شىعاي حان

شىعاي حان – قازاق تاريحىن­دا وتە از ۋاقىت بيلىكتە بولعانىمەن, ونىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى قازاق حان­دى­عىنىڭ تۋى تۇپ­كى­لىكتى جى­عىل­­عانعا دەيىن ەكى جارىم عا­­­سىر بيلىك جۇرگىزدى. قازاق حان­دىعىنىڭ جىعىلعان تۋىن قايتا كوتەرۋگە كۇش سالعان كەنەسارى حان دا وسى شىعاي حاننىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەدى.

شىعاي حان – قازاق حان­دى­عى­ن­ىڭ نەگىزىن سالۋ­شىلاردىڭ ءبىرى – جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى, جادىك سۇلتاننىڭ كوپ ۇلدارىنىڭ ءبىرى. جانىبەك حاننىڭ توعىز ۇلى بولعانى بەلگىلى. ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردىڭ شەجىرەلىك مالىمەت­تەرىندە ونىڭ اكەسى – جادىكتىڭ ەس­ى­مى جانىبەك حاننىڭ توعىز ۇلى­­­نىڭ ەڭ كەنجەسى رەتىندە سوڭى­­­­نان بەرى­لە­دى. قا­­دىرعالي جا­ل­­­ا­يىر ءوز ەڭ­بە­گىندە جانىبەك حان­نىڭ توعىز ۇلى تۋرالى مىناداي مالىمەتتەر ايتادى: «ونىڭ (جانىبەك حاننىڭ) ۇلدارىنان نەمەرەلەرىنە دەيىن تارقالىپ كوپ ۇرپاق ءوسىپ-ءوندى. بىراق ولاردىڭ ءاربىرى ءبىر ۇرىق (اۋلەت) بولىپ ءوز ءۋالاياتتارىندا پاتشالىق قۇ­ر­ىپ بيلەپ ءوتتى» دەي كەلە, ءۇش ۇلدى قاسىم حاندى, ۇسەك (ۇسناك, ۇزاق) حاندى جانە جادىك حاندى «حان» لاۋازىمىمەن جازادى دا, قامبار مەن ادىكتى «سۇلتان» دەپ كورسەتەدى. ال قالعان ءتورت ۇل: يرەندجي سۇلتان (جيرەنشە), ماحمۋد سۇلتان, جانىش سۇلتان, تىنىش سۇلتان جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى ەشقانداي مالىمەتتەر جازبايدى.

 شىعاي حاننىڭ اكەسى قادىر­عالي جالايىردىڭ جانە تاعى باسقا ورتاعاسىرلىق اۆتورلاردىڭ دەرەكتەرىندە «حان» لاۋازىمىمەن ايتىلۋىنا قاراعاندا, ول قازاق حاندىعىنداعى ءبىر ءىرى ۇلىس­تىڭ بيلەۋشىسى بولسا كەرەك. «شەجىرەلەر جيناعىنىڭ» اۆتورى «جادىك حاننىڭ كوپتەگەن ايەل مەن كۇڭى بولدى, ونىڭ بالالارى دا كوپ ەدى» دەپ, ودان ءارى «ونىڭ اسا ايگىلى داڭقتى ۇلدارى: توعۇم حان, بوكەي سۇلتان, شىعاي حان مەن مالىك سۇلتان. سوڭعى ەكەۋىنىڭ شەشەسى ابايقان بەگىم ەدى» دەپ جالعاستىرادى. 

كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ جانى­بەك حاننىڭ ەكى ۇلىن – جا­دىك پەن ادىك سۇلتانداردى ءبىر ادام دەپ قابىل­داپ, سوڭعىسى قاي­­تىس بولعان 1503 جىلدى – شى­ع­اي حان اكە­سى­نىڭ ومىردەن وزعان جىلى دەپ تۇسى­نەتىندىگىن جانە مۇنداي تۇجى­رىم­نىڭ قا­تە ەكەن­دىگىن ت.ي.سۇلتانوۆ ءوز زەرت­تەۋ­لە­رىندە دالەلدەگەن. «شەجىرە­لەر جيناعىنداعى» مالىمەت­­تەرگە قاراپ, جادىك حان­نىڭ شاما­مەن قاي جىلدارى قايتىس بول­عانىن انىق­تاۋ­عا بولادى. قادىرعالي جالايىردىڭ: «جادىك حان شاعىم مىرزامەن سوعىسىپ, جىل­ان­دى توبە­دە ءبىر ۇلىمەن بىرگە شاھ­يت بول­دى. ون­ىڭ قا­بىرى ۇرگەنىشتەگى با­­قىرعان اتا­دا جاتىر» دەگەن ما­لىمەتى XVI عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارى بولعانىن كورسە­تە­دى. شاعىم مىرزا, ول – شەيح-مۇحاممەد (شيحىم, ساگيم دەپ تە ايتىلادى) XVI عاسىر­دىڭ 20-30-شى جىلدارى نو­عاي ۇلىستارىندا زور بەدەلگە يە بول­عان مۇسا ءبيدىڭ ۇلدارى­نىڭ ءبىرى. قازاق حاندىعىنىڭ «ۋاقىت­شا السىرەۋ» كەزەڭىندە 70-كە جۋ­­ىق قاز­اق سۇلتاندارىنىڭ قازا تاپ­قانى تۋرالى دەرەكتەردە ايتىلسا, شىعاي حاننىڭ اكەسى سولاردىڭ ء­بىرى بولعان.

شى­عاي حان ءومىرىنىڭ سۇلتان­دىق كەزەڭى جونىندە قادىرعالي جا­لاي­ىرعا سۇيەنسەك, ول بىلاي دەپ باياندايدى: «شىعاي حان­نىڭ حيكاياسى ار­قاشان ونىڭ باتىر­لىعىمەن ءما­لىم, ءماشھۇر بولدى». وسى ءبىر سويلەمنىڭ ءوزى ءبىزدى شىعاي حان­نىڭ جاس شاعىن­­داعى جەكە بول­مى­سىنان حاباردار ەتە الادى. ول تاق­قا كەلەر كەزدەگى جاسى سەكسەن­گە تاياپ قالسا, وندا ونىڭ دۇنيە­گە كەلگەن كەزى شامامەن XVI عاسىر­دىڭ العاشقى جىلدارىنا ساي­كەس كەلەدى. ال قازاق حان­دىعى ءۇشىن ەڭ اۋىر بولعان سول عاسىر­دىڭ 20-30-شى جىلدارى شى­عاي سۇلتان وردا بۇزاتىن جاستا ەدى. وسى جىلدارى باتىستاعى نوعاي مىرزالارىمەن, ماۋرەناحرداعى شايبانيلىق سۇل­تان­دار­مەن جانە شىعىس تۇر­كىستانداعى شاعا­تاي­لىق سۇل­­تان­­دار­­مەن بولعان سانسىز شاي­قاس­تاردىڭ بەل ورتاسىن­دا ءجۇرىپ, جاس سۇلتان رەتىندە باتىر­لى­عىمەن, باتىلدىعىمەن كوزگە تۇس­كەن سەكىلدى. جوعارىدا ايتىپ وت­كەنىمىزدەي, وسى جىلدارى سىرت­قى جاۋلارمەن بول­عان كوپ­تە­گەن شايقاس پەن ۇرىستا جەت­پىس­كە جۋىق حان مەن سۇلتان قازا تاپسا, شىعاي وسى­لار­دىڭ بارى­نەن امان قال­ىپ وتىرادى. بۇكىل دەشتى قىپ­شاق­قا ونىڭ اتاق-داڭقى وسى جىل­­دارى تارالىپ كەتسە كەرەك. ق.جالايىردىڭ مالى­مەتى وسىنى كورسەتىپ وتىر. ال «شاراف-نامە-ي شاحي» ەڭ­بەگى­نىڭ اۆتورى حافيز تانىش ونىڭ ءومىر جولى تۋرالى: «... دالادا ەرجەتىپ, ۇلى ىستەردى جاساۋ­دا نەبىر قيىندىقتاردى باسى­­نان وتكەردى, كوپ ۋاقىتتار بو­يى ءومىردىڭ ءتاتتى مەن اششى ءدامىن تاتتى» دەپ بەينەلەپ سۋرەت­تەيدى. 

حاق­­نازار حاننىڭ 40 جىلداي بيلىگى تۇسىندا شىعاي قا­ز­اق قوعا­­مىن­داعى ەڭ تانىمال تۇلعا­­لار­دىڭ بىرىنە اينالادى. ورتا­­عاسىرلىق مۇسىلمان اۆتورلارىنىڭ دەرەكتەرى مەن ورىس تىلىندەگى رەسمي قۇجاتتاردا ونىڭ ەسىمى حاق­نازار حانمەن, جالىم سۇلتان­مەن بىرگە اتالادى. حافيز تانىش: «حاق-نازارحان, جالىم-سۇلتان, شىعاي-سۇلتان, دوستاي-سۇلتان سەكىلدى قازاق بيلەۋشىلەرى (پاديشاحان-ي كازاك) باسقا دا باۋىر­لارىمەن جانە ۇلدارىمەن تالاس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاستى» دەپ بايان­داسا, وسى جىلدارداعى ورىس تىلىندەگى دەرەكتەردىڭ مالىمەت­تەرىندە قاز­اق بيلە­ۋ­شىلەرىنىڭ ەسىمدەرى «حاقنازار حان, شىعاي سۇلتان, جال­ىم سۇلتان جانە تاعى باس­­­قا سۇلتان­دار» دەپ رەت-رەتى­مەن ايتىلادى. بۇل كەلتىرگەن دەرەكتەردىڭ ءبارى شىعاي حاننىڭ رەسمي تۇردە بيلىككە كەلگەن كەزى­نە دەيىنگى قازاق قوعامىنداعى مارتە­­بە­سى مەن ەل باسقارىپ وتىر­عان بي­لەۋ­شى توپ اراسىندا العان ورنىن كور­سەتسە كەرەك. 

ازىرگە تاريح عىلىمىنا بەل­گى­­لى جانە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن دە­رەك مالىمەتتەرىندە شىعاي حان­نىڭ ەسىمى حاقنازار حان­مەن بىر­گە XVI عاسىردىڭ 60-شى جىل­دارىنىڭ سوڭىنداعى قاز­اق-نوعاي قاتىناستارىنا بايلانىستى كەزدەسە باستايدى. بۇل جىلدار قازاق حاندىعىنىڭ قايتا ورلەۋ كەزەڭىندەگى جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جاتقان جىلدار بولاتىن. XVI عاسىردىڭ 50-ءشى جىل­­­دار­­ى­نىڭ ورتا­سىنداعى نوعاي وردا­­سىن­داعى ساياسي جانە ەكونومي­كالىق داع­دارىستار نو­عاي جۇر­تىن قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشى­­را­تىپ, ەلدى ۇل­كەن نوعايلى جانە كى­شى نوعايلى دەپ اتالاتىن ەكى بولىككە ءبولىپ جىبەرگەن بولاتىن. ساياسي كۇرەستەر بارىسىندا نوعاي مىرزالارىنىڭ ءبىر بولىگى قازاقتاردى پانالاۋعا ءماجبۇر بولادى. مىنە, وسى جىلدارى حاقنازار حان, شىعاي سۇلتان جانە تاعى باسقا سۇلتاندار باستا­عان قازاق كۇشتەرى ەدىل-جايىققا دەيىن­­گى جەر­لەر­­دى قايتارۋ ءۇشىن كۇ­­­رەس­تى باس­تاپ كەتەدى. وسى جىل­­­­­­­دار­­­­داعى كۇ­رەس با­رى­سىندا ال­عاش رەت شىعايدىڭ ەسى­مى ورىس دەرەكتەرىندە كەزدەسە باس­تايدى. 1569 جىلى نوعايلارعا بارىپ قايتقان ورىس ەلشىسى سەمەن مالتسەۆ: «...ي كازاتتسكيە وردى اكنازارا تساريا ي شيگايا تسارەۆيچا ي چەلىما تسارەۆيچا, ا س نيمي 20 تسارەۆيچەۆ, پريحود يح بىل نا ناگاي, ي بىل بوي پيسال...», دەپ حابارلايدى. 

1579 جىلدان باستاپ حاق­نازار حان, شى­عاي سۇلتان جانە باسقا قازاق سۇلتاندارىنىڭ ءىس-ارە­كەت­تەرى وڭتۇس­تىك باعىتتا, ما­ۋ­­رە­ناحرداعى شاي­باني­لىق سۇل­­تاندارعا قاتىستى جۇرگى­زىلە باس­تايدى. وسى كەزدەگى وقيعا­لار بارىسىن تاريحشى حافيز تانىش ءبىرشاما جاقسى باياندايدى.

XVI عاسىردىڭ 40-شى جىلدا­رى ماۋرەناحردا باستالعان ساياسي داع­دارىس سول عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى ودان ءارى ءورشي ءتۇسىپ, كۇرەس شاي­بانيلىق سۇلتانداردىڭ ەكى توبى اراسىندا جۇرەدى. دەشتى قىپ­شاق­تاعى «كوشپەلى وزبەكتەر» مەم­لە­كەتىنىڭ 1428-1469 جىلدارداعى بيلەۋشىسى بولعان ابىلقايىر حاننىڭ ەكى شوبەرەسى – II ابداللاح حان مەن بابا سۇلتان كۇرەس وتىن ودان ءارى قىزدىرادى. ولاردىڭ شىعۋ تەگى بىلايشا تارقاتىلادى: ابىلقايىر حاننىڭ 11 ۇلىنىڭ ەكىنشىسى قوجامۇحاممەد, ودان جانىبەك سۇلتان, ونىڭ 12 ۇلى­نىڭ ەڭ كىشىسى – ەسكەندىر حان, ەسكەندىر حاننان – II ابداللاح حان, ال ابىلقايىر حاننىڭ تو­عى­زىنشى ۇلى – ءسۇيىنىش قوجا سۇلتان ۇلىعبەكتىڭ قىزى رابيعا بەگىمنەن تۋعان. ودان ناۋرىز احمەد حان (باراق حان), ونىڭ سەگىز ۇلىنىڭ ءۇشىنشىسى – بابا سۇلتان. 

1550-1570 جىلدارى ماۋرە­ناحردا II ابداللاح حان ەڭ كۇش­تى ساياسي كۇشكە اينالىپ, شاي­باني­لىق سۇلتانداردىڭ يەلىكتەرىن بىرتە-بىرتە كۇشپەن باعىندىرا باس­تايدى. 1557 جىلى ول بۇحارانى باسىپ الادى دا, اكەسى ەسكەندىردى 1560/1561 جىلى بۇحارادا حان كوتەرەدى. 1573 جىلى بالحتى, 1574 جىلى حيساردى, 1578 جىلى سامارقاندى الادى. كەلەسى قالا تاشكەنت بولدى. تاشكەنتتە ول ناۋرىز احمەد حاننىڭ ۇلكەن ۇلى دەربىس سۇلتاندى بيلەۋشى رەتىندە وتىرعىزادى. ناۋرىز احمەدتىڭ ءۇشىنشى ۇلى بابا سۇلتان تۋعان اعاسىن ءولتىرىپ, ءوزىن حان دەپ جاريالايدى دا, II ابداللاح حانعا قارسى شىعادى. شايبانيلىق ەكى حان ءوز جاعىنا قازاق حانى مەن سۇلتاندارىن تارتۋعا تىرىسادى. سول كەزدەگى قازاق بيلەۋشىسى – حا­قنازار حان بابا سۇلتان مەن II ابداللاح حان اراسىنداعى تالاس-تارتىستاردا گەوساياسي تۇر­عى­دا بۇحارا بيلەۋشىسىن قولدايدى. ويتكەنى تاشكەنتتىڭ كۇشەيۋى سىر بويىنداعى قالالار مەن جايىلىمدى جەرلەرگە قا­ۋىپ­تى بولاتىن. كەز كەلگەن ۋاقىت­تا تاشكەنتتىك بيلەۋشىنىڭ جار­لىعىمەن وسى ماڭداعى قازاق رۋ-تايپالارى توناۋ مەن تالان-تاراجعا تۇسەتىن. سول سەبەپتى دە حاقنازار حانعا ىرگەدەگى قار­سى­لاسىن كۇشەيتكەننەن گورى الىستاعى قارسىلاسىمەن وداق­تاسۋ ءتيىمدى بولدى. سول ماقساتتا حاقنازار حان مەن II ابداللاح حان اراسىندا «كەلىسىم مەن وداق» جاسالادى. 

بابا سۇلتان ءوز بيلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نەبىر قيتۇرقى تاسىل­دەردى قولدانادى. بىرەسە بۇحارا حانىنا باعىناتىنىن بىلدىرسە, بىرەسە وعان قارسى شىعادى. قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ساياساتى تۋرالى بۇحاراعا جالعان اقپاراتتار بەرىپ وتىرادى. اقىرى ول 1580 جىلى ءساۋىر ايىندا شاراپحانا وزەنى بويىندا وزىمەن كەزدەسۋگە كەلگەن جالىم سۇلتاندى, ونىڭ ەكى ۇلىن, حاقنازار حاننىڭ ەكى ۇلىن قاپىدا ولتىرەدى دە, حاقنازار حاندى ولتىرۋگە ەڭ سەن­ىم­دى ادامدارىنىڭ ءبىرى – شايبانيلىق بۋزاحۋر سۇلتاندى اتتاندىرادى. دەرەك مالىمەتىندە حاق­نازار حاننىڭ ناقتى قالاي قازا تاپقاندىعى ايتىلماسا دا, ءبىز بۇل قايعىلى وقيعانى 1580 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا بولعان دەپ ەسەپتەيمىز. وسى دەرەكتىڭ 1580 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنداعى وقيعالاردى بايان­دايتىن مالى­مە­تىن­دە قازاق حانى دەپ شىعاي ەسىمى اتالا باستايدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى شىعاي حاننىڭ ءوز ۇلدارىمەن ابداللاح حانعا كەلۋىنىڭ سەبەبىن تولىق تۇسىن­دىرۋگە تىرىسىپ كەلەدى. ال­عاش رەت مۇنى ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەر­نوۆ ماسەلە رەتىندە كوتەرىپ, بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «شىعاي حان­ ءومى­رى­نىڭ سو­ڭ­ىن­دا دا­لانى نەگە بۇحاراعا اي­ىر­باس­تاعانىن شەشۋگە تىرىس­پايمىز. مۇمكىن, ابداللا حاننىڭ قۋاتىنىڭ ارتقانى تۋرالى حابار جانە تاعى دا باسقا جاعدايلار ونى وزبەكتەردەن پانا ىزدەۋگە يتەرمەلەگەن شىعار». ال ا.پ.چۋلوشنيكوۆ بۇنىڭ سەبە­بىن شىعاي حاننىڭ قازاق جەرىندەگى بەدەلىنەن ايىرىلۋى­مەن تۇسىندىرەدى. 2010 جىلى جا­­رىق كورگەن «قازاق­ستان تا­ري­­­حى­­­­ن­ىڭ» اكادەميالىق باسىلىمىندا بۇل ماسەلە تەرەڭىرەك قاراس­تىرىلىپ, ونىڭ مىناداي سەبەپ­تەرى بىلايشا كورسەتىلەدى: «تەگىندە, شىعاي حان امالسىزدان كەتكەن بولسا كەرەك: ونى باسقا دا قازاق حاندارى قۋدالاعان. شىنىنا كەلگەندە, شىعايدىڭ ابداللاح حانعا كەتۋىنە بىرنەشە سەبەپ بولعان جانە قازاق حانى­نىڭ بۇل ساياسي قادامىن سول سەبەپ­تەر­دى كەشەندى تۇردە العاندا عانا ءتۇسىندىرىپ بەرە الادى» دەي كەلە, «ورىن العان جاعداي ءوزارا قىرقىس تۋعىزدى, ولارعا سىرتقى ساياسي قيىنشىلىقتار قوسىلدى. قازاق امىرشىلەرى ورىن العان جاعدايدان شىعار جول ىزدەۋگە ءماجبۇر بولدى دا, ولار ورتا ازيا جاعىنا كوز تىكتى». بەلگىلى تاريحشى ت.وماربەكوۆ تە وسىنداي تۇجىرىمداردى قولداي كەلە, شىعاي حاننىڭ ابداللاح حانعا كەتۋىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: «وسىندايدا قول استىنداعى ەلدى قورعاي الماي, ونىڭ ۇستىنە قازاق سۇلتاندارىنىڭ سەنىمىنەن ايىرىلعان شىعاي حان امالسىزدان بۇحارالىق ابدوللادان كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى».

ءبىز دە جوعارىدا كەلتىرگەن زەرت­­تەۋ­شىلەردىڭ پىكىرىلەرىمەن تول­ىق قوسىلا كەلە, ءوز تاراپىمىزدان قوسىمشا رەتىندە مىناداي ويلاردى بىلدىرەمىز. شىعاي حاننىڭ ماۋرەناحرعا كەتىپ, سوندا قايتىس بولۋى جانە سول ماڭدا جەرلەنۋى قازاق حاندارى اراسىندا بولعان العاشقى وقيعا ەمەس. XVI عاسىردىڭ باسىندا مۇحاممەد شايباني حاننىڭ قازاق­تارعا قارسى جاساعان ءتورت جورىعىنا ەشقانداي قارسىلىق ۇيىمداستىرا الماعان بۇرىندىق حان دا, ەل ىشىندەگى بەدەلىنەن ايى­رىلىپ, 1510-1511 جىلدار شاماسىندا ءوز اۋلەتىمەن سامارقان جاققا قونىس اۋدارعان جانە دە سول جاقتا قايتىس بولىپ, ماڭگىلىك مەكەنىن ۇرگەنىشتەن تاپقان ەدى. 

ەگەر دە حاقنازار حاننىڭ قا­زا تابۋى 1580 جىل­دىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭ­عى ون كۇنى ىشىندە بولسا, شىعايدىڭ «حان» لاۋازى­مى­مەن العاش رەت جازبا دەرەك­تە اتالۋى ماۋ­سىم ايىنىڭ ال­عاشقى ون كۇنى­نە سايكەس كەلەدى. جازبا دەرەك مالىمە­تىنە ىلىنگەنگە دەيىن-اق شىعايدىڭ حان بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوعان قاراعاندا حاقنازار حاننىڭ قازاسىنان كەيىن ءبىر ايدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا شىعاي «حان» لاۋازىمىن يەلەنگەن سياقتى. ال قازاق حالقىندا حان سايلاۋ ءراسىمىنىڭ وتكىزىلۋ ءداستۇرى بويىنشا, قازا تاپقان حاندى جەرلەۋدەن كەيىن بۇكىل ەلگە حابار جىبەرىلەدى. تاققا ۇمىتكەر ءوزىن قولدايتىن سۇلتاندارمەن, بيلەرمەن, بەكتەرمەن, باتىرلارمەن اشىق تۇردە, جاسىرىن تۇردە كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. باسقاشا ايتقاندا, حاننىڭ كانديداتۋراسى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلدىرىلەدى. سودان كەيىن عانا حان سايلاناتىن كۇن بەلگىلەنەدى. حان سايلاۋ – كوبىنەسە, حاندى ۇلىقتاۋ, راسىمدەۋ, ياعني حان كوتەرۋمەن اياقتالادى. سول كەزدەگى جاعداي­مەن سالىستىرا قاراساق, حان سايلاۋ ءراسىمى ءبىرتالاي ۋاقىتقا سوزىلاتىن بولعان. ال شىعايدىڭ حان بولۋى جوعارىدا ايتقانداي, وتە قىسقا ۋاقىتتا وتكەن. بۇل دەگەنىمىز – شىعايدى حان سايلاۋ­عا بۇكىل قازاقتىڭ ساياسي جانە بيلەۋشى توبى ەمەس, حانعا جاقىن از عانا توپ قاتىسىپ, وتە قىسقا ۋاقىت ىشىندە حان كوتەرگەن. مىنە, وسى­دان كەيىن شىعايدىڭ ەل ارا­سىنداعى بەدەلى تاۋدان دومالاعان تاستاي قۇلدىراي باستاعان.

مۇنى سەزگەن شىعاي حان ءوزى­­نىڭ ىشكى قارسى­لاس­تارىنان جو­عا­رى تۇرۋ ءۇشىن, وزىنە قولداۋ تابۋ ءۇشىن ابداللاح حان­عا ارقا سۇيەيدى. حافيز تان­ىش قازاق قوعامىن­داعى قالىپ­تاس­قان جاعداي­دان حاباردار بولىپ, شىعاي حان تۋرالى ءوز مالىمەتىندە «...شىعاي ابداللاح حانعا باعىنۋ بەلدىگىن بەلىنە بايلايتىندىعىن جانە (وعان) بەرىلگەندىكتىڭ بۇعاۋىن موينىنا ىلەتىندىگىن حابارلادى», دەپ سۋرەتتەيدى.

1580 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 1581 جىلدىڭ ماۋسىمى ارا­لى­عىندا شىعاي حانعا قاتىستى وقيعالاردىڭ ىشىندە بىرەۋى عانا وتە قىسقاشا تۇردە باياندالادى. ول – بابا سۇلتانعا قارسى اتتانىپ, جەڭىلىس تابۋى. وسىلايشا, شىعاي حان ءۇشىن العاشقى شايقاس ءساتسىز باستالىپ, جالعاسىن تابادى. ءسويتىپ, دەرەك مالىمەتىندە ونىڭ 1581 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا قاراتال دەگەن جەردە ورنالاسقان ابداللاح حاننىڭ ورداسىنا ۇلى تاۋەكەل سۇلتانمەن جانە باسقا دا ۇلدارىمەن عانا كەلگەندىگى ايتىلادى. دەرەك مالىمەتىنەن ونىڭ ءبىر ەلدىڭ حانى بول­ىپ رەس­مي رەتىندە ەمەس, كەرىسىنشە باس ساۋعالاپ, ءوز ەلىنەن قاشىپ كەلگەن ادامنىڭ كەيپىن بايقاۋعا بولادى. «كەيبىر جەكەلەگەن بەدەلدى ادامدار مەن ساراي قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ ارالاسۋى­مەن ول (ابداللاح حانمەن) كەزدەسۋ قۇرمەتىنە يە بولدى». ماۋرەناحر بيلەۋشىسى ءوز كەزەگىندە شىعاي حانعا ەرەكشە قۇر­مەت­ كورسەتەدى. «شاراف-نامە-ي شاحي» ەڭبەگىندە: «(شىعاي حانعا) ەرەكشە قۇرمەت پەن مەيىرباندىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرى كورسەتىلدى, (ابداللاح حان) وعان حودجەنت جەرىن يكتاعا بەردى. ول شىعاي حاندى جاعىمدى ۋادەلەرمەن ۇمىتتەندىردى جانە سە­نىمدى كومەك بەرۋگە ۋادە بەردى (جانە) حانعا لايىقتى توي جاسادى», دەپ جازادى حافيز تانىش». ودان ءارى دەرەك اۆتورى شىعاي حاننىڭ وتە ريزا بولعاندىعىن جانە ءاربىر ساعات, ءاربىر مينۋت سايىن ابداللاح حاندى ماقتاپ ولەڭ ايتقانىن جازادى.

وسى كەلتىرگەن دەرەك-مالىمە­تى­نەن مىناداي جاع­داي­لار­دى كورەمىز.

بىرىنشىدەن, شىعاي حاننىڭ ابداللاح حانمەن كەزدەسۋى مەم­لە­كەت­ارالىق كەزدەسۋ ەمەس, سول سەبەپتى كەزدەسۋدى ارنايى ادام­دار ەمەس, جەكە ادامدار ۇيىم­داستىرعان. بۇدان شىعاتىن قورى­تىندى – شىعاي حان ابداللاح حانعا امالسىزدان كەلگەن. 

ەكىنشىدەن, ابداللاح حان شىعاي حانمەن تەڭ دارەجەدە ەمەس, كەرىسىنشە, اياۋشىلىقپەن قار­اپ, مەيىرباندىق كورسەتكەن. سو­عان قاراعاندا شىعاي حاننىڭ جاعدايى ونشا جاقسى دا بول­ماعان. 

ۇشىنشىدەن, شىعاي حانعا يك­تا­عا جەر بەرگەن. ابداللاح حان وزى­نە كەرەك ادامداردى قاجەت كەزىندە پايدالانۋ ءۇشىن قول اس­تىندا ۇستاۋدى ءجون كورگەن. 

تورتىنشىدەن, ابداللاح حان شى­عاي حانعا سەنىمدى كومەك بەرۋ­گە ۋادە بەرگەن. بۇدان تۇيەتىن وي مىناۋ: ابداللاح حان شىعاي حان مەن ونىڭ ۇلدارى ارقىلى قاز­اق حاندىعىنىڭ ىسىنە ارالاسىپ, سولتۇستىكتەگى كورشىسىن وزىنە جارتىلاي تاۋەلدى ەتۋدى نەمەسە ونداعى بيلەۋشى توپتى ۇنەمى ساياسي ارازدىقتا ۇستاپ وتىرۋدى ماقسات ەتكەن. 

1581 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا ابداللاح حان بۇحاراعا قايتار جولدا شىعاي حاندى حودجەنتكە جىبەرەدى دە, تاۋەكەل سۇلتاندى ءوزىنىڭ جانىندا قالدى­را­دى.

شىعاي حانعا قاتىستى كەلە­سى جانە سوڭعى دەرەكتە ون­ىڭ ۇلى تاۋە­كەل سۇل­تان­مەن بىرگە ابداللاح حان­­­نىڭ 1582 جىل­­دىڭ ناۋ­رىزى مەن تامىزى ارا­لى­عىن­دا بابا سۇلتانعا قارسى جاسا­عان جورى­عىنا قا­تىس­­قان­دى­عى تۋرا­لى مالىمەت بار. بابا سۇلتاننىڭ سوڭىنا تۇسكەن ابدال­لاح حان ورتالىق قازاق­ستان­داعى ۇلىتاۋ ماڭىندا قارسى­لاسىنىڭ ورنالاسقانىنان حا­­بار­دار بولادى دا, اسكەرىن ساپ­قا كەلتىرە­دى. ابداللاح حان اس­كەرىنىڭ وڭ قانا­تىنىڭ اۆانگاردىنا شىعاي حاندى, تاۋەكەل سۇلتاندى تاعاي­ىندايدى. جوشى حان ماۆ­زولەيىنىڭ ماڭىندا ور­نا­لاس­قان بابا سۇلتان قار­سى­لا­سى­نىڭ قيمىلىنا توتەپ بەرۋگە شاما­سىنىڭ جەتپەيتىنىن ءبىلىپ, ماڭ­عىتتارعا قاراي قاشادى. 1582 جىل­دىڭ 29 ءساۋىرى كۇنى شىعاي حان باستاعان اۆانگارد بابا سۇل­تان­نىڭ اداسىپ قالعان توبىنا شابۋىل جاساپ, مول ولجاعا كەنەلەدى. 

ماڭعىتتاردان قولداۋ تاپ­پا­عان بابا سۇلتان كەرى ورالىپ, تامىز ايىندا سىعاناق جاق­قا كەلەدى. وسى ماڭدا شىعاي حان­نىڭ ۇلى تاۋەكەل سۇلتاننىڭ اس­كەري توبىنا تاپ بولادى دا, ۇرىس بارىسىندا قازا تابادى. 1582 جىل­دىڭ 7 تامىزى كۇنى ونىڭ كەس­ىلگەن باسى ابداللاح حانعا اكەلىنەدى. 

حافيز تانىشتىڭ دەرەك­تەرىندە شىعاي حاننىڭ ەسىمى 1582 جىلعى ابدال­لاحتىڭ بابا سۇل­تانعا قارسى جا­ساعان جورىعىندا سوڭعى رەت كەزدەسەدى. وسىنى نە­گىز­­­گە ال­­ىپ, تاريح­­شىلاردىڭ ءبارى وسى جىل­دى شى­عاي حاننىڭ قاي­تىس بولعان جى­لى دەپ سانايدى.

قادىرعالي جالايىر شىعاي حان تۋرالى: «اقىرىندا ول دا دۇنيە­­دەن ءوتتى. بۇل كۇندە ونىڭ قا­بىرى كۇمىسكەنتتە, ءالي اتانىڭ قاس­ىنا جەرلەنگەن», دەپ جازادى. ال ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ – زەرنوۆ بول­سا, شىعاي حان «جالعىز قا­­لىپ, قايتىس بولدى» دەپ ناق­تىلاي تۇسەدى.

شى­عاي حاننىڭ ۇلدارى ىشىن­دە ەكى ۇل عانا, تاۋەكەل حان مەن ەسىم حان 40 جىل­دان استام ۋا­قىت بويى بي­لىك­تە بولادى. ال ودان كەيىن بىرنەشە عاسىر بويى قازاق مەملەكەتتىلىگىن باسقارعان تۇلعالار – شىعاي حان ۇرپاقتارى بولدى. ولاردىڭ بىرنەشەۋى قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي تاريحىندا باستى رولدەردى اتقارىپ, حالىق جادىندا وشپەستەي قالدى.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا كوررەسپوندەنت-­مۇ­­شەسى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى