نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1989 جىلى رەسپۋبليكا بيلىگىن قولىنا العان كەزدە (كومپارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى – رەد.) كەڭەس وداعى ىدىراي باستادى. سول جىلدارى ونىڭ كسرو ورنىنا سلاۆيان مەملەكەتتەرىنىڭ وداعى ەمەس, ۇلت پەن ناسىلشىلدىككە بولىنبەيتىن, وڭىردەگى باسقا مەملەكەتتەردى دە قامتيتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋعا كۇش سالعانىن كورەمىز. بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن كورەگەندىگى ەدى. ويتكەنى بۇرىنعى وداقتىڭ ورنىندا, سول كەزدە بولجانعانداي, سلاۆيان مەملەكەتتەرى بىرىگىپ, ال ورتالىق ازياداعى تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالار ءوز الدىنا وداقتاسار بولسا, قازاقستان دا ەكىگە جارىلىپ, جاعداي ۋشىعىپ كەتكەن بولار ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدىڭ وزىندە سارابدال ساياسات جاساپ, الىستان ورادى.
نيكيتا حرۋششەۆ ناۋقانشىلىقپەن جۇرگىزگەن «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ» جوباسىنىڭ سالدارىنان قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى پاۆلودار, پەتروپاۆل ءتارىزدى 8-9 وبلىستا سلاۆيان تەكتى ۇلت وكىلدەرى سانى جاعىنان ءبىرشاما باسىمدىققا يە بولىپ تۇرعان ەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاندا قازاقستاندا 34 پايىز عانا قازاق تۇراتىن.
ول از بولسا, كەڭەس نومەنكلاتۋراسىنا قاراساڭىز, باسشىلىقتاعى كادرلاردىڭ كوپشىلىگى, اسىرەسە پارتيا حاتشىلارىنىڭ باسىم بولىگى وزگە ۇلتتاردان بولعانىن, قازاقتاردىڭ تومەنگى قىزمەت ساتىلارىندا جۇرگەنىن كورۋگە بولادى. كەڭەس وداعى داۋىرىندە قازاقستاننىڭ «حالىقتار دوستىعىنىڭ زەرتحاناسى» دەپ اتالاتىنى سودان ەدى.
قازاق دالاسىنا تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ءۇشىن نەگىزىنەن ءتۇرلى ايىپ تاعىلعان ادامدار ايدالدى. سونىمەن قاتار ي.ءستاليننىڭ تۇسىندا بۇل جەر «حالىق جاۋلارى» جازاسىن وتەيتىن لاگەرگە اينالدى. وسىلايشا ەلدىڭ ەتنوستىق قۇرامى وزگەرىسكە ۇشىرادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا وسىلايشا جان-جاقتان جينالعان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قانداي نيەتتە بولاتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە جان-جاقتان ارانداتۋشىلىق مالىمدەمەلەر جاساپ, قوقان-لوقى كورسەتكەن ساياساتكەرلەر دە بولدى. وسىنداي جاعدايدا ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعىن ساقتاي وتىرىپ, قارقىندى دامۋدىڭ جولىنا بەت بۇرۋ – ايرىقشا دانالىق پەن بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتكەنى داۋسىز. سوندىقتان دا مەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز حالقىنا جاساعان ەڭ ۇلكەن قىزمەتى – وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن ءبۇتىن ساقتاپ, ەلدە تىنىشتىقتى ورنىقتىرا بىلگەنى دەر ەدىم.
بارىمىزگە بەلگىلى, تامىز توڭكەرىسى كەزىندە دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ۇستانىمىن باتىل ءارى اشىق بىلدىرە الدى. ناعىز ليدەرگە ءتان مىنەز كورسەتە ءبىلدى.
سونداي-اق ەلباسىنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋلاردى تازارتۋداعى ەڭبەگى الەم جۇرتشىلىعى الدىندا قازاقستاننىڭ بەدەلىن بيىكتەتكەن قادام بولعانى انىق. وسىلايشا ول قازاقستاندى كەڭەس وداعىنىڭ ورنىندا پايدا بولعان مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا الەمدى مويىنداتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ەلگە اينالدىرا الدى.
1992 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسى مىنبەرىنەن ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى ماقسات ەتكەن اوسشك (ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس) ۇيىمىن قۇرۋدى ۇسىندى. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل باستاماسى بۇۇ تاراپىنان تولىق قولداۋ تاۋىپ, ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىم كەرەگە كەردى. بۇگىندە ول وتىزعا جۋىق مەملەكەتتىڭ باسىن قوساتىن ىقپالدى حالىقارالىق ينستيتۋت.
ونىڭ الەمدىك ساياسات ارەناسىنداعى ۇلكەن ىستەرى مۇنىمەن بىتپەيدى. 2010 جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ, استانا قالاسىندا ونىڭ ءسامميتىن وتكىزدى. بۇرىن مۇنداي ءىرى حالىقارالىق ۇيىمعا ەشبىر تۇركى مەملەكەتى نەمەسە بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى باسشىلىق جاساپ كورمەگەن ەدى. قازاقستان وسى ءىستى دە كورەگەن كوشباسشىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ابىرويلى اتقارىپ شىقتى. وسى تۇرعىدان ءبىز ونىڭ ناعىز الەمدىك اۋقىمداعى ليدەر ەكەنىن مويىندايمىز.
ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى – ەل استاناسىن الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ارقانىڭ توسىنە كوشىرۋى بولدى. ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە عانا بۇرىنعى اقمولا دەيتىن شاعىن قالا بۇگىندە الەمگە ايگىلى الىپ شاھارعا, تۇركى دۇنيەسى ماقتانىش ەتەتىن كوركەم ەلورداعا اينالدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىنداي ەرلىككە بەرگىسىز ىستەرى كوپ. ول شىن مانىسىندە تۇركى الەمىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعا. ونىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى بارشا تۇركى الەمى ءۇشىن ماڭىزدى دەپ بىلەمىن. مەنىڭشە, تۇركى الەمى ينتەگراتسياسىنىڭ التىن ارقاۋى – قازاقستانداعى كيەلى تۇركىستان قالاسى. بۇل تۋرالى كوپ جىلدان بەرى مەن دە, باسقا بىرقاتار ارىپتەستەرىمىز دە جازىپ كەلەدى.
ابدۋل احاد انديجان,
تۇركيا رەسپۋبليكاسى ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور