وقۋلىق جازۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن

ول شىن مانىندە اعارتۋ­شى­لىق قىزمەتكە جان-تانىمەن بەرىل­گەن شەبەر كاسىبي مۇعالىم. ۇجىم­داستارىنىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى دەمالىس كۇندەرى دە وقۋشىلارىن وليمپياداعا دايىندايدى. 

العاشقى ەڭبەك جولىن جوعارى وقۋ ورنىندا ۇستازدىق ەتۋدەن باس­تادى. بۇگىندە قالا ورتاسىنداعى ءبىلىم ورداسىندا ساباق بەرۋمەن قاتار قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەندى ارالاسىپ, مەكتەپ كا­سىپ­وداق كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى مىن­دەتىن قوسا اتقارۋدا. ءار جىلدارى ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى», «جىل مۇعالىمى», سونداي-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن بە­رىلگەن «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مە­دالى پەداگوگكە ءححى عاسىر باسە­كەسىنە قابىلەتتى, ءبىلىمدى ۇر­پاق تاربيەلەۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جۇكتەدى.

بىلىكتى مامانعا رەسپۋب­لي­كانىڭ ءار وڭىرىنەن حابارلاسقان ارىپتەستەرى «بيولوگيانى وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن قالاي ويلاپ تاپتىڭىز؟», دەپ سۇراپ جاتادى. «كەز كەلگەن پەداگوگ ءوز سالاسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, ما­يىن ىشكەن بولۋى كەرەك», دەپ قىسقا قايىرادى ول. «ساباق وتۋدە قۇپيا ادىستەمە جوق. كەز كەل­گەن ادام ەلگە ەڭبەك ءسىڭىرۋى ءتيىس دەگەن قاعيدانى ۇستانامىن. وقۋشى­لارىما تيتتەي بولسا دا پايدام تيسە, ۇستازدىق ەڭبەگىمنىڭ اق­تال­عانى. ءوزىم جازعان وقۋلىقتى وقۋشىعا ۇيرەتىپ قانا قويماي, ونى تاجىريبە جۇزىندە تىڭ دۇ­نيەلەرمەن ساباققا ەنگىزىپ وتىرامىن», دەيدى ا.سولوۆەۆا. 

ساباقتارىندا تەمىر گا­ليەۆ­تىڭ جۇيەلىك ءتاسىل تەحنولوگياسىن قولداناتىن ول ورتا جانە جو­عارى وقۋ ورىندارىنا ارنال­عان جۇيەمەن بيولوگيانى وقى­تۋ ادىستەمەسى پسيحولوگيا پانى­مەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان ءار سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ جاس ەرەكشەلىك­تەرىنە بايلانىستى مىنەز-قۇل­قىن ءبىلىپ, ءار جاسقا شاما-شار­قىنشا تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. «بۇگىنگىنىڭ بالالارى نەگە قىزىعادى؟ ولاردى وقۋلىققا قالاي قىزىقتىرا الامىن؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. ارينە پسيحولوگيانىڭ زاڭدىلىقتارىن ءبىلۋ وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارى مەن ادىستەرىن تابۋعا كومەكتەسەدى. سوڭعى كەز­دەرى ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەر كەڭى­نەن پسيحولوگيا مالىمەتتەرىنە نەگىز­دەلۋدە. سوندىقتان ءدارىس ۇستىن­دە بالامەن بالا, دانامەن دانا بولۋعا تۋرا كەلەدى.

«بيولوگيا ءپانىن دۇرىس وقىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەندە جۇيكەگە سالماق قوسۋدىڭ قاجەتى شا­مالى. قاراپايىم قاعيدا. بۇل ءۇشىن جاقسى جابدىقتالعان بول­مە, تۇسىنىكتى, جاتىق تىلدە جا­زىل­عان عىلىمي-ادىستەمەلىك وقۋ­لىق, تابيعات بۇرىشى, مەكتەپ جا­نىنداعى وقۋ-تاجىريبە الاڭى جەتكىلىكتى.

الايدا الينانىڭ وقىتۋ ءادى­سىنىڭ ازداپ وزگەشەلىگى دە جوق ەمەس. ايىرماشىلىعى, بيولوگيا ءپانىنىڭ تاقىرىپتارىن 5-7 ساباق بويى الدىڭعى بولىمدەرمەن ساباقتاستىرىپ وقىتادى. ءبىرىنشى دارىستە جالپىلاما ءتۇسىندىرىپ, ال قالعان بولىگىندە تەرەڭ زەردەلەي تۇسەدى. البەتتە جوعارى وقۋ ورنىنداعى جۇيەنى مەكتەپتەردە تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى سياقتى وقۋ­شىلاردى قاتاڭدىقپەن وقى­تۋعا بولمايدى. جالپى وقۋ­شىعا بەرەتىن اقپارات پەن ونىڭ ناتي­جەسى ەكى بولەك دۇنيە. تاعى ءبىر اي­تا كەتەرلىگى, بيلوگيا ءپانى كەز كەل­گەن عىلىممەن تامىرلاس, تور­كىندەس. سول سەبەپتى مۇعالىم جاس ىزدەنۋشىگە ءوز ءپانىنىڭ سپەتسي­في­كاتسيالىق ەرەكشەلىكتەرىن وزگە دە عىلىممەن ۇشتاستىرىپ ءدارىس وقي ءبىلۋى كەرەك. 

بۇگىندە اقپارات اعىنىنىڭ مولدىعى, كۇيزەلىستەن ەرتە ەسەيۋ سالدارىنان بالالار وزدەرىنشە ءومىر سۇرگىلەرى كەلەدى. قوعام ەتالونىن قابىلداي بەرمەيدى. سول ءۇشىن وقۋشىعا بىلگىر, وي-ءورىسى جوعارى, جاڭاشىل ۇستاز كەرەك. ۇدايى ىزدەنىس ۇستازدى شاكىرت الدىندا ۇلاعاتتى ەتەدى. شىن ۇستاز زەرتحانا مەن كىتاپحانانىڭ اراسىنا جول سالا ءبىلۋى قاجەت. 

«شاكىرتتەرىم وتە كوپ. دەگەن­مەن بارلىعى بيولوگ بولادى دەپ ايتا المايمىن. ونىڭ ىشىندە ساناۋلىسى عانا وسى پانگە بەت بۇرىپ, قىزىعۋشىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە العا جىلجيدى. بۇل ارادا قاتىپ قالعان قاساڭ قاعيدا – بارلىعى مۇعالىمگە بايلانىستى دەۋ قاتە. وقۋشىلارىمنىڭ ارا­سىندا بولاشاق دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ ديرەكتورلارى, دارىگەرلەر, زەر­ت­قحانا باسشىلارى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولۋى مۇمكىن. مەكتەپ – بارلىق بالا­عا ءوزىنىڭ قالاعانىنداي ءبىلىم بەرە­تىن مەكەمە. ال ءارى قاراي سالاعا بەت بۇرۋدى تاڭداۋ ءوز ەركىندە», دەيدى ا.سولوۆەۆا. 

ول پەداگوگيكا سالا­­سىندا 12 وقۋ­­لىق پەن وقۋ قۇر­الىن قۇ­راس­­­تىردى. سونىڭ ىشىندە 10 ەڭبەگى جارىق كوردى. ال سوڭعى عىلى­­­مي جۇمىسى – 8-سىنىپقا ارنالعان ادىستەمەلىك وقۋلىق. بۇل ەڭبەك بيىلدان باستاپ رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندە وقىتىلۋدا. سەبە­بى بۇل ساراپتامادان وتكەن جالعىز جۇمىس. تالداۋ ناتي­جەسىندە ساپالى كىتاپتار عانا باس­پا­­حاناعا جىبەرىلەدى. ال ساپا­­­سى سىن كوتەرمەيتىندەرى تو­لىق­­تىرىلىپ, كەلەسى جىلى تاعى ارنايى كوميسسياعا ۇسىنى­لادى. سوڭعى جىلدارى تىنباي ەڭبەكتەنۋدىڭ ارقاسىندا 8-سىنىپقا ارنالعان قوس تىلدە جازىلعان كىتاپ ەلىمىزدەگى جالپى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا جول تارتتى. 

«بۇل وقۋلىقتىڭ جارىققا شىعۋىنا كەمىندە 3 ماماننىڭ ەڭبەگى ءسىڭدى دەپ ەسەپ­تەي­مىن. جەكە-جەكە ايتار بولساق, عى­لىم سە­لەك­تسياسىندا بيوفيزيكا, روبوت تەحنيكا بويىنشا عىلىم دوكتورى, پروفەسسور نىع­مە­تۋللا اسانوۆ, مۇعالىم ادىس­تەمەسىندەگى جا­ڭا تاسىلدەر بويىنشا بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى باقىت يبرايموۆانىڭ ەڭبەگى ەرەن. دە­گەنمەن ءبىر شىن­دىق­تى ايتپاي كەتۋگە بولماس. وقۋلىققا كىمدەردىڭ تالداۋ جا­سا­­عاندىعى قۇپيا. ءبىز جازعان ەڭ­بەكتەر ساراپشىلارعا جانە قا­زاق­ستانداعى 30 مەكتەپكە سى­ناق رەتىندە وقۋعا جىبەرىلەدى. ادىستەمەلىك وقۋلىقتار سى­ناق رەتىندە وقىتىلاتىن مەك­تەپ­تەر­دىڭ مۇعالىمدەرىمەن ورتاق بايلانىس جوق. ەگەر سول كاسىبي ۇستازدارمەن جولىقساق, ولاردىڭ ويى مەن ۇسىنىستارىن بىلەر ەدىك. جۋىردا سول 30 مەكتەپتىڭ ىشىندەگى اتىراۋدىڭ مۇعالىمدەرىمەن سوي­لە­سۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. ءۇش اي بويى زەرت­تەپ-زەردەلەۋدىڭ ناتيجەسىندە ولاردى مازالاعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردىك. ەگەر وقۋ-وقىتۋداعى تاجىريبەسى مول مۇعالىمدەردەن قۇرال­عان توپ ءجيى كەزدەسىپ, ۇسى­نىس-جوبالارىن ورتاق تال­قى الاڭىنا سالسا, وقۋلىق سا­پا­­­سى­­­نىڭ ارتۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوس­قان بولار ەدى. ازىرگە ءبىز وقۋ ورتا­لىق­تارىمەن تەك حات الماسۋ ءادىسى بويىن­شا بايلانىستامىز. قازىر مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ساراپتاما جاساۋ قيىنداپ كەتتى. كى­تاپ­تارعا تاعىلاتىن سىن وتە كوپ. باق بەتتەرىندە ءتۇرلى وقۋلىقتار جايلى داۋلى دۇنيەلەر جارىققا ءجيى شىعىپ جاتىر. بۇل مەملەكەت تاراپىنان جوعارى دەڭگەيدە تالداۋ جاساۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاع­­دىرىنا تىكەلەي قاتىستى ماسەلەگە بەيجاي قاراۋعا بولمايدى», دەيدى الينا روبەرتوۆنا. 

مۇعالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەنگىزگەن 30 سىناق مەكتەبى جاقسى يدەيا, بىراق, ءبىر كەمشىلىگى مەكتەپتىڭ كىتاپتى تاڭداۋ قۇقى جوق. ما­سە­لەن بەلگىلى اۆتوردىڭ نەمەسە باسپا­نىڭ كىتابىنا تاپسىرىس بەرسە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ار­­قى­لى باسقا كىتاپتار كەلەدى. ءار ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ تاڭ­داۋ­ىن ەسكەرۋ تاپسىرىس بەرۋشىگە قيىندىق تۋعىزادى. ەگەر تاڭداۋ مۇعالىمدە بولىپ, ول ءوزى قالاعان كىتاپ ارقىلى ساباق بەرەتىن بولسا, وندا باسپالار مەن اۆتورلاردىڭ ساپا­سى ارتىپ, وقۋلىقتىڭ ماز­مۇ­نى تولىسار ەدى.

ا.سو­­­­لوۆ­­­­­­ەۆا بي­و­­­­­لو­­گيا­­­دان 9 جانە 10-سىنىپقا ار­­­­­­­نالعان جا­­ڭا وقۋ­­­­لىق از­ىر­­لەۋدە. سا­­راپشى توپ­­­تىڭ تال­­­­قى­­­­­سىنان وتسە, كەلەسى جى­لى وقۋ باع­­دارلاماسىنا ەنبەك. 

ۇستازدىڭ جوسپارى كوپ. سو­نىڭ ءبىرى – جاڭا ادىسپەن داي­ىن­دال­عان وقۋلىقتار تسيكلىن اياق­تاۋ. بۇگىندە ول بيوحيميا مەن نانو­­­تەحنولوگيانى قامتىعان وقۋ­­­لىقتى داي­­ىنداۋ ۇستىندە. ودان كەيىن وقۋ­شى­لارىن وليم­پيا­­داعا دايىنداماق. ۇلگى تۇتار وقۋ­شىلارىنىڭ ارا­سىندا كۇلاش ءجۇمادىلوۆانى ايتۋعا بولادى. ول نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ, قازىر ماسكەۋدەگى سكولكوۆو ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋدا. تاعى ءبىر وقۋشى­­سى رەسەي عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ گەندىك بيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى. 

– ۇستازدىق – جاۋاپكەرشىلىگى جو­عارى ۇعىم. كوپ ىزدەنۋگە تۋرا كەلەدى. اشىق دەرەك كوزدەرىن, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان ادەبيەتتەردى قولدانامىن. كەيدە جۇمىستىڭ كوپتىگىنەن مەكتەپتە قونۋعا تۋرا كەلگەن كۇندەر بولعانىن جاسىرمايمىن. بۇگىنگى تاڭدا ءتۇرلى كۋرستاردا جوعارى وقۋ ورنىنا دايىنداۋ ساباقتارىن دا جۇرگىزەمىن. تاڭنىڭ اتقانىنان كۇننىڭ باتقانىنا دەيىن بار ويىم بىلگەنىممەن ءبولىسۋ, بىل­مە­گەنىمدى ۇيرەنۋ, دەيدى ا.سولوۆەۆا.

نۇرشات توكەن,

«ەگەمەن قازاقستان»