بيىل شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعى قازاقستاندا دا كەڭ اۋقىمدا اتالىپ ءوتتى. جازۋشىنىڭ باقي دۇنيەگە اتتانعانىنا ون جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ونىڭ رۋحى ءالى دە بىزبەن بىرگە جۇرگەندەي سەزىلەدى. «تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى» دەمەكشى, ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ بەينەسى اق قار, كوك مۇز جامىلعان ۇلى تاۋدىڭ بيىك شوقىسىنداي جارقىراپ, ايتقان ءاربىر سوزدەرى ۇلىلىعىنىڭ دا, سالماعىنىڭ دا, تەرەڭدىگىنىڭ دە ءمانىسىن ەش كەمىتپەي مەزگىلدىڭ عانا ەمەس, ءداۋىردىڭ دە باعالى قازىناسىنا اينالىپ بارادى. وسىناۋ سۇحباتتى كورنەكتى جازۋشىمەن جۇرگىزگەنىمىزگە ون شاقتى جىل وتسە دە, ماڭىزىن ءالى جوعالتپاعانداي كورىنەدى بىزگە. سول سەبەپتى دە شىڭعىس ايتماتوۆپەن بولعان اڭگىمەمىزدى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
−شىڭعىس تورەقۇل ۇلى, ءسىزدى قازىرگى عالامدىق جاھاندانۋ داۋىرىندە قىرعىز ەلىنىڭ كەلەشەگى, تاعدىرى قالاي تولعاندىرادى؟..
− بۇگىن الەمنىڭ ءوزى كۇردەلىلەنىپ كەتتى, ءبىز ويلاعاننان دا باسقا تۇرعىدا شيەلەنىسىپ بارادى. قالاي بولعان كۇندە دە ادام ءوز جاراتىلىسىنا سايكەس ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىن, ەلىن, ولكەسىن ويلايدى, سودان سوڭ بارىپ جالپى دۇنيە تۋرالى اقىل ەكشەسە كەرەك... شىندىعىندا ءبىز ادامزات ءداۋىرىنىڭ وتە ءبىر شيەلەنىسكەن شەگىنە كەلدىك. تاريحتىڭ وزگەرمەلى, قۇبىلمالى نەبىر مىسالدارىن بىلسەك تە, سول تاريحتى جاراتقان ادام قاشاندا الدىڭعى ورىندا تۇراتىنى بەلگىلى. ءبىر جولعى سۇحباتىمدا ء«بىز دۇنيەنى, دۇنيە ءبىزدى وزگەرتتى» دەگەنىم بار ەدى. شىندىعىندا ءومىردىڭ پارادوكسى وسىندا. كەيدە ادام ءوز قولىمەن جاساعاندى ءوز موينىمەن كوتەرەدى. جاھاندانۋدىڭ ءوزى ادام اقىلىنىڭ تۋىندىسى بولسا دا, سول ادامنىڭ الدىنا كۇردەلى ساۋالدارىن تارتىپ وتىرعان جوق پا. قايتكەن كۇندە دە جاھاندانۋ پروتسەسى – بۇل عالامات نارسە, كۇللى دۇنيەنى قامتىعان شەكسىز پروتسەسس. شەكسپيردەن تارتىپ دوستوەۆسكيگە دەيىن رۋح شىراقشىلارى «ادامداعى ادامگەرشىلىكتى ىزدەگەن». ءبىز ادام جان-دۇنيەسىندەگى اسىل قاسيەتتەردى, ادامدىقتى ساقتاپ قالا العاندا عانا جاھاندانۋ پروتسەسى پەندە تىرشىلىگىنىڭ الدىنا كەلەشەك تۋرالى كۇماندى ساۋالىن تاستامايتىن بولادى. مەنىڭ ويىمشا بۇگىنگى سۋرەتكەر, كوركەم ينتەللەكتۋال مىندەتى ادام تابيعاتىنداعى رۋحاني ىزگىلىكتى ساقتاپ قالۋدا.
باياعىدا بىزگە سۇمدىق بولىپ كورىنەتىن وقيعالار سوناۋ الىستا ءجۇرىپ جاتقان بولسا, ەندى قاسىمىزعا كەلىپ, تۋرا تۇمسىعىمىزدىڭ استىندا عالامدىق وقيعالار تەاترى ويناپ جاتىر. ولار اناۋ اۋعانستان, يراك, ناتو-نىڭ قۇلاش جايۋى, ءدىني ەكسترەميزم, قىتاي فاكتورى, تەرروريزم. دۇنيە شىر اينالىپ, جاڭا بۇرىلىستارعا بەتبۇرىس جاسادى. قازىر ءبىزدى تەك ۇلتتىق ماسەلەلەر عانا جارعا تاقاپ وتىرعان جوق, الەمدەگى شىنايى كارتينانىڭ ەكپىنى دە ءتۇرلى ويلارعا سالادى. وزىمىزشە مەملەكەتپىز, ەركىنبىز دەگەنىمىزبەن ءبىزدىڭ وي-سانامىزعا باس يمەگەن, بىراق وزىمەن ەرىكسىز ەسەپتەسۋگە ءماجبۇر ەتكەن ماسەلەلەر الدىڭعى قاتارعا شىقتى. وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, الدىمىزدا تولىپ جاتقان قيىن جاعدايلار بولۋى مۇمكىن. ءبىز الەمگە ءاردايىم الەمدىك بيىكتىكتەن قاراۋعا مىندەتتىمىز. ءبىزدىڭ الەمدىك ينتەگراتسيادا ورنىمىز, العان باعىتىمىز بولۋى كەرەك. ال ەندى بۇگىنگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ۇلتتىق تار شەڭبەردەگى ماسەلەلەردى عانا شەشۋمەن اينالىسۋ, بۇل – ءوزىڭدى ءوزىڭ بۇرىشقا تاقاۋمەن تەڭ دەگەن ءسوز. قايتادان «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» حيكاياتىمداعى ء«بىز, ادامدار ءبارىمىز ءبىر قايىقتامىز, الدىمىزدا ۇلى مۇحيت» دەگەن تەرەڭ ويدى قايتالاعىم كەلەدى. قايتكەن كۇندە دە وسىناۋ ادامزات قايىعىن بۇگىنگى شات-شالەكەي زاماننىڭ تولقىنى يىرىمىنە سالىپ اكەتپەسە ەكەن دەيمىز. مىنا قىم-قۋىت جاعداي مەملەكەتتى باسقا سوقپاققا بۇرىپ جىبەرمەي مە؟ ءبىز قالايدا ءوزىمىزدىڭ تاريحي, مادەني دىنىمىزدەن, ۇلتتىق دىلىمىزدەن تانباۋىمىز كەرەك.
ء−بىز قانشالىقتى ۇلتتىق ءتىلىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاعانىمىزبەن, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تىلدە عانا ەمەس, ءتىل ارقىلى ۇلتتى ساقتاپ قالۋدان تۇراتىنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ۇلتتىق ءتىلىمىز ولكەنىڭ رەسمي تۇرمىسىنان شەتتەتىلىپ قالعان جوق پا؟
− ءتىل جونىندەگى ءسوز ەڭ اۋەلى ۇلت جونىندەگى ءسوز دەي الامىز. قاي ۇلت بولماسىن ونىڭ ماڭگىلىك ءومىرى تىلىندە. قىرعىز ءتىلى قىرعىز بالاسىنا انانىڭ سۇتىمەن دارىعان دەپ قابىلداناتىنى بەلگىلى. تىلگە قيانات جاساۋ – ۇلتقا قيانات جاساۋمەن تەڭ دەپ باعالانۋى كەرەك. مىنا ءبىز ءتىلىمىزدى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالادىق, قىرعىز ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جار سالىپ جاتامىز. اتتەڭ, زاڭ جۇزىندە عانا وسىنداي. ءىس جۇزىندە قالاي؟! قاي جەرگە بارما – ءبارى ورىس تىلىندە.
ءبىز ورىس ءتىلىن كوپىر, بايلانىس قۇرالى رەتىندە پايدالانعانىمىز لازىم. ال ەندى قىرعىز ءتىلى بۇل تۇپكىلىكتى ەلدىڭ ءتىلى, بۇل ءتىل ءوز شاڭىراعىندا دامىماسا, قايدا داميدى؟ كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ تۇسىندا, امىرشىلدىك-اكىمشىلىك رەجىمنىڭ وكىمى ءجۇرىپ تۇرعاندا انا ءتىلىمىزدىڭ پروبلەماسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرگەنمىن. ول كەزدە ءتىل تۋرالى ءسوز ايتۋ ۇلتشىلدىق بولىپ سانالاتىن. ماعان سول كەزدە كەيبىر باسىلىمدار ۇلتشىل دەگەن اتاق جاپسىرىپ, ۇلتتىق ءتىلدى ساقتاپ قالۋ تۋرالى ويلارىمدى ىستىككە شانشىعانىن ءبارى بىلەدى. ۇلتتىق ءتىل ماسەلەسىن جازۋشى رەتىندە مەن كوتەرىپ شىقپاسام, باسقا كىم كوتەرمەك؟! شىندىعىن ايتايىن, ءتىلىمىز ءۇشىن باسىمدى بەرۋگە دە دايىن ەدىم.
ءتىل ماسەلەسى قازىر دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ءالى دە كۇن تارتىبىندە. ءتىلدى ساقتاپ قالۋدىڭ, ونى ودان ءارى دامىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر فاكتورى ۇلتتىق ءتىل – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى اتريبۋتى رەتىندە ءوز ەلىنىڭ رەسمي ومىرىندە جاڭاشا قولدانىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىز ۇلتتىق تىلىمىزگە ىڭعايلى ورتانى قالىپتاستىرماي تۇرىپ ونى دامىتا المايمىز. ءتىل ساياساتى بالالار باقشاسىنان جوگوركۋ كەڭەشتەرگە دەيىن, وكىمەتتىك جيىن, پروتوكولدارعا دەيىن جۇرگىزىلۋى كەرەك. ۇلتتىق ءتىلىمىز قانشاما عاسىرلاردان بەرى اتا-بابالارىمىزدان بىزگە قالدىرىلعان ەن بايلىق, ۇلى داۋلەت. دەمەك ءبىزدىڭ مىندەت ونى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ. ەگەر ءبىز ءتىلىمىزدى كيە تۇتىپ, ونى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزە الماساق, ءتىل عانا ەمەس, تۇتاستاي ۇلت جوعالىپ كەتەدى. ءتىل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قاتارداعى بۇقارادان تارتىپ, جوعارعى بيلىك وكىلدەرىنە, پرەزيدەنتكە دەيىن بىردەي. ەگەر بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەسەك, وندا جاقسىلىق جوق. راس, ۇلتتىق ءتىلدىڭ عانا شەڭبەرىندە شەكتەلىپ قالۋدىڭ ءوزى دە پروگرەسكە الىپ كەلمەيدى. قازىرگى وزگەرمەلى دۇنيەدە بىرنەشە ءتىل ءبىلۋ تۇرمىستىق قاجەتتىلىك رەتىندە سانالۋدا. مىنە, وسى جايتتى ەسكەرە كەلە مەن مىناداي ءبىر فورمۋلا شىعاردىم: ءازىر قوس ۇزەڭگىنىڭ زامانى, ەكى ۇزەڭگىنى تەڭەستىرمەيىنشە العا جۇرە المايتىنىمىزدى ەستەن شىعارمايىق.
− ءبىر جولى ءسىز «قىرعىز ءتىلى وڭ قولىم, ورىس ءتىلى سول قولىم» دەپ ايتقان ەدىڭىز. سوڭعى كەزدەرى شىعارمالارىڭىزدى «سول قولىڭىزبەن» جازا باستادىڭىز, مۇنىڭ ءوزى سول قول جۇرەككە جاقىن دەگەن ۇعىمنان كەلىپ شىققان جوق پا؟
− جوق. قازىرگى زاماندا ءتىل – كوممۋنيكاتسيانىڭ عانا ەمەس, دۇنيەتانىمنىڭ دا باستى قۇرالىنا اينالدى. ءبىز قالايمىز با, قالامايمىز با, كوبىنە ورىس ءتىلى ارقىلى الەمدى تانىپ, الەمدىك ماعلۇماتتاردان تارتىپ, دۇنيەجۇزىلىك قارىم-قاتىناستارعا دەيىن وسى ءتىل ارقىلى ارالاسىپ جاتامىز. گاپ ەڭ اۋەلى تىلدە ەمەس, دىلدە. ادام ءوز ءتىلىن دىلىندە كيە تۇتسا, ول ەشقاشان انا ءتىلىن كەرەكسىز ەتىپ كەتە المايدى. قىرعىز بالاسىنا بۇل ەكى ءتىل ءبىر قۇستىڭ قوس قاناتىنداي. ءتىل ادام بالاسىنىڭ تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن قاسيەتتى كۇش. قىرعىز ءتىلى مەن ءۇشىن وتان-انا, كىندىك قان تامعان جەر سياقتى كيەلىنىڭ كيەلىسى. مەن بۇل عۇمىرىمدا قايسىبىر بيىك شىڭعا شىعا الدىم دەسەم ونى انا ءتىلىمنىڭ ۇلى رۋحىنىڭ قولداعانى دەپ بىلەمىن.
− شىڭعىس تورەقۇل ۇلى, ۇلى ەسىمدى جاراتۋ وڭاي , بىراق ونى ۇستاپ قالۋ الدەقايدا قيىن. وسى سۇراقتى گابريەل گارسيا ماركەسكە بەرگەندە, ول بۇل سۇراقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى وڭاي, ەكىنشىسى ەداۋىر قيىن. دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ال ءسىز قالاي جاۋاپ بەرەر ەدىڭىز؟
− ەندى بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى مەنى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرادى. بۇل دۇنيەدە سىزگە نە قيىن دەسە, وزىمە ءوزىم باعا بەرۋ, ءوزىم تۋرالى ايتۋ دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. ەۋروپا − فينليانديادان باستاپ, سوناۋ گەرمانياعا دەيىن ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىن يندۋستريالدى كەڭىستىكتە قانداي ءتىل بولسا, سول تىلدەردىڭ بارلىعىندا شىعارمالارىم جاريالاندى. ارينە, ءبىر رەت شىققان جازۋشىلار كوپ, بىراق قايتا-قايتا باسىلىپ, شىعىپ جاتقان جازۋشىلار جوقتىڭ قاسى. ولاردىڭ قاتارىندا مەنىڭ جازعاندارىمنىڭ بولۋى, ارينە مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. ەۋروپا ەش ۋاقىتتا اۆتوريتەتتى تانىماعان, ەشقانداي اۆتوريتەتكە قاراماعان, ادامداردى تەك ناقتى ەڭبەگىمەن عانا باعالاي بىلگەن. كۇنتارتىبىم قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى ءتۇرلى كەزدەسۋلەرگە تولى. ءاربىر كەزدەسۋدە جاڭا الەممەن تانىسقانداي بولامىن. مۇنىڭ ءوزى تىكەلەي بايلانىس, رۋحاني بايلانىس. قانداي كەزدەسۋ بولسا دا, اۋەلى «قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ» دەپ ايتىلادى. بۇل ءسوزدى ءوزىم دە ەستىپ, تۋعان جەرىمدى ارماننىڭ سايگ ۇلىگىمەن ءبىر شاۋىپ وتكەندەي بولامىن. وسىنداي كەزدەرى ءتۇرلى سوزدەر ايتىلادى. قىرعىزستان تۋرالى ايتۋ كەرەك بولادى, ولار قىزىعا تىڭدايدى, مەن ايتىپ بەرەمىن. وسىنداي اڭگىمە بارىسىندا ەۋروپالىقتار الىستاعى قىرعىزستان تۋرالى مالىمەت جيناقتايدى. بىرەۋى ەستىپ, ەكىنشىسىنە ايتادى. بۇل جولى دا وننان استام كەزدەسۋ جوسپارلانعان. كەزدەسۋلەردى مەنىڭ اۋدارماشىم فريدريح حيتسەر ۇيىمداستىرادى. ايتايىن دەگەنىم, مەن ەۋروپادا تەك قانا ەلشى ەمەس, رۋحاني بايلانىستاردىڭ دا ەلشىسىندەي قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. سەبەبى, ءبىز ەكى دۇنيەنىڭ بۇلاعىن ءبىر-ءبىرىمىز ءۇشىن اشۋىمىز كەرەك. ونسىز رۋحاني كوپىردى سالا المايمىز.
− ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا دامۋ جولىن باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ارقىلى تاڭداپ الۋىمىز كەرەك. جاپوندار «ەۋروپا ءبىلىمى, جاپون رۋحى» دەگەن ءبىر عانا فورمۋلامەن دامىدى. كۇنشىعىس ەلى تەحنيكالىق دامۋعا دەن قويعانىمەن ءدىلىن بەرگەن جوق. جاپونداردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى وسىندا! ۇلتتىق رۋح قاستەرلەنىپ, ساقتالىپ كەلەدى.
− ارينە, بۇل وتە ۇلكەن ماسەلە. وعان جۇيەلى تۇرعىدان قاراۋ كەرەك. قاي مەملەكەتتىك جۇيە مەن باعىتتى تاڭداپ الساق تا, ەڭ اۋەلى مەملەكەتتىڭ بايلىعى – حالقىمىز ءۇشىن گۋمانيزم جاقتاسى ساياساتتى تاڭداپ الۋىمىز قاجەت. مەملەكەت تە وسى حالىق, ەل ءۇشىن قۇرىلعان. دۇرىس, باسقالاردان ۇيرەنبەيىنشە دامي المايمىز, بىراق ۇيرەنگەننىڭ وزىندە دە ولاردىڭ تاجىريبەسى بىزگە دايىن رەتسەپت بولا المايدى. مىسالى, مەنىڭ تالاستىق جەرلەستەرىم تۇيەبۇرشاقتى ەگىپ, جاز بويى ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, ماڭدايتەرىن توگىپ, ەندى راقاتىن كورەيىن دەگەندە ولاردىڭ تۇيەبۇرشاعىن ەشكىم المايدى. نەلىكتەن؟ نارىققا سوندا قانداي جول ارقىلى بارامىز؟ نارىق دەگەنىڭىز تەك ەسەپ-قيساپ قانا ەمەس, الەمدىك سۇرانىس پەن تالاپتى زەرتتەپ, ءبىلۋدى تالاپ ەتەتىن ەرەكشە جۇيە. جاپونداردى ايتىپ وتىرسىڭ, ولار ەشۋاقىتتا نارىقتىڭ تالابىن بىلمەيىنشە تاۋەكەلگە بارمايدى. ال ءبىز بولساق, ەپتەپ ءبىر امالىن تابارمىز دەگەن پسيحولوگيادان قۇتىلۋىمىز كەرەك. نارىقتىڭ وسىنداي قاتال جاعى بار. الەمدىك تاجىريبە − ءبىزدىڭ جولىمىزدى اشاتىن تاجىريبە. ءيا, جول بار, جولدى ءوزىمىز تاڭداۋىمىز كەرەك. قازىرگى دامۋ «سەلى», تەحنوپروگرەسس − ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى جويىپ بارا جاتقان قاۋىپتى تەندەنتسيا. پروگرەستىڭ كولەڭكەلى جاعى دا بار. ادام دۇنيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى ونىڭ كوپ داۋىستىلىعىندا, تۇرلىلىگىندە, ءتۇرلى ءتىل مەن ۇلتتاردىڭ بولمىسىندا. ادام ءومىرىن بىركەلكى ەتۋ دەگەن − ونىڭ جەكە تۇلعالىق ەرەكشەلىگىن جويۋمەن تەڭ. ءبىر مادەنيەتتىڭ گەگەمونياسى ەشۋاقىتتا الەمنىڭ ۇيلەسىمىن ساقتاپ تۇرا المايدى. مەن جازۋشى جانە جالپى ادام رەتىندە الەمدىك مادەنيەتتىڭ بىركەلكى بولۋىنا قارسىمىن. ايتايىن دەگەنىم, رۋحاني ومىردە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك مودەلدىڭ وزىندە دە ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. جاڭا ايتىلعان جاپونداردىڭ مىسالى بىزگە سايكەس كەلەدى. ارينە, دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردىڭ نەگىزگى يدەياسى دا كوپ تۇرلىلىك پەن قاراما-قارسىلىقتى ماقسات ەتەدى. الەم ءبىرىزدى, جۇيەلى دامىسا – سول ناعىز دامۋ جولى بولادى!.. دامۋ بارىسىندا وركەنيەتكە قوسىلاتىن جولدى, ءوزىمىزدى ءوزىمىز جوعالتىپ المايتىن جولدى تاڭداپ الۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, ءوزىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەردى ساقتاپ, سول ارقىلى الەمنىڭ دامۋ باعىتىنا بەيىمدەلە ءبىلۋىمىز كەرەك. سول كەزدە ءوز جولىمىزدان, باعىتىمىزدان اداسپايتىن بولامىز...
− ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءومىردىڭ قادىرى نەدە؟ وسى ومىرگە قايتا كەلەر بولساڭىز, نە ىستەر ەدىڭىز؟
− قايتا تۋىپ, قايتا ومىرگە كەلۋ بۇل تەك قيال-ارماندا عانا ايتىلادى. بۇل وتە ۇلكەن فيلوسوفيالىق ماسەلە. ءومىردىڭ قادىرىن اركىم ءوز بەتىنشە تابۋى كەرەك. ال مەن ءومىردىڭ قادىرى سەنىمدە دەپ ايتار ەدىم. ءاربىر ادامنىڭ ءوزىنىڭ قۇپيا سەنىمى بار. ول سەنىم ونى جاقسىلىققا, تازالىققا عانا ەمەس, بۇل دۇنيەگە كەلۋىندەگى ماقساتىنا جەتەلەيدى.
− اۆيتسەننا ايتقان ەكەن, مەن ەڭ مىقتى ءدارىنى تاپتىم, ول – سەنىم دەپ...
− دۇرىس. ادامدا سەنىم بولماسا, وعان كۇن دە, ءتۇن دە, اي دا, ءومىر دە ماردىمسىز تىرلىكتەي كورىنەدى. ءومىردىڭ ناعىز تىرەگى – سەنىم, باقىتى دا – سەنىم.
− قاسيەتتى كىتاپتا دا «سەنىمسىز ادام – شايتان» دەپ ايتىلادى.
− سەنىم دەگەن تەك قانا كور پەندەلىك سەنىم ەمەس, ول – بۇ دۇنيەنىڭ قۇندىلىقتارىنا دەگەن سەنىم, ۇلى قۇندىلىقتارعا دەگەن سەنىم. سول قۇندىلىقتاردىڭ بىرەۋى – ءومىر. ءومىردىڭ قادىرى – قۇندىلىعىندا. جاراتقاننىڭ پەندەسىنە بەرگەن ەڭ جوعارعى سىباعاسى ءومىر دەپ بىلسەك, دەمەك, ءبىز ونىڭ باعاسىن دا, قادىرىن دە تارازىعا سالۋىمىز كەرەك. ادامداردىڭ ارمان-قيالى دا, ءۇمىتى دە ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىنا قاراي وزگەرەدى. مەن قايتا بۇل ومىرگە كەلسەم, نەدەن باستار ەدىم دەپ كەيدە ويلايسىڭ. نەدەن باستاۋشى ەدىك؟ كەشە بالالارعا ايتتىم, ماشينا دەگەنىڭىز سىرىڭكەمەن بارا-بار بولىپ قالىپتى... ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزدا ماشينا ەرەكشە ءبىر قۇندىلىقتاي كورىنۋشى ەدى, وسسەك شوپىر بولامىز دەپ ايتاتىنبىز. ءبىر جولى رايحان شۇكىربەكوۆ مەن بارعان بالاباقشاعا كەلىپ: «تورەقۇلدىڭ بالاسى, سەن وسكەندە كىم بولاسىڭ؟» دەپ سۇرادى. «شوپىر بولامىن» دەدىم. سول كەزدە ماشينانى كورسەك, ارتىنان قالماي جۇگىرۋشى ەدىك, سونشالىق ۇلكەن جاڭالىق بولاتىن. قازىر جاس بالالاردان سۇراساڭىز, ولاردىڭ ويلارى مۇلدەم باسقا. ادامداردىڭ قيالى, وي-ارمانى ءوزىنىڭ داۋىرىنە قاراي وزگەرەدى ەكەن. سول كەزدە بۇل كەرەمەت جاڭالىق بولاتىن.
− كەزىندە تولستويدان «بۇل دۇنيەدەگى ءومىر بويى ىزدەگەنىڭىز نە؟» دەپ سۇراسا, ول «شىندىق» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءسىز سۋرەتكەر رەتىندە, ءسوز شەبەرى رەتىندە ءوزىڭىزدىڭ شىندىعىڭىزدى تابا الدىڭىز با؟
− شىندىقتى تاپتىم دەگەن ادام جاڭىلادى. شىندىققا ۇمتىلۋ, شارشاماستان ۇمتىلۋ كەرەك. ۇمتىلۋ – شىندىققا قاراي اپاراتىن جول. شىندىق تا وسى جولداي, باسى جوق, اياعى جوق. جولدىڭ ءبارى شىندىققا اپارمايدى. ول جول – قيىن, ماشاقاتى كوپ. بىراق تۇرمىستاعى, ومىردەگى, تاريحتاعى نەگىزگى شىندىق – جاقسىلىققا, گۋمانيزمگە ۇمتىلۋ. ادام ءوزىنىڭ تۇرمىسىن شىندىققا نەگىزدەۋى كەرەك.
− «شىندىق – اقىل-ويدىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى» دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
− ادام بالاسى اقىل-ويىنان, شىندىقتان ايرىلىپ قالسا, نەگە اينالاتىنىن «عاسىردان دا ۇزاق كۇندە» جازدىم. بۇعان ماڭگۇرتتەن ارتىق مىسال كەلتىرە المايسىز. ادام اقىل-ەسىنەن ايرىلعاندا, ءوزىنىڭ تۋعان اناسىن ولتىرۋدەن دە تايىنبايدى. اقىل-ويدان اجىراپ قالعان ماڭگۇرتتەر مەنىڭ شىعارمامداعى كەيىپكەرلەر بولسا, قازىر شىن ادامدارعا اينالدى. وسى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جانكەشتىلىككە بارىپ, ادامدارعا قارسى تەررور جۇرگىزىپ جاتقاندار ماڭگۇرت ەمەي نە بولعانى؟
− شىڭعىس تورەقۇل ۇلى, اتتاسىڭىز شىڭعىس حان ءوز داۋىرىندە قىلىشتىڭ كۇشىمەن دۇنيەنى باعىندىرسا, ءسىز الەمدى قالامنىڭ ۇشىمەن «باعىندىردىڭىز». ويىڭىزشا تيران مەن گەنيدىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟ بۇل ءومىر قانشا قاراما-قايشى بولسا دا, تاريحتا ەكى ادامنىڭ اتى عانا ماڭگىلىككە قالادى. بىرەۋى تيران, ەكىنشىسى گەني.
− تيران مەن گەنيدى سالىستىرۋعا بولمايدى. بىراق ءوزىڭ ايتقانداي, تاريح بۇگىن بىزگە كىمنىڭ گەني, كىمنىڭ تيران ەكەندىگىن كورسەتسە دە, بىرەۋىنىڭ اتى ۇلىلىقپەن, بىرەۋىنىڭ اتى قارعىسپەن اۋىزعا الىنادى. تيران دەگەن – قارعىس. حالىقتىڭ قانى ارقىلى ءوزىنىڭ بيلىگىن ورناتقان, بايلىق جيناعان, بيلىككە دە, بايلىققا دا تويمايدى. تيراندار كۇللى الەم اياعىما جىعىلسا دەگەن ويمەن ەلدەردى باسىپ الىپ, وركەنيەتتى تالقانداعان. وركەنيەتتى كەرى بۇرعان تيراندار –ادام تانىعىسىز جىرتقىشتار. بيلىكتى كوز جاسىنىڭ مۇحيتىنان, كول-كوسىر اعىزعان ادام قانىنان ورناتقان. ولاردىڭ اتى تاريحتا قالدى, بىراق ول ەسىمدەر قارعىسپەن ايتىلادى. گەني − جاراتۋشى. ولار ادامزاتقا جاڭالىق, جاڭا كۇش, جاڭا كوركەم دۇنيە جاساعان, پايعامبار ءتارىزدى ادامدار.
− الەمدىك ادەبيەت تاريحىندا ۇلى جازۋشىلار گەتە, دوستوەۆسكي, تولستوي, توماس مانن, بۋلگاكوۆ وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق شىڭىنا جەتكەندە دىنگە, «قۇدايدى ىزدەۋگە» بەت بۇرعان. ءسىز دە سوڭعى شىعارمالارىڭىزدا نەگىزگى اتريبۋت رەتىندە دىنگە قايتىپ كەلدىڭىز. وسىنداي بەت بۇرىستى ءسىز قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
− ءدىن – ۇلىق. ونىڭ ۇلىلىعىن جالپى ادامزات دامۋىنىڭ پريزماسى كورسەتتى. الەمدە قانشاما مەملەكەت تالقاندالىپ كۇلگە اينالدى, قانشاما وركەنيەت جەرمەن جەكسەن بولدى. ۋاقىت, ءداۋىر اۋىستى, ال ءدىن بولسا ادامنىڭ ساناسىنان وشكەن جوق. بۇل ءدىننىڭ ۇلى قاسيەتى. الەمنىڭ, ادامنىڭ سىرىن دىننەن ىزدەيمىز, ءوزىمىزدىڭ جان-دۇنيەمىزدى تازارتۋدىڭ قاسيەتتى كۇشىن دىننەن ىزدەيمىز. سول سەبەپتى مەن ءوزىم شامام كەلگەنشە ويلانامىن, ءدىن دەگەن نە؟ «دىنگە قانشالىقتى بەرىلۋ كەرەك؟» «دىنگە قانشالىق سەنۋ كەرەك؟» – دەپ. «كاسساندرانىڭ تاڭباسى» دەگەن رومانىمدا وسى ساۋالدارعا جازۋشى, ادام رەتىندە جاۋاپ ىزدەگەنمىن.
قازىر ادەبيەت بەلگىلى جوبامەن دامىماي, سيۋجەتپەن جۇرمەي, ادامنىڭ اقىلىنا, سەزىمىنە, تۇسىنىگىنە, رۋحىنا اسەر ەتۋدىڭ باسقا جولىن تاڭداپ الدى. قازىرگى تاڭداعى ادەبيەت ادامداردى ويلاندىرادى. جازۋشى بۇرىنعى تانىس سيۋجەتتەردەن گورى, كۇردەلى ويلاردى كوبىرەك كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار وقىرمانداردى تازارتۋعا, جاڭا الەمنىڭ سارقىلماس مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا باعىتتايدى. «كاسساندرانىڭ تاڭباسى» وسىنداي ارەكەتىمنىڭ ءبىر مىسالى. قۇران دا, بيبليا دا ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن تازارتۋدى, تۋرا جولدى كورسەتۋدى كوزدەيدى. بۇل جاعىنان ادەبيەت ەرەكشە مىندەت اتقارىپ كەلەدى.
− ءسىزدىڭ قاي شىعارماڭىزدى الساق تا, ء«جاميلا», «عاسىردان دا ۇزاق كۇن», «قوش بول, گۇلسارى!» نەمەسە «قىزىل الما» بولسىن, ءسىز ماحابباتتى دارىپتەپ كەلەسىز. ماحاباتتى سۇيە بىلگەن ادام عانا دارىپتەي الادى دەپ ايتادى. ادام ومىرىندەگى بۇل سەزىم تۋرالى دا ءوز ويىڭىزدى ەستىسەك دەيمىز.
− ماحابباتسىز ءومىر جوق. ماحاببات سەزىمىن ايتىپ بىتىرە المايسىڭ, بىتپەيتىن تاقىرىپ. الەمدەگى ۇلى ىستەردىڭ بارلىعى ماحابباتتىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان. الەم دە, ادام دا سۇيۋدەن جارالعان, ال ماحاببات ماڭگىلىك!
− ءسىز شەتەلدە كوپ ءجۇرىپ قالدىڭىز. تۋعان جەر, تۋعان ەل تۋرالى ويلايسىز با؟
− ويلاماعاندا. وي-سانامنىڭ بارلىعى سول جاقتا. ارينە, تۋعان ەلدى, تۋعان جەردى ساعىنامىن. بىراق ءار نارسەنىڭ شەگى بار, اقىر اياعى ەرتە مە, كەش پە ءوز ەلىمە قايتارمىن.
− «ەڭ مىقتى كىتاپ الدىدا» دەگەن سوزگە قالاي قارايسىز؟
− دۇرىس. مەن دە كەيدە ويلانىپ قالامىن. ۋاقىتىم از, ءارى-بەرى ءجۇرۋىم كوپ. بىراق جازۋشىنىڭ تابيعاتى سونداي ەكەن, ءالى جازىلىپ بىتپەگەن شىعارماڭ وزىڭە باسقاشا كورىنەدى. سول شىعارما جازىلىپ بىتسە, جاڭالىق, جاڭا ءۇمىت بولا ما دەپ ويلايسىڭ. شىنىمەن ەڭ مىقتى كىتاپ ءالى الدىدا.
اڭگىمەلەسكەن سۇلتان راەۆ,
قىرعىز ەل جازۋشىسى, دراماتۋرگ
2004 جىل