاتارلى جۇرە بەرمەي مە؟” – دەسەتىندەر بار. “قىرسىقتىعى دا ءوزىنىڭ, ءايتپەسە اۋزىنا تۇسەتىن ولجادان ايىرىلا ما ادام؟!” – دەسەتىندەر دە جوق ەمەس. ء“بارىبىر, ولار قوعامدى جوندەپ, ادامدى تۇزەتە المايدى عوي”, – دەسەتىندەر دە جەتكىلىكتى. الايدا, مەنىڭ كوكەلەرىم مانزەلدەستەر, تازالىعى باسىمىراق تەكتىلەر بولماسا: انەبىرەۋلەر اياعىن كىمنەن تارتار ەدى؟! “ۋا, زامانا, ءبورىسىڭ; كەدەيدىڭ شىقپاس ءتورىسىڭ!” – دەپ مايلىقوجا اتامىز ايتقاندايىن, قوعامدى جونگە سالۋ, ادامدى تەزگە سالۋ قيىن شىعار, الايدا ايارلار از دا بولسا اياق تارتۋ ءۇشىن تاعى دا تازالىق كەرەك. ارىعان سايىن تىڭ جورتار (قازتۋعان) اعالار, تازا تىلەك جاستار امان بولعاي دەيسىڭ سوندايدا.
سونداي اعالارعا, اتىراۋدان التايعا دەيىنگى, ارقادان الاتاۋعا دەيىنگى ارالىقتاردا, ەندىكتەر مەن بويلىقتاردا مىڭداپ سانالاتىن اعاتايلارىمىز بەن اپاتايلارىمىزعا, كورىكتى دە كوركەمنيەت جاستارعا ايتقىزساق, قازاق دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى تازالىق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەك. قازاق – قاشاننان تازا ۇلت. قانى دا تازا, جانى دا تازا. كەشەگىسى دە تازا, بۇگىنگىسى دە تازا, كەلەشەگى دە تازا. قازاقتىڭ قان-قاساپ قىرعىنداردان قۇرىپ كەتپەي, ازايسا-داعى امان قالعانى – نيەتىنىڭ تازالىعىندا, سالت-داستۇرلەرىنىڭ تازا ساقتالۋىندا. سالت ساقتالماسا, ءداستۇر دامىتىلماسا, قازەكەم دە ساقتالماس ەدى. ەسەپشىلەردىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, قازاق شىركىن قىرىپ-جويۋشىلاردىڭ كەسەپاتىنا ۇرىنباعاندا, قازىر بەس-التى ەسە كوپ بولار ەدى. بۇگىنگى ءبىر قازاقتىڭ ورنىندا جەر بەتىندە جەتى قازاق جۇرەتۇعىن ەدى. سوندىقتان, قازىرگى ءتىرى ءبىر قازاق جەتى قازاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاۋى ءلازىم. جاۋاپكەرشىلىك دەگەننەن شىعادى عوي. سول اسا دىلگىر جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءوزى – تازالىقتىڭ توپىراعىندا ءونىپ-وسەتىن جاعدايات. تال بويىڭىزدا تازالىق مولشەرى قانشالىقتى بولسا, جاۋاپكەرشىلىك تە سونشالىقتى دەڭگەيدە كورىنىس بەرىپ, كوكتەمەك.
جاسىرىپ نە كەرەگى بار, تازالىق تۋرالى سوزگە مىسقىلمەن, مازاقى پيعىلمەن قارايتىندار ءھام جەتىپ-ارتىلادى. “مىنا مىسكىن نە تانتىپ تۇر-ءاي؟” – دەيتىندەي, بوتەن پلانەتادان “تالىڭكىمەن“ تۇسكەندەي تۇكسيەتىندەر دە جوق ەمەس. ءبارىبىر, تازالىقتىڭ اتى – تازالىق. قاساڭدانعان, قاتال دا قاتقىل كەزەڭدەردە, ءبارىبىر, ادام بالاسى, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ءبىزدىڭ قازەكەم ءوزىنىڭ قانىندا بار, جانىندا بار, تەگىندەگى تازالىق سىندى اسىل قاسيەتتى اڭسايدى, ساعىنادى, ىزدەيدى, تابادى, تابىنادى. تازالىققا تالپىنادى, تازارۋعا ۇمتىلادى.
ەل ءبارىن دە بىلەدى. بارشاسىن كورەدى. بارلىعىن سەزەدى. استاناڭىز بەن الماتىڭىزدان باستاپ اۋىلعا دەيىنگى, ءار كوشە مەن پودەزگە دەيىنگى ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلارىڭىز دا, قوسشىلارىڭىز دا, مەملەكەتىڭىزدەگى كۇللى ءىس-ارەكەت تە, الۋان ءتۇرلى كورپوراتسيا, كومپانيا, ااق, جاق, جشس, فيرمالارىڭىز بەن مىڭعىرعان مەكەمەلەرىڭىز, ت.ت. ت.ب. – ءبارى تارازىعا تۇسپەي تۇرماس. كوپتىڭ كوڭىلى – اينا, ءىشى – شيشا. كوكساندىق كورسەتەدى, مىڭعىرعان كوپ گازەت جازادى, راديو ايتادى. ولاردان بۇرىن-اق قازەكەمنىڭ قۇلاقتانىپ قوياتىنىن جوققا شىعارا المايسىڭ. ءتىپتى كوكساندىعىڭىزدىڭ, كوپ گازەتىڭىزدىڭ, تالاي-تالاي راديوڭىزدىڭ قايسىسىندا قانشالىقتى تازالىق بار ەكەنىن, قايسىسىندا قاي مولشەردە جيىركەنىشتى جاماندىق كەتىپ بارا جاتقانىن تالدايتىندار تابىلار. ءتيىستى ورىنداردا ەمەس, ەل ىشىندە, حالىقتىڭ كەنىشىندە.
ءندى, جاڭاعى جايتكە, ءبىر قازاق – جەتى قازاقتىڭ جۇگىن ارتىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاپ, پارىزىن اتقارماعى ءتيىس دەگەن قاعيدامىزعا قايتا ورالايىقشى. كەزەنەيلى كەزەڭدەردە جويىلىپ كەتكەن جەتى قازاقتىڭ ورنىندا بۇگىندە جەر باسىپ جۇرگەن جالعىز قازاقتىڭ, اسىرەسە, قازىر قارابايىر, قانسىز-ءسولسىز, جاۋاپكەرشىلىكسىز, جۇسىپبەكشە ايتقاندا, جابايى, “كادىمگى” كىسى بولىپ قالماققا حاقىسى جوق. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ءبىر ويىن تازالىققا, ۇلت تازالىعىنا سۇيەي كەلە بىلاي دەيدى: “اقىل كوزىنىڭ اۋدانى تار كىسى ادامشىلىققا پايدا كەلتىرە المايدى. ادامشىلىققا پايدا كەلتىرە الماعان كىسى احلاعى ءالسىز, جابايى, “كادىمگى” كىسى بولماق”.
ادامشىلىق تا, ادالدىق تا, قاناعات تا تازالىقتىڭ توپىراعىندا عانا ءوسىپ-ونەدى.
تاپ-تازا, تولىق تازاگەرلىككە جەتپەسەڭىز-داعى, تال بويىڭىزدا تازالىقتىڭ “توپىراعى” قالاي دا بولماققا كەرەك.
تازالىققا ۇمتىل, قازاق! ءبىر-بىرىڭە, ءوزدى-وزىڭە, سونسوڭ وزگەگە تازا بولماق ءۇشىن. جاراتىلىسىڭنان جازىلعان جاقسى قاسيەتىڭنەن ايىرىلىپ, قاسقا جولدان قايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن. جاھانداندىرۋدىڭ جامان جاعىنا جۇرتتان بۇرىن جۇتىلماۋ ءۇشىن.
تازار, قازاق! تاۋەلسىزدىككە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ ءۇشىن.مارحابات بايعۇت,جازۋشى.
شىمكەنت.
28 تامىز 2002 جىل.