مامىر ايى. ءيا, جادىراعان جاز, ك ۇلىمدەگەن كۇن. سەرۋەندەگەن حالىق. كوبى ورتالىق الاڭعا جينالادى. بۇگىن-ەرتەڭ ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تويلانباق. قانشا اي, قانشا جىل وتسە دە بۇل مەيرام, بۇل شاتتىق ۇمىتىلماق ەمەس. ويتكەنى, وعان مىڭداعان, ميلليونداعان بوزداقتاردىڭ ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن جانپيدا دەپ, قان توگىپ, ۇرانداعان ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتتى عوي.مىنە, «تاعزىم» مەموريالى جانىنداعى كوپشىلىككە ءبىز دە ارالاستىق. مۇندا سوعىستان ورالماعان التى مىڭ ارالدىقتىڭ اتى-ءجونى ءمارمار تاسقا قاشاپ جازىلعان. كوزدەرىنە جاس الىپ قامىققاندار قانشاما! ءمارمار تاستاعى جازۋدى قولدارىمەن سيپاپ تۇرىپ ەگىلەدى-اي!..
مامىر ايى. ءيا, جادىراعان جاز, ك ۇلىمدەگەن كۇن. سەرۋەندەگەن حالىق. كوبى ورتالىق الاڭعا جينالادى. بۇگىن-ەرتەڭ ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى تويلانباق. قانشا اي, قانشا جىل وتسە دە بۇل مەيرام, بۇل شاتتىق ۇمىتىلماق ەمەس. ويتكەنى, وعان مىڭداعان, ميلليونداعان بوزداقتاردىڭ ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن جانپيدا دەپ, قان توگىپ, ۇرانداعان ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتتى عوي.مىنە, «تاعزىم» مەموريالى جانىنداعى كوپشىلىككە ءبىز دە ارالاستىق. مۇندا سوعىستان ورالماعان التى مىڭ ارالدىقتىڭ اتى-ءجونى ءمارمار تاسقا قاشاپ جازىلعان. كوزدەرىنە جاس الىپ قامىققاندار قانشاما! ءمارمار تاستاعى جازۋدى قولدارىمەن سيپاپ تۇرىپ ەگىلەدى-اي!.. سولاردىڭ قاتارىندا جۇرگەن تورتپاق كەلگەن كەڭ جاۋىرىندى كىسىنى بىردەن-اق تانىدىق. بۇل 81 جاسىندا دا ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق مۇسا سارىمبەت ۇلى ەدى. قولىندا الدەكىمنىڭ سۋرەتى تۇر. جاپ-جاس, قىرشىن. سوعان ءبىر, جازۋداعى تاقتاعا ءبىر قارايدى دا:– باۋىرىم-اۋ, بوزداعىم-اۋ, – دەيدى.– بۇل كىمىڭىز ەدى؟– اعاي عوي, اعاي!.. جادىگەر سارىمبەتوۆ. 1942 جىلدىڭ 4 قاڭتارىندا شاعىن عانا قىستاقتان 12-ءنىڭ ءبىرى بولىپ تۇيە شاناعا ءمىنىپ كەتكەن. سودان ورال قالاسىنا جەتىپ, اسكەري دايىندىقتا ءجۇرىپ ءتۇسكەن سۋرەتى ەكەن مىناۋ. ودان ءارى قالماق جەرىندە فاشيستەرمەن شايقاسقان. «ستالينگراد مايدانىنا اتتانىپ بارامىز», دەگەن ءبىر سالەمدەمە جەتتى. سودان سوڭ حابار-وشارسىز. ودان بەرى دە, مىنە, تۋرا 68 جىل ءوتىپتى… اسكەري كوميسسيارات ارقىلى ىزدەۋ سالدىق. سوندا دا ەش دەرەك بولمادى. وزىمەن ءبىرگە كەتكەندەردىڭ ۇشەۋى: ءومىرجان ەندىباەۆ, ءتاۋىرباي دەربىسوۆ, مولداعازىم جۇماعاليەۆ ەلگە ەسەن-ساۋ ورالدى. ال ول, جادىگەر اعاي, سول جوقتان جوق. ءۇيلەنىپ تە ۇلگەرمەدى. ۇرپاقسىز كەتتى-اي!..نە دەيىك. «ينتەرنەت ارقىلى سۇراۋ سالىڭىز», – دەدىك.* * *ال مۇساڭىزدىڭ ءوزى شە؟ ءيا, ول كىم؟ كىم ەكەنىن بىلگىڭىز كەلسە, كەۋدەسىندەگى تىزىلگەن مەدالدارعا كوز سالىڭىز. جو-ق, ءسىز ءجۇردىم-باردىم قاراماڭىز. توقتاپ, تىكتەپ كوز جۇگىرتىڭىز. سوندا ءسىز ونىڭ سسسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋىمىنىڭ 1945 جىلعى 6 ماۋسىمداعى ۋكازىمەن «1941-1945. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعانىن ءبىلىپ تاڭ-تاماشا قالار ەدىڭىز. سەبەبى, ول سو كەزدە ءالى كامەلەتكە تولماعان بالا ەدى-اۋ! سويتە تۇرىپ مۇنداي ناگراداعا قالاي يە بولىپ ءجۇر؟! دانىشپان اباي اتاڭىز: «كەرەك ءىس بوزبالاعا – تالاپتىلىق», دەپتى عوي. سول ايتقانداي تالاپ تۇلپارىن جاستاي-اق ەرىتتەپ مىنگەن بولار؟– ە-ە, – دەدى مۇسەكەڭ ءسال تىزە بۇگىپ, – ونداي ساۋالدىڭ بولارىن كۇتىپ-اق وتىرعام. وسىنىڭ ءمان-جايىن بىلۋگە قۇمارلار كوپ-اق. نەگە دەسەڭىز, بۇل مەدالعا يە بولعاندار تىم سيرەك. مۇنى ماعان اۋپارتكومنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى ع.ەشكەنوۆتىڭ ءوزى اۋىلعا كەلىپ تاپسىردى.– ءوزى مە؟!– ءيا, ءوزى. جانە «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىنە ۇسىندىق دەگەن. بىراق ول قولىما تيگەن جوق. ال مەن ون ءۇش جاسىمدا-اق اشىق تەڭىزگە شىققان كادەلى بالىقشى ەدىم.– ىم-م… ون ءۇشى تە, ءا؟! اشىق تەڭىزگە!.. كوز الدىمىزعا تولقىنى تاۋداي بولىپ توڭكەرىلگەن, اق كوبىك شاشقان, ارسىل-گۇرسىل تەڭىز شۋىلى ەلەستەيدى…– ە-ە, كۇمان كەلتىرەسىز, ءا؟ ءوز باسىنان كەشپەگەندەر سويتەدى. اكەم سارىمبەت 1931 جىلى دۇنيە سالدى. مەدرەسەدە وقىعان, از دا بولسا ءدىني ساۋاتى بار-دى. قازىرگى ءبوگەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ كولەمىندەگى «قاراشالاڭ» كولحوزىندا ەڭبەك ەتتى. سول جىلداردا ءداۋلەتباي قوجاسوۆ, شامشا كەۋلىمجاەۆ, وتەپ وتەعۇلوۆ, سەرەكە بەكىشوۆ, سۇيەۋباي وكسىكباەۆ, تاعى باسقا ازاماتتارمەن تىزە قوسىپ, جاڭا ۇجىمنىڭ ىرگەسىن قالاستى. تەڭىز جاعاسىندا «قىزىل قايىر» دەگەن بالىق قابىلداۋ پۋنكتى بولاتىن. بالىق تۇزداۋعا دا, اس-اۋقاتقا دا تۇز كەرەك. سوندا ولار «جامانتۇز» دەگەن سوردان تۇيەمەن تۇز تاسىدى. كەسەك تۇزدى ءديىرمەنگە تارتىپ ۇساتتى. سونىڭ كۋاسى بولدىم.سول اكەدەن جادىگەر, ءازيما جانە مەن ۇشەۋىمىز جاستاي جەتىم قالدىق. كۇمىس انامىز 28 جاسىندا جەسىر اتاندى. جالعىز سيىردىڭ ءسۇتىن ءىشىپ كۇن كوردىك. ءجادىگەر بۋىنى قاتپاي-اق قارا جۇمىسقا جەگىلدى. 1941 جىلى سوعىس باستالدى. اۋرۋ-سىرقاۋ كوپ. تىرىسقاقتان, سۇزەكتەن كۇنىگە 2-3 بالا شەتىنەپ جاتتى. ءجادىگەر 1942 جىلى اسكەر جاسىنا ءىلىندى. بار مالدى سوعىس زاەمىنىڭ وتەۋىنە دەپ سىپىرىپ الدى. ەندى نە تۇرىس بار؟ امان جولىمبەتوۆ ەسىمدى اعايمىز دا سوعىسقا اتتاندى. ءۇيدىڭ باس كوتەرەرى مەن بولىپ قالدىم. 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە, 13 جاسىمدا كولحوزعا مۇشە بولدىم. اكەمنىڭ كوزىن كورگەن, سىيلاس بولعان بايماعامبەت ساتاەۆ, ءالماحان الىمبەتوۆ, سەرجان بازارباەۆ, جامال ىزماعامبەتوۆ اعالار ءاركەز كومەك قولىن سوزدى. سونداعى اۋىزبىرلىك پەن تاتۋلىقتارىنا, اركىمنىڭ ەڭبەگىنە قاراي ۇلەستەرىن قىلداي تەڭ بولەتىندەرىنە قايران قالاتىنمىن. سول ۇلكەندەردىڭ ءبىرى ءالماحان ايىمبەتوۆتىڭ ەسكەكشىسى بولعانىم بار-دى.– بالام, – دەدى ول بىردە. – بىزدەر نيكولاي پاتشانىڭ قۇلاعانىن, اق پەن قىزىل بوپ قىرىلىسقانىن, اشتىق پەن جالاڭاشتىقتى, رەپرەسسيانى, ەندى, مىنە, سوعىس ازابىن باستان كەشىپ وتىرمىز. ءبىر مىسال ايتايىن. توركىنبايدىڭ وتەگەنى ەكەۋىمىز اۋ سەرىك ەدىك. ول اعا مەن ءىنى. بىردە اۋعا جالعىز تىران ءتۇسىپتى.– جالعىز-اق پا؟– ءيا, جالعىز. قايىقتان ءتۇستىم دە جۇرە بەردىم. ۇيدە ۇنەم جوق. جالعىز تىراندى وتەگەن اعا السىن دەدىم. جو-ق, سوڭىمنان ايقاي شىقتى.– ءاي, ءالماحان, بەرى كەل, – دەدى. بارسام جالعىز تىراندى قاق ءبولىپتى: «سىباعاڭدى ال, سورپالىققا جارار», – دەدى. – انە, سونداي دا كۇندەر وتكەن. بۇل سۇراپىل سوعىسىڭ دا وتەر ءالى-اق. جەڭىس تۋىن كوتەرەرمىز.ءساۋىر, مامىر ايلارىندا وزەننىڭ تەڭىزگە قۇيار اياعىنداعى ايدىنداردان بالىق اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. سەبەبى, بالىق جاعاعا جاقىنداپ, ۋىلدىرىق شاشادى. ال ءبىز اشىق تەڭىزدى شارلايمىز. 35 اتتىڭ كۇشى بار مازۋتپەن جۇرەتىن «كاراچالەنەڭ» كەمەسىنە 15-20 قايىقتى تىركەپ, تەڭىز قولتىعىنداعى كوزجەتپەس, ايجارىمتاستى, قۋرايلى, ءۇشمىرزا, كوكارال, اقباستى, يزەندى, قازالى, قۇلاندى, ۆوزروجدەنيە اۋماقتارىنا اۋ قۇرامىز. نەسىن ايتاسىز, وندا تەڭىزىڭىز تولقىپ, تاسىپ جاتاتىن.– «ۆوزروجدەنيە» دەدىڭىز بە؟– ءيا, قازىرگى «ۆوزروجدەنيە» جابىق ارالى. 1942 مەن 1943-ءتىڭ ماۋسىم, شىلدە ايلارىندا وسىندا چەمايا بالىعىن اۋلاۋعا وداقتىق قورعانىس مينيسترىنەن رۇقسات بولعان. چەمايا دەگەنىڭ تورتاعا تۇقىمداس سەمىز بالىق. ءارى وتانعا بالىق كەرەك. سوندا بارا جاتقاندا مىنانداي وقيعا بولدى. كەمە كاپيتانى سادىق تۇرعانباەۆ تا, ال مەحانيگى ابساقي ەرماعامبەتوۆ ەدى. مەنىڭ ەپتەپ تەحنيكاعا ىڭعايىم بار-تۇعىن. سوندىقتان دا كەمە ۇستىندە جۇرگەندە كوبىنە-كوپ مەحانيكا بولىمىندە بولامىن. ماي قۇيامىن. مەحانيككە كومەكتەسەم. كەمە ءۇستىندە ايقاي شىقتى. داۋىستى ەستىپ پالۋباعا كوتەرىلسەك, سۋ استىنان سۋماڭ ەتىپ سۇڭگۋىر قايىق شىعا كەلگەنى. كاپيتاندا زارە جوق. ارال تەڭىزىندە سۇڭگۋىر قايىق بار دەگەندى بۇرىن-سوڭدى ەسىتپەگەن ەدىك.– رۇقسات قايدا, رۇقسات؟ – دەيدى مۋنديرلى بىرەۋى قوقيىپ. كولحوز بەرگەن قاعازدى كورسەتىپ ارەڭ قۇتىلدىق. باقساق, «ۆوزروجدەنيە» ارالىڭىز كۇندىز-ءتۇنى تەڭىز ۇستىنەن دە, تەڭىز استىنان دا قاتاڭ باقىلاۋدا بولادى ەكەن. ال چەمايا بالىعىڭىز سۋعا سىيمايدى. تەك اۋدى جازىپ الا ءبىل. قابىلداۋشى كەمەلەر ارالدان ءتاۋلىك بويى كەلىپ تۇر. كەيىن «ارالبالىق ترەسىنىڭ» وقۋ كومبيناتىنىڭ قىسقا مەرزىمدى كۋرسىندا وقىپ, موتوريستىك كۋالىك الدىم عوي.– ءيا, №2-موتوفەيۋگا مەن 60 اتتىڭ كۇشى بار «ترەسكادا» موتوريست بولىپسىز؟– سولايى سولاي. موتوفەيۋگا – 20 اتتىڭ كۇشى بار جەڭىل, جۇردەك قايىق. سونىمەن وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مۇحامەدعالي الەن ۇلى سۋجيكوۆ جولداستى الىپ جۇرگەنىم بار…– قالاي, قاشان؟!– ءسىرا, 1955 جىلدىڭ ماۋسىم ايى-اۋ دەيمىن. موتورلى قايىقتار «بوگەن» موتورلى بالىق اۋلاۋ ستانساسىنا قارايدى. سول مەكەمە مەنى «قاراشالاڭ» كولحوزىنا بەكىتكەن. باسقارما قايدا جۇمسايدى, سوندا بارامىن. جۇمىس كوپ. كادر تاپشى. باسقارما ءۇلبيبى اپاي: «دەرەۋ مرس ديرەكتورى جاپپاسباەۆقا جەتسىن», دەپتى. كەلسەم, وبكوم حاتشىسىن الىپ, ساپۋانعا جۇرەسىڭ دەدى. ساپۋان – بالىق بازارى ىسپەتتى تەڭىز جاعالاۋىنداعى ارالشىق. مۇندا «قاراتۇپ», «قاراشالاڭ», «بوگەن», كولحوزىنىڭ بالىقشىلارى شوعىرلانعان. سۋجيكوۆ 45-تەر شاماسىنداعى ەتجەڭدى, اجارلى كىسى ەكەن. مۇحاڭمەن بىرگە موتوفەيۋگاعا ت.جاپپاسباەۆ, اۋىلدىق كەڭەس اعاسى ب.رىسقالوۆ جانە تاعى باسقالارى ءمىندى. 26 جاستاعى كەزىم, لىپىپ-اق تۇرمىن. جانە موتوريستىك پەن كاپيتاندىقتى دا يگەرىپ العانمىن. سۋجيكوۆ ساپۋانداعى بالىقشى قاۋىمىمەن اشىق-جارقىن سويلەستى. كوبىنە-كوپ لەپرو (الاپەس) اۋرۋى جايى ءسوز بولدى. سول جىلدارى بۇل سىرقات ارال, قازالى اۋداندارىندا ءجيى كەزدەسۋشى ەدى. كەيىن بىلدىك قوي, مۇحامەدعالي اعا وسى پروبلەمانى ۇلتتىق, ومىرلىك ماسەلە رەتىندە وداقتىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرگەنىن… سول جىلدارى كۇرىشتىڭ ساتۋ باعاسى دا 10 ەسەگە ارتتى-اۋ!..– دۇرىس دۇرىس. مۇحاڭداي ءىرى تۇلعانى الىپ ءجۇرىپ, ءسوزىن ەستۋىڭىز ۇلكەن ءبىر عانيبەت قوي. ەستە جاقسى ساقتاعان ەكەنسىز.سودان كەلە-كەلە «قىزمەت تە» وسە ءتۇسىپتى. 80 اتتىڭ كۇشى بار «سمەلىي» كەمەسىنە مەحانيك كەزىڭىزدە تۋ-ۋ رەسەيدىڭ استراحان پورتىنا جولداما الىپسىز؟– دۇرىس. مەنىڭ ەڭبەك كىتاپشاما كوز جۇگىرتكەن ەكەنسىز. ءارى جۇردەك, ءارى قۋاتى مول كەمەلەرگە وقىعان, ديپلومدى ماماندار كەرەك بولدى. بۇرىنعى مەحانيكتەردىڭ ءبىرسىپىراسى بىرىنەن ءبىرى ۇيرەنگەندەر ەدى. سودان كادر ىرىكتەدى. انە, ول ءتىزىمدە مەن دە بولدىم. استراحاندا وقۋى بار, پراكتيكاسى بار, ەكى جىل بولدىم. تالاي-تالاي سىناقتان وتتىك. ءارتۇرلى قۋاتتاعى كورابلدەردىڭ ماشينا بولىمىندەگى مەحانيزمدەردىڭ سان تۇرىمەن تانىستىق. اۋەلى كۋالىك بەردى. كەيىن ديپلوم قورعادىم…سويتىپ بۇل مۇسا سارىمبەت ۇلىڭىز كسرو-نىڭ سۋ ايدىندارىندا 200 اتتىڭ كۇشى بار الىپ كەمەلەردى دە شىر اينالدىراتىن ديپلومدى كەمە مەحانيگى-ديزەليست بولىپ ورالادى. «ولەگ كوشەۆوي», «رەۆيزور» كەمەلەرىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ جۇرگەندە, 150 اتتىڭ كۇشى بار, بالىقتى تەڭىزدە ءجۇزىپ ءجۇرىپ قابىلدايتىن ءارى وزىندە توڭازىتىپ قاتىراتىن «قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعى» اتىنداعى پتس-قا (وندىرىستىك-ترانزيتتىك كەمە) باس مەحانيكتىلىككە شاقىرىلادى…بىراق اقسۇڭقار اقىن زەينوللا شۇكىروۆ:كىندىگىم بىرگە ارالمەنتەڭىزدەن تىنىس الام مەناقپەيىل انام سەكىلدىالدىمدا جاتىر دالام كەڭ, – دەپ جىرلايتىن شالقىعان تەڭىزىڭىز وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ تارتىلا باستادى. جالپى اۋماعى 64 490 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن, ەڭ ۇزىن تۇسى – 428, ەنى 284 شاقىرىمدىق ايدىن جىل ساناپ تايازدانا بەردى. كەلە-كەلە تەڭىزدىڭ اۋماعى 4 ەسەگە قىسقاردى, سۋدىڭ دەڭگەيى 29 مەترگە تومەندەدى, تۇزدىلىعى ارتتى.سويتە-سويتە تەڭىز ءوز سۋىنىڭ 60 پايىزىنان ايىرىلىپ, وندىرىستىك ماڭىزىن جوعالتتى, كەمەلەر توقتادى, بالىقشى قاۋىم ەل اسىپ, جەر اسىپ, وزگە سۋ ايدىندارىن كەزىپ كەتتى. ال ديپلومدى مۇسا مەحانيگىڭىز اۋداندىق اۋرۋحانادا «تەحنيكا جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ينجەنەرى» بولىپ جۇمىس ىستەدى. وسىندا ول تابانى كۇرەكتەي 32 جىل ەڭبەك ەتىپتى. دەمالىسقا 2000 جىلى, 71 جاسىندا شىعادى. سوندا بارلىق ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەسەك, 58 جىل ەكەن. 58 جىل!..بۇل دەگەنىڭىز – ەڭبەكتىڭ شىڭى. ءورمەلەپ جىلان شىعاتىن ەمەس, قىراننىڭ قاناتى تالىپ, ازەر شىعاتىن شىڭى. سول شىڭدى باعىندىرعان «الپينيست» مۇساڭىزدىڭ ومىراۋىندا «ەڭبەك ۇزدىگى» ۇلى جەڭىستىڭ 50, 60, 65 جىلدىق مەرەكەلىك مەدالدارىمەن جانە ونداعان ماقتاۋ گراموتالارىمەن قاتار, «1941-1945 جىلدارداعى سوعىس ارداگەرى بەلگىسى دە بار. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ 1999 جىلعى 8 قازانداعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن بەرىلگەن ناگرادا. بۇل دا سيرەك ماراپات. ال سوعىس ارداگەرلەرىنە جەڭىلدىك كۋالىگى 1992 جىلدىڭ 13 تامىزىندا عانا قولىنا تيگەن. دەمەك, ول سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ەكەن.ش.دارماعامبەت ۇلى,قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.قىزىلوردا وبلىسى,ارال قالاسى.سۋرەتتە: م.سارىمبەتوۆتىڭ بوزبالا شاعى مەن قازىرگى كەزى.