قوستانايدان ەڭ شالعاي اۋداننىڭ ءبىرى ناۋىرزىمدا قايعى دەگەن اۋىل بار. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اڭىزعا سۇيەنىپ, جەردىڭ اتىن اسان قايعىمەن بايلانىستىرادى. اسان قايعى بابامىز جەلماياسىمەن جەلىپ ءجۇرىپ, قايعىعا كەلگەندە: ء«شوبى شۇيگىن, مالعا ءورىس, حالقىما قونىس بولاتىن-اق جەر ەكەن, اتتەڭ سۋى بولسا» دەپ, اق تاياعىمەن توپىراقتى ءتۇرتىپتى. كەلەسى جىلى جەلمايانىڭ جۇرگەن, اسان قايعىنىڭ تاياعىمەن تۇرتكەن جەرىنەن سۋ شىققان ەكەن» دەگەن اڭىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلدىڭ جادىندا. راسىندا, بۇل جەردىڭ ءشوبى بەلۋاردان وسەدى, مويىلدى وزەنى اعىپ جاتىر, ودان باسقا دا سۋاتتار بار.
بۇل مەكەننەن كىمدەر وتپەدى دەسەڭشى؟!. باتىر دا, بي دە, اققۋمەن ءۇن قوسقان ءانشى دە, اۋليە دە ءوتتى. سونىڭ ءبىرى اتى ءالى كۇنگە دەيىن ەل اۋزىندا جۇرگەن جەتىباي باقسى ەكەن.
– جەتىباي بابامىز جەتى جاسقا كەلگەندە تۇسىندە ايان بەرگەن ەكەن. 16-17 جاسقا كەلگەندە قولىنا قوبىز ۇستاپ, باقسىلىق جولعا ءتۇسىپتى. قىرىق كۇن شىلدەدە اسپاننان ءنار تامباي, مالدىڭ جايىلىمى كۇيىپ بارا جاتقاندا, جەتىباي باقسى قولىنا قوبىزىن الىپ كۇڭىرەنتەتىن بولعان. سوندا ءار جاقتان شوكىمدەي بۇلتتار جينالا-جينالا, جاڭبىر قۇيىپ وتەتىن كورىنەدى. بالا كەزىمىزدە اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز وسىلاي ايتىپ وتىرۋشى ەدى, – دەيدى باقسىنىڭ قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى دانيار قۇرمانوۆ.
سول جەتىباي باقسىنىڭ قوبىزى بۇگىندە قايعىدا تۇراتىن تىكەلەي ءتورتىنشى ۇرپاعى ورازبەكتىڭ ۇيىندە ءىلۋلى تۇر. دانياردىڭ ايتۋىنشا, قوبىزدىڭ ءبىر ىشەگى جانە ءبىر قۇلاعىنىڭ ءتۇسىپ قالعانى بولماسا, جالپى جاقسى ساقتالعان. ورازبەك باباسىنان قالعان قوبىزدى ەشكىمگە ۇستاتپاي, جاقسى ساقتاپ وتىرسا كەرەك. اۋلەت شەجىرەسى بىلاي ەكەن: جەتىبايدان – ەسماعامبەت, ەسماعامبەتتەن – دولداش, دولداشتان – بيدامەرگەن, بيدامەرگەننەن ورازبەك تۋادى. قازىر ورازبەك جىگىت اعاسى جاسىندا. ءار ۇرپاقتىڭ اراسىن 20-25 جىلدان ەسەپتەگەننىڭ وزىندە, جەتىباي باقسى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن بولىپ شىعادى. ۇرپاقتارى ونى 1873 جىلى ومىردەن وزعان دەپ بىلەدى.
باقسى ۇستاعان نار قوبىزدىڭ جاسى دا ەكى عاسىرعا جۋىقتايدى. ونى جەتىبايدىڭ ۇلى ەسماعامبەتتەن كەيىن ەشكىم ويناماپتى. دانياردىڭ ايتۋىنشا, باقسىنىڭ دا, بۇل قوبىزدىڭ دا داڭقى ۋاقىتىندا ءبىراز جەرگە جايىلعانعا ۇقسايدى. دولداشتىڭ مۇحامبەتقالي دەگەن ۇلى كوزى تىرىسىندە: «قىپشاقتا بار قويلىباي, باعانالىدا بار بارلىباي, قوجادا بار وسپان قوجا, سۇگىردە بار تۇركەباي, تاعىشىدا بار جەتىباي» دەگەن اتالارىنان قالعان ءسوزدى ايتىپ وتىرادى ەكەن.
– بابامىزدىڭ ەرەكشە قاسيەتكە يە ادام بولعانىنا ەل اۋزىندا وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان اڭىز-اڭگىمەلەر كۋا دەپ بىلەمىز. ونىڭ سۇيەگى اۋىلدان ونشاقتى شاقىرىم جەردەگى ەسكى قورىمدا جاتىر. بىراق ناق قاي بەيىت ەكەنىن بىلمەيتىنبىز. تۇسىمە «مەنى مال باسىپ جاتىر» دەپ ايان بەرگەن سوڭ, قورىمعا بارىپ, سول كىسىنىڭ بەيىتى-اۋ دەپ, شامامەن بەلگىلەپ كەلدىم, – دەيدى دانيار.
ءيا, جەتىباي باقسىدان قالعان قارا قوبىز ىشىنە كوپ سىرىن بۇگىپ, ورازبەكتىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇر. ول ەسكى اسپاپتى جوندەپ بەرەيىن دەگەندەرگە كەلىسىم بەرمەپتى. مۋزەيگە دە وتكىزگىسى جوق كورىنەدى. باباسىنىڭ كوزىندەي جادىگەردى كيەلى ساناعاندىقتان, ونىڭ تەك تورىندە ءىلۋلى تۇرىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتۋىن قوش كورەدى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي