قاي زاماندا, قاي داۋىردە دە, مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى جەر, حالىق جانە سول حالىقتىڭ ماتەريالدىق, رۋحاني بايلىعى. بۇل ءۇش ۇعىم ۇلتتىڭ ۇلتانى, ۇلىستىڭ ۇستىنى. سوندىقتان بولار وسىدان 1300 جىل بۇرىن كوك تۇرىكتىڭ بىلگە قاعانى «ەر تەڭى – ۇلى بيلىك» دەپ تاسقا تاڭبالاپ, وسيەت ەتىپ قالدىرىپ كەتكەن. وسى ماسەلەنى ەرتە تۇسىنگەن ەجەلگى كوشپەندىلەر مەملەكەتتىڭ بيلىك جۇيەسىن جاساعان العاشقى كەزەڭنەن باستاپ, وتىرىقشى ەلدەردەن مۇلدەم باسقاشا جولدى تاڭداعان. ازيالىق جارتىلاي وتىرىقشى, كوشپەندىلىگى باسىم تۇرىك ەتنوسى ەل باسقارۋ ءىسىن اسكەري-اكىمشىلىك قۇرىلىم جاساقتاعان.
وسىلاي ۇلى دالادا ورتالىقتانعان باسقارۋ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق قۋاتتى كۇشتەردىڭ قولىنا بيلىك شوعىرلاندى. بيلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قارۋ-جاراقتى قوسىن-ارميا قاجەت بولدى. ول ءۇشىن قارۋلى كۇشتەردى ءبىر ورتالىقتان باسقاراتىن جۇيە قۇردى. ول «وندىق جۇيە» دەپ اتالدى. بۇل دالالىق قوعامنىڭ تابيعي زاڭدىلىعىنان تۋىنداعان قۇرىلىم. وسىلايشا وندىق, جۇزدىك, بەس جۇزدىك, مىڭدىق, تۇمەندىك (ون مىڭدىق), بۋمىندىق ء(جۇز مىڭدىق) دالالىق قوسىن-ارميا قۇرىلىمى پايدا بولدى.
قولدىڭ ەڭ تومەنگى بىرلىگى «وندىق» ءبىر اۋىلدان نەمەسە ءبىر اتادان جاساقتالادى. وندىقتىڭ باسشىسىن وزدەرى سايلاپ الادى. ءبىر اتا, ءبىر اۋىلدىڭ ازاماتتارى ءبىر وندىقتا بولعاندىقتان ءبىر-بىرىنە جاعداي جاساۋ, سول اۋلەتتىڭ, رۋدىڭ ار-نامىسىن قورعاۋ, باسقانىڭ الدىندا ۇياتتى بولماۋ سياقتى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك, ساياسي-مورالدىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. وسىنداي پسيحولوگيالىق دايىندىق جەڭىمپاز ارميانى پايدا بولدىردى.
اسكەري بىرلىكتىڭ باسشىلارى اسكەرلەردىڭ سوعىس شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋ, قارۋ-جاراعىن دايىنداپ, پسيحولوگيالىق دايىندىقتان وتكىزىپ, وزىنەن جوعارى باسشىلاردىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا دايىن تۇرادى. جۇزدىك ون وندىقتان, بەس جۇزدىك ەلۋ وندىقتان, مىڭدىق ءجۇز وندىقتان, تۇمەن ون مىڭدىقتاي قۇرالدى.
ارميانىڭ تەمىردەي ءتارتىبى تومەنگى وندىقتان باستالىپ, جوعارى باس قولباسشى – باسبۇيرىققا دەيىن ساقتالعان. بۇل دەگەنىڭىز كوشپەندىلەر ارمياسىنىڭ ىرگەتاسىن قاراپايىم حالىق ءوزى قالاپ, سىرتتان قانداي جاۋ كەلسە دە سوڭىنا دەيىن قارسىلاسىپ, ايۋداي الىسىپ, ءومىر مەن ءولىمنىڭ ءبىرىن تاڭداۋدى قالىپتاستىرعان سانالى جۇيە.
بەيبىت زاماندا وندىق جۇيەنىڭ مۇشەلەرى مالىن باعىپ, وتىن جاعىپ, كوشىپ-قونىپ, اعاش, تەمىر, جۇننەن تاۋارىن ءوندىرىپ, جۇرە بەرەتىن بولعان. سوندىقتان بۇل جۇيەنى «اسكەري-اكىمشىلىك قۇرىلىم» دەپ اتاعان. سىما تسياننىڭ «تاريحي جازبالار» «سيۋننۋ بايانىندا»: «...جىگىت-جەلەڭى شەتىنەن ساداق اسىنىپ, سايلاۋىت سارباز بولادى. سالت بويىنشا ولار جايشىلىقتا مال باعىپ, اڭ اۋلاپ, كۇنەلتەدى. جاۋگەرشىلىك كۇن تۋسا بارلىق ادام سوعىسقا اتتانىپ, شابۋىلعا شىعادى. بۇل ولاردىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن ءداستۇرى» دەگەن تاريحي دەرەك دالالىق كوشپەندىلەردىڭ اسكەري-اكىمشىلىك جۇيەسىنىڭ ناقتى سيپاتتاماسى.
دالالىقتاردىڭ سوعىس ونەرىن ات-كولىكسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلى دالادا اتسىز ازامات − ءمۇساپىر. سوعىس اتى دەگەنىمىز – كوكپارعا ۇيرەتىلگەن ات سياقتى بولعان. مىسالى, سوعىس كەزىندە شابۋىلعا مىنەتىن اتتار تىزگىنمەن بۇرىلمايتىن ەتىپ ۇيرەتىلەتىن-ءدى. شابۋىل كەزىندە ات يەسى جۇگەننىڭ تىزگىنىن ەردىڭ قاسىنا ىلە سالىپ, وڭعا, سولعا, ارتقا, العا مانەۆر جاساپ بۇرىپ بەرەتىن بولعان. استىنداعى اتىن وسىلايشا ۇيرەتۋدىڭ ناتيجەسىندە اتتى سارباز العا, ارتقا ەركىن بۇرىلىپ ساداقپەن اتۋعا, قىلىشپەن شابۋعا, نايزامەن تۇيرەۋگە, ات ۇستىنەن جاۋىن ج ۇلىپ الۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋادى.
عۇن داۋىرىنەن باستاپ جورىققا اتتانعاندا ءاربىر سارباز ءۇش-ۇشتەن سايگ ۇلىك اتپەن جۇرەتىن بولعان. مىسالى, ءبىر كۇلتەگىننىڭ ءوزى توعىز-وعىزدارمەن شايقاستا شابۋىلعا ۇيرەتكەن «الىپ شابىستى اق ات», «اق ازبان», «ازدىق (از تايپاسىنان العان) قاراكەر», بىرىنەن كەيىن ءبىرىن الماستىرىپ ءمىنىپ سوعىسقانى تۋرالى تاس ۇستىنعا قاشاپ جازىپ قالدىرۋىنىڭ ءوزى كوپ اقپارات بەرىپ وتىر.
بۇگىنگى قازاق دالاسى مەن بايىرعى كوك تۇرىكتىڭ وتۇكەن مەن كەيرە (كەنتاي) جوتالارىنىڭ ارالىعىندا مەكەندەگەن حالىقتاردا جىلقى تىم كوپ بولعان سياقتى. سونىڭ ىشىندە عوبى دالاسى مەن كەيرە جوتاسىن مەكەندەگەن توعىز-وعىز تايپاسىنىڭ وداعى جىلقىلى بولعان. توعىز-وعىزداردى قول استىنا العان سوڭ بۋمىن قاعان جۋجاندارعا, قۇتلۇع ەلتەرىس قاعان تاڭ پاتشالىعىنىڭ قاھارلى شابۋىلدارىنا تويتارىس بەرىپ ءى, ءىى تۇرىك قاعاناتىن ورناتتى. ۇلى دالانىڭ اتتى ساربازدارى توقتاماستان 6-7 تاۋلىك بويى الىس جولدى اتتىڭ كۇشىمەن الىپ تۇردى. ات ۇستىندە 6-7 تاۋلىك بويى ءجۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءاربىر سارباز بەلىن جالپاق كىسەلەرمەن, بەلدىك نەمەسە ارقان, قۇرلارمەن بەرىك قىلىپ تاڭىپ تاستاپ 6-7 تاۋلىكتى شارشاماي ارتقا تاستايتىن بولعان. وسىلاي دالالىق ارميا ويلاماعان جەردەن جاۋلارىنىڭ سىرتىن وراپ شىعىپ, سانسوقتىرۋ, قورشاۋعا الۋ, الداپ سوعۋ, ءىز كەسۋ سياقتى تاكتيكالارىنىڭ بارلىعى اتتىڭ كۇشىمەن جاساپ كەلدى.
ءار سارباز ەرىنىڭ ارتقى قاسىنا وڭگەرە ورنالاستىرعان سۋ وتپەيتىن تەرى قورجىندارمەن جابدىقتالعان. وندا كەپتىرىلگەن قۇرت, ىرىمشىك, تالقان, قۇرعاق ءسۇت سالىنعان.
جورىق جولىندا الىپ داريالار مەن وزەندەر تاپ بولعاندا قالقىما ت ۇلىم قايىق پايدالاناتىن بولعان. تايدىڭ, سەركەنىڭ تەرىسىن بىتەۋ سويىپ, يلەپ بىلعارى دارەجەسىنە جەتكىزىپ ونى ت ۇلىمداپ تىگىپ, ءىشىن اۋامەن تولتىرىپ قالقىما ت ۇلىم قايىق جاسايتىن بولعان. سول ت ۇلىم قايىققا كيىم-كەشەگىن, قورجىنىن سالىپ, جەتەك اتتارىنا بەكەمدەپ تىركەپ, وزدەرى ۇستىنە وتىرىپ نەمەسە اتتارىنىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ ۇلى داريالاردى كەسىپ وتەدى. ايالدايتىن بولسا, ۇلى قولدىڭ قونىسىن شەڭبەر تارىزدەس ەتىپ ورنالاستىرىپ, شەڭبەردىڭ ورتاسىنا ارميانىڭ ورتالىق اپپاراتىن, قولباسشىلارىن, شارۋاشىلىق مۇلكىن ورنالاستىرىپ, اسكەرلەردەن بىرنەشە قابات قورشاۋ جاساقتاپ قاۋىپسىزدىگىن ساقتايدى. بۇل شەڭبەر قونىستى بايىرعى تۇرىكتەر «eb» دەپ اتاسا, موڭعولدار «كۋرەن» دەپ اتاعان. ەجەلگى جانە ەرتە ورتا عاسىرداعى ۇلى دالالىقتاردىڭ اسكەري بىرنەشە تاكتيكاسىن ءسوز ەتسەك:
1. جاۋىنا پسيحولوگيالىق ۇرەي تۋدىرۋ. ونداعان, جۇزدەگەن دابىل, داڭعارالاردى ۇرعىلاپ ءوز ارمياسىن جۇرەكتەندىرۋمەن قاتار جاۋىن ۇرەيلەندىرىپ سەس كورسەتۋ, مىڭداعان ىسقىرما وق اتقىلاپ ۇرەي تۋعىزۋ.
2. قاشا سوعىپ قاقپانعا ءتۇسىرۋ.
3. قاشا سوعىسىپ, جاۋدىڭ سىلەسىن قاتىرۋ.
4. دالالىقتار سوعىس الاڭىن جىلدام اۋىستىرىپ, ىڭعايلى ورىننان جاڭبىرشا وق جاۋدىرىپ ەس-اقىلىن الۋ.
5. جەڭىلگەن جاۋدىڭ ىزىنە ءتۇسىپ قۋالاپ, جاۋ قولىن كەپىلدىككە الۋ.
6. جاۋ قولىنا بۇرعىلاي كىرىپ وپىرا شابۋىلداۋ.
7. يتشىلەۋ.
8. جۇلدىز شاشۋ.
9. ءبورى بۇلكەك سياقتى تاكتيكالاردى قولدانعان.
سولاردىڭ ءبىرلى-جارىمىنا تۇسىنىك بەرسەك: جۇلدىز شاشۋ تاكتيكاسىن قولدانعاندا قويان-قولتىق شابۋىل جاساپ, جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جاتقان كەزدە, دالالىقتاردىڭ السىرەۋى بايقالسا دابىلدىڭ ءۇنى, تۋدىڭ قوزعالىسىمەن ورتالىق كوماندادان بەلگى بەرىلەدى. سول كەزدە سىلكىلەسىپ جاتقان قول اسپانداعى جۇلدىزداي جان-جاققا شاشىلىپ سىتىلىپ قاشادى. جاۋ جاعىنىڭ ءبىرازى ارتىنان قايسىسىن قۋارىن بىلمەي ماڭگىرىپ قالسا, ءبىرازى بىتىراي قاشقانداردىڭ ارتىنان بىتىراي قۋادى. وسى كەزدە دابىلدىڭ ءۇنى, تۋدىڭ قوزعالىسىمەن اسكەرلەرىن دالالىقتار ءبىر جەرگە توپتاستىرىپ ۇلگەرەدى دە, ارتىنان بىتىراي قۋىپ كەلە جاتقان جاۋ قولىنا بىرىككەن تۇردە اۋىر سوققى بەرىپ, تالقاندايدى.
ءبورى بۇلكەك تاكتيكاسى بويىنشا ارتىنان قۋىپ كەلە جاتقان جاۋلارىنان تىم الىستاپ كەتپەي, قاراسىن كورسەتە قاشىپ وتىرىپ, ولاردىڭ دىمىن قۇرتىپ شاشىراتىپ بارىپ قايتارما شابۋىلداپ سوققى بەرەدى.
ازيالىق كوشپەندىلەر سوعىس تاكتيكاسىن جوقتان بار قىلىپ ويدان جاساپ شىقپاعان. دالانىڭ ەڭ اقىلدى جىرتقىشى, ەڭ باتىل ايلاكەر اڭى قاسقىردان العان. ناقتىلاپ ايتساق, بورىلەردىڭ شابۋىلىن, اداممەن قاتىناسىن, پسيحولوگياسىن ونداعان مىڭ جىلدار بويى زەرتتەپ, تانىپ ءبىلىپ مەڭگەرگەن. ناتيجەسىندە, قاسقىرلاردىڭ ادام اتتى پەندەدەن قورعانا, كوشپەلىلەردىڭ ءتان ازىعىن قانداي جولمەن, قانداي تاكتيكا قولدانا وتىرىپ, تارتىپ الۋ ءادىس-ايلاسىن دالالىقتار وزدەرىنىڭ سوعىس تاكتيكاسىنا شەبەر قولدانا بىلگەن.
قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تۇركولوگ