تانىمال تۇلعالاردىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگى مەن ەرلىگى, ىزگى ىستەرى كەلەر ۇرپاققا ونەگە ءام مۇرا بولىپ قالادى. ماسەلەن, ەرتەدە اتا-بابالارىمىز تۋىپ-وسكەن كەڭ بايتاق دالانىڭ ءار سۇيەم جەرىن قورعاپ قالۋ جولىندا كۇرەسۋىنە, قان توگۋىنە تۋرا كەلدى. سوندىقتان قازاق بالاسى ءۇشىن اتا-تەگى مەن وسكەن ورتانىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن ءبىلۋ ارتىق ەمەس. ويتكەنى كەشەگىسىز بۇگىن, بۇگىنسىز بولاشاق بولماسى بەلگىلى. ۇلت جادىندا زامانىندا باتىر, بي بولعان سارتاي اتامىز ەرەكشە ورىن الادى. جاۋ جان-جاقتان انتالاعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە 1711 جىلى ارعى اتاسى اقنازار حاننىڭ وڭ قولى بولىپ ساۋراندى بيلەگەن قوسقۇلاق ءبيدىڭ بالاسى, اتاقتى بايجان ءبيدىڭ وتباسىندا تۇڭعىش ءسابي دۇنيەگە كەلدى. ول ارال تەڭىزى مەن سىر بويىنداعى ءالىم شەكتىسىنىڭ جاقايىم رۋىنان شىققان اتاقتى بي ءارى باتىر سارتاي بايجان ۇلى ەدى.
سارتاي جاۋدان ەلدى ازات ەتۋگە اتتاناردا توقسان سەگىز جاستاعى اكەسى بايجاننان باتا سۇرايدى.
بايجان ءبيدىڭ بالاسىنا بەرگەن باتاسى بىلاي ورىلەدى:
قولىڭدى جاي جان بالام,
دۇعاعا تولسىن ۋىسىڭ.
داۋلەت بەرىپ جاساعان,
مول بولسىن باعىڭ, ىرىسىڭ.
باعىڭ ورلەپ بيىككە.
تاراسىن ەلگە دىبىسىڭ.
جاۋ ىشىنە كىرگەندە,
كورىنسىن كوپكە ۇرىسىڭ.
ەل ىشىنە كەلگەندە,
ادىلدىك پەن ادەپپەن,
جۇرتقا جاقسىن جۇرىسىڭ.
ورايى كەلىپ تەز ءبىتسىن,
قولىڭا العان جۇمىسىڭ.
اۋىزىڭا قاراسىن,
ءۇش ارىس قازاق جىنىسىڭ.
جاساعان يەم جار بولىپ,
اللاھۋ اكبار, دۇعامنىڭ
قازاعىم كورسىن ىرىسىن.
سارتاي «مىڭ بالامەن» جاۋ شەتىنە قاراي اتقان وقتاي ۇمتىلدى. ونىڭ ساربازدارى شۋ, وتار, سارىسۋ, ەسىل بويى, بالقاش كولى ماڭىندا, ۇلىتاۋ ءۇشىن بۇلانتى مەن بىلەۋتى وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى قالماققىرىلعان جانە اڭىراقاي شايقاستارىنا قاتىستى. وسىلايشا حالقىنىڭ مارتەبەسىن اسىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, تالاي ەرلىكتەر جاسادى. سارتاي قازىبەك ءبيدىڭ باستاۋىمەن بارشا رۋدى قازاقتىڭ باستى جاۋى جوڭعارلارمەن كۇرەسكە جۇمىلدىردى. ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ جاۋشىلارىن مۇعالجار تاۋى ماڭىندا قارسى الىپ, ولاردىڭ كىشى ءجۇز جەرىندەگى كەزدەسۋلەرىنە جاعداي جاسادى, ساربازدارىمەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتتى. سارتاي بار عۇمىرىندا ەل قورعاعان ساردار رەتىندە تالاي شايقاستارعا قاتىستى, ءالىم رۋىنىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءبيى رەتىندە تالاي داۋلارعا تورەلىك ايتتى. ونىڭ اۋليەلىك قاسيەتى دە ەلدى تامساندىرعان. وزىنەن كەيىنگى ءۇش عاسىردا ەل, جەر, ادامدار قالاي وزگەرەتىنىن ءدال بولجاعان دالا داناگويى دەۋگە بولادى. ءبىر عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشكەن سارتاي بابا بەيىتى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنداعى قازالى اۋدانى ورتالىعىنان 63 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قىزىلقۇمدا, ءدىني ۇستازى قاسىمقوجا مەن اتاقتى ءجالاڭتوس باتىر ۇرپاعى داۋلەت باقسى بەيىتتەرىنىڭ جانىندا.
سوندىقتان حالقىمىزدىڭ ەركىندىگىنە قول جەتكىزۋگە اتسالىسقان سارتاي مەن «مىڭ بالا» قولىنىڭ وشپەس ەرلىكتەرىن كورسەتۋ, بۇگىنگى ۇرپاقتى پاتريوتتىق-وتانسۇيگىشتىك سەزىمگە, ۇلتىن قۇرمەتتەۋگە باۋلۋ ماقساتىندا قازاق باتىرى سارتاي بايجان ۇلى باستاعان «مىڭ بالا» جورىعىنا ارنايى ەسكەرتكىش ورناتىلۋى, وڭىرلەر مەن قالالاردا كوشە اتاۋى بەرىلىپ, ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋ وشاقتارىندا ولاردىڭ ەرلىگى مەن ءومىر جولدارى كەڭىنەن دارىپتەلۋى ءتيىس. ويتكەنى «ات تۇياعىن تاي باسار» دەمەكشى, اتا-بابالار ونەگەسىن ۇلگى تۇتىپ, ۇرپاق تاربيەلەيتىن, اتا جۇرتىن قاسىق قانى قالعانشا قورعايتىن جاس بۋىن ءوسىپ كەلەدى. سارتاي بايجان ۇلىنان تاراعان ۇرپاق بۇگىندە ەلىمىزگە, تاۋەلسىزدىكتىڭ نىعايۋىنا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە. ايتالىق, سارتاي اتامىزدىڭ ءبىر ۇرپاعى رەسپۋبليكا كولەمىندە جانە شە-تەلدەرگە بەلگىلى, نەۆادا-سەمەي قوزعالىسىنا ايتۋلى ۇلەس قوسقان جانارىس ەڭسەپوۆ.
ءيا, باستاپقىدا ءوز كوزىمىزگە ءوزىمىز سەنبەدىك. ول تىلسىزگە ءتىل ءبىتىرىپ, شارانا داۋىسىن سان جىل بويى ەستي الماعان انالاردىڭ باۋىرىنا ءسابي بەرىپ, ۇمىتتەرىن ءۇزىپ باقيلىققا بەل بۋعان جانداردىڭ جانارىنا ءۇمىت وتىن جاعىپ, ءتۇرلى سىرقاتقا دۋشار بولعان ادامداردىڭ جانىنا جاز كوكتەمىن ۇيالاتىپ كەلەدى.
حالىققا ادال دا ارداقتى ءىس جاساعان قانداي عانيبەت! اللانىڭ اماناتىمەن بەرىلگەن كورىپكەلدىك قاسيەتى الدىنا مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ كەلگەن, جاراتقانعا جالبارىنعان جاندارعا ومىردەن ءۇمىت ۇزبەۋىنە يشارات ءبىلدىردى. جانارىس جاقسىلىق ۇلى بەلدى بەكەم بۋىپ, قۇدىرەتى كۇشتى بۇيرىقتى ورىنداۋعا تاۋەكەل ەتتى. ادامداردى ەمدەۋگە كىرىسكەن جانارىس جاقسىلىق ۇلىنىڭ ۇستانىمى – انا ءتىلىن قادىرلەۋ, وتباسىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاۋ, قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋ. شيپا ىزدەگەن حالقىنا جان جىلۋىن سىيلاپ, شاپاعاتىن تيگىزگەن تابيعي دارىن يەسىنە ريزالىعىن بىلدىرۋشىلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, جانارىس جاقسىلىق ۇلى مۇراعاتىنا زەر سالساڭىز, ەم قونىپ, شيپا دارىعان, ياعني جاقسى ناتيجە بولعان جانداردىڭ جازعان حاتتارى بار. باتپانداپ كىرگەن دەرت مىسقالداپ شىعادى. سوندىقتان ۇشىقتاي سالا جازىلدى دەۋگە بولماس. بارىنە شىدام, ۋاقىت, سەنىم, تازالىق كەرەك. قانشاما ادامدار وتباسىلىق جاعدايىن ايتىپ جىلاپ كەلەدى. ءبىرى نەسيەسىن تولەي الماي جۇرگەن ادامدار, جىگىتى الداپ جۇكتى بولىپ قالعان قىزدار, وبىر اۋرۋىنا شالدىققان ناۋقاستار جانە قىزمەتتىك مانسابىندا جوعارىلاعىسى كەلەتىندەر جانارىس ەمشىگە كەلەدى. جۇمىسى العا باسپاي, جولى اشىلماي جۇرگەن ادامداردىڭ دا تالاپتارىنا نۇر جاۋىپ, قۋانىپ جۇرگەندەرى كوپ.
«باسقا تۇسكەن باسپاقشىل». ءبىز دە كوپتەگەن دارىگەرلەر مەن ەمشىلەرگە بارىپ, دەنساۋلىعىمىزدى قايدا ەمدەتەرىمىزدى بىلمەي جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى ەدىك. ءتۇرلى وبىر, قالقانشا بەزى, گايموريت, سوقىر, ساڭىراۋ, دەمىكپە اۋرۋلارىنان جازىلىپ, سىرقات كەزدە قولدانعان اپپاراتتارىن تاستاپ كەتىپ جاتقانداردىڭ ريزاشىلىعى كوڭىل تولقىتادى. ايتالىق, وبىر – ەمى جوق اۋرۋلاردىڭ ءبىرى. قازاقتا مۇنى «جامان اۋرۋ» دەپ تە ايتادى. بۇل اينالاسىنداعى ساۋ تىندەردى جەيدى. قان ارقىلى كورشى مۇشەلەرگە تارالىپ, زاقىمدايدى. جانارىس جاقسىلىق ۇلىنىڭ ەمىنەن كەيىن ىشتەگى راك كلەتكالارى ناۋقاستىڭ دەنەسىنەن قان كەتۋ, قۇسۋ, ءىش ءوتۋ ارقىلى سىرتقا شىعارىلادى. ناۋقاس قۇلان-تازا اۋرۋدان ايىعادى.
ەل اراسىندا «قىدىر اتا» اتانعان جانارىس ەڭسەپوۆ – بىلگىر دياگنوزشى. ەرەكشەلىگى, ول ادام اناتومياسى مەن فيزيولوگياسىنان تولىق حاباردار. جانارىس ەم اراسىندا ادامدارمەن سويلەسىپ, ولاردىڭ ويىن ءتۇرلى سۇراق قويۋ ارقىلى ۇعادى. ادام پيعىلىنىڭ بۇزىلۋى, ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, بەلسىزدىك, بەدەۋلىك, السىزدىك بەلگىلەرى جانارىس جاقسىلىق ۇلىن الاڭداتىپ وتىرعان باستى ماسەلەلەر ساناتىندا. سونداي-اق ول ادامداردى سىرقاتىنان ايىقتىرىپ قانا قويماي, رۋحاني تازارۋعا, ادامگەرشىلىككە, ادالدىققا, شىندىققا تاربيەلەيدى.
ورىنبەك شاريپوۆ,
ينديرا بارماعانبەتوۆا
اقتوبە