ادەپكىدە «دۇنيەجۇزىلىك دارەتحانا كۇنى» دەگەن اتاۋلى كۇن ميىققا كۇلكى ءۇيىرىپ, ەكىۇداي سەزىمگە شاقىرسا دا, ونىڭ بايىبىنا ءارى قاراي تەرەڭدەگەندە, تازالىق تا, دەنساۋلىق تا وسى جەردەن باستالاتىنىن بايانداۋدىڭ ءوزى ابەستىك. ونىڭ كەرەك ەمەس كۇنى, كەرەك ەمەس جەرى بار ما؟ ايعا ۇشىپ كەتسەڭىز دە اجەتحانا قاجەت.
ءتىپتى اجەتحاناعا كىرۋگە نيەت ەتكەن ەستى كىسى «اجەتحانا ادەبى» دەپ پايعامبارىمىزدىڭ كەيدە ىستەپ, كەيدە ىستەمەگەن ماكرۇھ, ءۋاجىپ سياقتى امالدارعا جاتپايتىن 19 ءتارتىبىنىڭ جارتىسىن قاپەردە ۇستايدى. بۇل اڭگىمەنىڭ ار جاعى.
ەندى ماسەلەنىڭ بەر جاعىنا كەلسەك, ونىڭ ءتىپتى ساياساتقا دا ارالاسىپ, ءار ءۇيدى اجەتحانامەن قامتاماسىز ەتۋدى سايلاۋالدى باعدارلاماسىنا ەنگىزگەن نارەندرا ءموديدىڭ, ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعانى كەشە عانا. حالقىنىڭ جارتىسى دالادا دارەت سىندىراتىن بۇل ەلدىڭ استاناسى دەليدىڭ وزىندە ءزاردىڭ ءيىسى مۇڭكىپ تۇراتىندىعىن, ونى وسى ەلگە ساياحاتتاعان تۋريستەر ۇدايى جيىركەنە جازاتىنىن ايتساق, وندا بۇل ءىس ءجۇردىم-باردىم قارايتىن جايت ەمەس.
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, بىرنەشە جىل بۇرىن ورال قالاسىنا ىسساپارمەن كەلگەن رەسەيلىك ازامات كوشەدە تال-تەرەكتىڭ تۇبىندە اجەتىن وتەپ تۇرعاندا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ, الگى ازاماتقا اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى. بۇل وقيعا قوعامدىق اجەتحاناسى جوقتىڭ قاسىنداي قالا تۇرعىندارى اراسىندا اجەپتەۋىر تالقىلاندى. قوناقتىڭ ايتۋىنشا, كەلە جاتىپ بىرنەشە جەرگە باس سۇققان, اجەتحاناعا كىرگىزۋىن وتىنگەن. بىراق ەشبىرى رۇقسات بەرمەگەسىن جاڭاعىداي قادامعا بارعان...
ايتپاعىمىز, قاۋىپسىز ءارى تازا دارەتحانانىڭ بولماۋى – گيگيەنالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, سونداي-اق دەنساۋلىق ءۇشىن دە قاۋىپتى ەكەنىمەن ەشكىم داۋلاسپايدى. بۇل رەتتە عالامشار تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استامى دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان سانيتارلىق جۇيەلەردى كورمەي-اق ومىردەن وتەدى. وسى ارمانعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن عالامشارداعى تۇششى سۋ قورى جەتكىلىكتى. الايدا ءالسىز ينفراقۇرىلىم سالدارىنان جىل سايىن ميلليونداعان ادام, ولاردىڭ كوبى بالالار, سانيتاريا مەن گيگيەناعا بايلانىستى اۋرۋلاردان كوز جۇمادى.
ايتقانداي, دۇنيەجۇزىلىك دارەتحانا كۇنى بۇۇ رەسمي كۇنى رەتىندە 2013 جىلدىڭ 19 قاراشاسىنان بەرى بار. بۇل «مەيرامنىڭ» ومىرگە كەلۋىنە تازالىقتى سۇيەتىن سينگاپۋر ەلى سەپتەستى. بۇل ەلدە دارەتىڭىزدى جونەلتىپ جىبەرۋدى جازاتايىم ەستەن شىعارىپ الساڭىز, 200 دوللار ايىپپۇل تولەيسىز.
بۇۇ-نىڭ بۇل شەشىمىن الەمدىك اجەتحانا ۇيىمى (مۇنداي دا مەكەمە بار) بىردەن قولدادى. بىردەن بۇل ۇيىمعا 86 ەل مۇشە بولدى. سەبەبى بۇۇ مالىمەتى بويىنشا, الەمدەگى ءار ءۇشىنشى ادام دۇرىس اجەتحاناعا ءزارۋ. ال 1 ميللياردتان استامى ۇياتتى قويىپ, دالاعا, اشىق اسپان استىنا جۇگىرۋگە ءماجبۇر. ال ەندى, مۇنىڭ ناتيجەسىنە كەلسەك, كۇن سايىن الەمدە 2 مىڭنان استام بالا تازالىقتىڭ جوقتىعىنان كوز جۇماتىن كورىنەدى.
شىنداپ كەلگەندە مۇنداي شارۋالارمەن كوبىنەسە قوعام بەلسەندىلەرى مەن ۇەۇ نەمەسە مۇددەلى كومپانيالار اينالىسادى. الماتى قالاسىندا, «ريتتس-كارلتون» قوناقۇيىندە «دۇنيەجۇزىلىك دارەتحانا كۇنىنە وراي» مەكتەپتەردە دۇرىس دارەتحانا ۇيىمداستىرۋعا, بالالارعا گيگيەنالىق تۇسىنىكتەردى ۇعىندىرۋعا قاتىستى شارادان دا وزىمىزگە تانىس تۇلعالاردى تاپقانىمىزعا اسا تاڭعالا قويعان جوقپىز.
ادەتتەگىدەي اڭگىمە مەكتەپتەردەگى لاس دارەتحانالار وقۋشىلاردىڭ پسيحيكاسىن قالاي زاقىمدايتىنىن ايتۋدان باستالدى.
– زەرتتەۋلەرگە سەنسەك, ەگەر مەكتەپ دارەتحاناسى دارەت سىندىرۋ ءۇشىن قولايسىز بولسا, ولار وعان كىرمەي, شىداپ جۇرە بەرەدى. وسى دۇنيە وقۋشىنىڭ پسيحولوگياسىنا دا اسەرىن تيگىزەدى. قاتارلاستارىمەن ارالاسقاندا قيىندىقتاردى تۋىنداتادى, – دەدى Unilever تۇركيا كومپانياسىنىڭ برەند-مەنەدجەرى مەرۆە ەتيك.
وسى ورايدا باق وكىلدەرىن اجەتحانا كۇنىنە جيناپ وتىرعان Unilever كومپانياسى جاعدايدى وزگەرتۋگە كومەگىن تيگىزۋ ماقساتىندا جاھاندىق باستاما ازىرلەگەنىن ءمالىم ەتتى. 2016 جىلدان بەرى قازاقستاندا جىل سايىنعى مەكتەپ ناۋقانى اياسىندا مەكتەپتەرگە تازالىقپەن گيگيەنا ساقتاۋ ءۇشىن Domestos تازارتقىش قۇرالىنىڭ جىلدىق قورى تەگىن بەرىلىپ وتىرعان. سانيتارلىق قىزمەتشىلەر ءۇشىن ترەنينگتەر, وقۋشىلار ءۇشىن اشىق ساباقتار وتكىزىلىپ, مەكتەپ دارەتحانالارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. باعارلاما قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە ىسكە قوسىلعان. ۇندىستانمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا دارەتحانا ماسەلەسىندە اسا قاتتى قيىندىق جوق. سوندىقتان ءبىز بار كۇشىمىزدى گيگيەنا مەن نەگىزگى اقپاراتتىق تۇسىنىكتەردى كۇشەيتۋگە جۇمساپ جاتىرمىز, – دەيدى مەرۆە ەتيك.
– مىندەتتى تۇردە كوتەرىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر بولادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى شامامەن 4,5 ميلليارد ادامنىڭ تازا ءارى قاۋىپسىز دارەتحاناعا قول جەتكىزە المايتىنىن ءبارى بىلە بەرمەيدى. ءدال وسى سەبەپكە بايلانىستى ءبىز 2020 جىلعا دەيىن بۇكىل الەمدە 25 ميلليون ادامنىڭ تازا ءارى قاۋىپسىز دارەتحاناعا قول جەتكىزۋىنە كومەكتەسۋ مىندەتىن ءوز موينىمىزعا الدىق. گيگيەناعا بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان جىل سايىن ميلليونداعان ادام كوز جۇمادى, ولاردىڭ كوبى – بالالار. وكىنىشتىسى, اسىرەسە قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندە بۇل پروبلەما وتە وزەكتى. 2016 جىلدان بەرى وسى باعىتتا وتە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. گيگيەنا پروبلەمالارى تۋرالى حاباردارلىقتى ارتتىرىپ, ونى شەشۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزەمىز. بيىل قازاقستاندا ءبىر مىڭ مەكتەپتى قامتىدىق, ال بۇل ەلدەگى بارلىق مەكتەپتىڭ جارتىسى دەرلىك, وندا 1,3 ميلليون بالا وقيدى, – دەدى Unilever قازاقستان كومپانياسىنىڭ ماركەتينگ بويىنشا مەنەدجەرى ەكاتەرينا دميتريەۆا.
ءوز كەزەگىندە, ارۋجان ءۇيى قايىرىمدىلىق قورىنىڭ نەگىزىن قالاعان ارۋجان ساين: «وزدەرىڭىزگە ءمالىم, مەنىڭ بالالارعا كومەك كورسەتەتىن بىرقاتار جوبام بار. وعان قوسا قازىر ءاۋتيزمى بار بالالار ورتالىعىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستى باستاپ كەتتىك. مەكتەپ باعدارلاماسى سياقتى, ورتالىق تا تازارتقىش قۇرالداردىڭ جىلدىق قورىن الاتىن بولادى. مەكتەپ باعدارلاماسى بۇرىننان بار ەكەن. ءبىز بۇل تۋرالى قازىر بىلدىك. ەندى ءبىزدىڭ ء«اۋتيزمدى جەڭەمىز» ورتالىعى مەن Unilever كومپانياسى بىرگە تىعىز جۇمىس ىستەي باستادى. قازاقستاندا كارىز جۇيەسى جوق, دارەتحانالارى دالادا ورنالاسقان مەكتەپتەر, اسىرەسە اۋىلداردا كوپ. بۇل, ارينە بالالاردىڭ ءومىر ساپاسىنا اسەر ەتەدى. بارلىق مەكتەپتەر ساپالى ءارى تازا دارەتحانالارمەن جابدىقتالسا, كەرەمەت بولار ەدى. سەبەبى ەرەكشە بالالار ءۇشىن دارەتحانا – ەرەكشە ءىس, ال ءبىز ۆيرۋستارعا وتە «تاۋەلدىمىز». ءبىزدىڭ ورتالىققا قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىندەگى ەرەكشە بالالاردىڭ اتا-انالارى دا حابارلاسىپ تۇرادى – وسىنىڭ بارلىعى دا ساۋاپتى ءىس. بارلىعىنا كومەكتەسۋگە تىرىسامىز. ەگەر ءبىزدى ءاردايىم قولداپ جۇرەتىن جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر بولماسا, مۇنىڭ ءبارىن وسىلاي ۇيىمداستىرا الماس ەدىك. ويتكەنى بارلىعى دا دەمەۋشىلىك قاراجاتقا جاسالادى», دەيدى.
قىسقاسى, تازالىق تا, دەنساۋلىق تا, وسى «كىشكەنتاي» عانا ماسەلەدەن اتتاپ وتە المايتىندىقتان ونىڭ ۇلكەن ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى