سوڭعى ۋاقىتتا ەل-جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزگەن ەلەۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى -– حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ, سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ جانە ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ دەنەلەرى كومىلگەن جەردىڭ جەتپىس ءتورت جىلدان كەيىن جەتكەن حابارى دەپ ويلايمىز. گازەتتە وسى تاقىلەتتەس جاريالانىم بۇدان بۇرىن بولعان ەدى («قۇپيا قۇلپىتاس» // ەگەمەن قازاقستان, 2011 جىلعى 28 جەلتوقسان). وندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان كەيبىر بەلگىلى ازاماتتاردىڭ سۇيەگى ماسكەۋدىڭ قاي تۇكپىرىندە جاتقانى تۋرالى جازىلعان-دى. ەندى جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ءۇش ارىستىڭ جەر بەسىگى دەپ سانالا باستاعان ماسكەۋدىڭ «كوممۋناركا» زيراتى جايىندا بايانداۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر.
سوڭعى ۋاقىتتا ەل-جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزگەن ەلەۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى -– حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ, سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ جانە ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ دەنەلەرى كومىلگەن جەردىڭ جەتپىس ءتورت جىلدان كەيىن جەتكەن حابارى دەپ ويلايمىز. گازەتتە وسى تاقىلەتتەس جاريالانىم بۇدان بۇرىن بولعان ەدى («قۇپيا قۇلپىتاس» // ەگەمەن قازاقستان, 2011 جىلعى 28 جەلتوقسان). وندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان كەيبىر بەلگىلى ازاماتتاردىڭ سۇيەگى ماسكەۋدىڭ قاي تۇكپىرىندە جاتقانى تۋرالى جازىلعان-دى. ەندى جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ءۇش ارىستىڭ جەر بەسىگى دەپ سانالا باستاعان ماسكەۋدىڭ «كوممۋناركا» زيراتى جايىندا بايانداۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر.
ماسكەۋدەن باتىسقا قاراي سوزىلعان كالۋگا تاس جولىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقاندا, كوپ ۇزاماي وڭ قاناتتان بۇرىنعى كسرو نكۆد-ءسىنىڭ ارناۋلى نىسانى بولعان قازىرگى «كوممۋناركانىڭ» قورشاۋى ۇشىراسادى. زيراتتىڭ جۇرت كىرەتىن قاقپاسى وسى جولدان 400 مەتردەي جەردە عانا. نكۆد-ءنىڭ قالىڭ ورمان ىشىنە جايعاسقان بۇل ساياجايى ءوز زامانىندا شاھاردىڭ شالعاي شەتى دەپ سانالسا, بۇگىندە ماسكەۋدىڭ ساقينالى اۆتوجولىنا (مكاد) ءتيىپ تۇر دەۋگە بولادى. بىراق اكىمشىلىك ءبولىنىسى جاعىنان ول ماسكەۋ وبلىسىنىڭ لەنين اۋدانىنا قارايدى.
قاسىرەتتى مەكەننىڭ قاقپاسىنا كەلگەنىڭىزدە ءسىزدى «بۇل جەردە 1930-1950 جىلدارداعى ساياسي تەرروردىڭ مىڭداعان قۇرباندارى جاتىر» دەگەن جازۋ قارسى الادى. دالىرەك ايتساق, «كوممۋناركا» ارناۋلى نىسانى – 1937 جىلعى 2 قىركۇيەكتەن باستاپ 1941 جىلدىڭ 16 قازانىنا دەيىنگى ارالىقتا اتىلعان ادامداردىڭ سۇيەگى كومىلگەن جەر. 20-جىلداردىڭ سوڭىندا بۇل جەردە نكۆد حالىق كوميسسارى (ناركوم) گ.ياگودانىڭ ساياجايى بولادى (1938 جىلعى ناۋرىز ايىندا اتىلعان, قىلىشىنان قان تامعان بۇل ناركومنىڭ دا سۇيەگى وسىندا جاتىر). گ. ياگودا تۇتقىندالعاننان كەيىن ساياجاي مەن وعان جالعاس تۇتاس اۋماق نكۆد-ءنىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. ساياجايعا ىرگەلەس جاتقان شاعىن ۇجىمدار بىرىكتىرىلىپ, نكۆد-ءنىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعى رەتىندە «كوممۋناركا» دەگەن كەڭشار ۇيىمداستىرىلادى. جەر اتاۋى وسىلاي پايدا بولادى.
زەرتتەۋشىلەر «كوممۋناركانىڭ» بۇگىندە تەگىستەلىپ كەتكەن قابىرلەرىندە كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلىعىندا جوعارى لاۋىزىمدى قىزمەت اتقارعان كورنەكتى مەملەكەت جانە پارتيا قايراتكەرلەرى, لەنين مەن ستالينگە سەرىك بولعان ساياسي بيۋرو ساپىنداعى بەلگىلى ادامدار (بۋحارين, رىكوۆ, ت.ب.), وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى, بيىك شەندى اسكەرباسىلار, باسقا دا جاۋاپتى پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرى, بىرقاتار شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ مۇردەسى جاتىر دەيدى. مىسالى, موڭعوليانىڭ 1937 جىلعى ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى تۇگەلدەي وسى جەردىڭ استىندا ەكەن. اتالمىش جايىتتەردى ەسكەرە وتىرىپ ءارى سول كەزدە اتقارعان قىزمەتتەرىنىڭ دەڭگەيىنەن باعامداساق, تۇرار, ءنازىر, سۇلتانبەك سىندى ارداقتى ۇلداردىڭ اسىل سۇيەگى وسىنداي جەردە جاتپاعاندا, قايدا بولۋشى ەدى دەگەن جەڭىل ويدىڭ كەلىپ قالاتىنىن دا جاسىرا المايمىز. ونىڭ ۇستىنە «كوممۋناركا» اۋماعىنا جەرلەنگەندەردىڭ دەنى – ءستاليننىڭ جەكە سانكتسياسىمەن كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى اتۋ جازاسىنا بۇيىرعان ازاماتتار. قازىر مۇندا 14 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ (60-تان استام ۇلت وكىلدەرىنىڭ) سۇيەگى كومىلگەن دەپ سانالادى, ال سودان ازىرگە ءتورت جارىم مىڭ عانا ساياسي تەررور قۇرباندارىنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى بولىپ وتىر. رەسەيدە بۇل ماسەلەمەن «مەموريال» قورى ماقساتتى تۇردە دايەكتى اينالىسىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن اتى-ءجونى انىقتالىپ, اتالعان قور شىعاراتىن ارناۋلى انىقتامالىق كىتاپقا ەنگەن قۇرباندار اراسىنان «كوممۋناركاعا» جەرلەنگەن ەكى قازاق بالاسىنىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. بۇلار – عازىمبەك قورعانبەك ۇلى ءبىرىمجانوۆ پەن وراز جانۇزاق ۇلى يساەۆ (ورىس تىلىندەگى قۇجاتتاردا تيىسىنشە – بەرەمجانوۆ گازىمبەك كۋرگامبەكوۆيچ, يساەۆ ۋراز دجانزاكوۆيچ).
انىقتامادا جازىلعانداي, عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ 1896 جىلى قازاق كسر تورعاي اۋدانىنىڭ № 1 اۋىلىندا تۋعان, قازاق, ءبىلىمى جوعارى, پارتيادا جوق, اق تەڭىز كانالى كولونيزاتسيالىق بيۋروسىندا اگرونوم بولىپ ىستەگەن. كارەليادا, مەدۆەجيا گورا قالاسىنداعى اق تەڭىز-بالتىق كومبيناتىنىڭ قالاشىعىندا, 14-ۇيدە, 15-ءبولمەدە تۇرعان. 1937 جىلعى 9 قازاندا تۇتقىندالعان, كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى «كونتررەۆوليۋتسيالىق تەرروريستىك ۇيىمعا قاتىسقانى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن ۇكىم شىعارىپ, اتۋ جازاسىنا كەسكەن. 1938 جىلعى 19 ناۋرىزدا اتىلعان, 1991 جىلعى 11 ماۋسىمدا اقتالعان.
وراز يساەۆ 1899 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءىلبىشىن اۋدانىنداعى «قامىستىكول» ۇجىمشارىندا تۋعان. بكپ (ب) مۇشەسى, 2 سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, بكپ(ب) وك مۇشەلىگىنە كانديدات. الماتىدا, ستالين داڭعىلى 107-ۇيدە تۇرعان. ول 1938 جىلعى 31 مامىردا تۇتقىندالعان, «كونتررەۆوليۋتسيالىق تەرروريستىك ۇيىمعا قاتىسقانى ءۇشىن» كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى 1938 جىلعى 29 تامىزدا اتۋ جازاسىنا كەسكەن. 1956 جىلعى 19 مامىردا اقتالعان.
سول كەزەڭدە اتقارعان جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتى وراز يساەۆ ءومىرىنىڭ ستاليندىك ساياسي تەررور جىلدارىندا وسىلاي اياقتالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جوققا شىعارمايدى, كوپپەن بىرگە ونىڭ دا ادىلەتسىزدىككە ۇشىراعانى ءسوزسىز. الايدا اق تەڭىز جاقتا ايداۋدا جۇرگەن عازىمبەك ءبىرىمجانوۆتىڭ 1937 جىلى ۇستالىپ, 1938 جىلى ماسكەۋدە اتىلۋى ءارى اتى-ءجونىنىڭ «كوممۋناركادا» جەرلەنگەندەر اراسىنان شىعۋى وعان قاتىستى ءالى دە بەلگىسىز جايتتەر بار ەكەندىگىن اڭعارتادى. قازاقستان ءباسپاسوزى جاريالانىمدارىنان عازىمبەك ءبىرىمجانوۆتىڭ «اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى», «اتىلىپ كەتكەنى», «قايتىس بولعانى» تۋرالى سوزدەر كوزگە شالىنادى, بىراق ونىڭ سۇيەگىنىڭ قايدا جاتقانى جونىندە ايتىلعان ەمەس. دەمەك, «مەموريال» قورىنىڭ قۇجاتتارعا سايكەس ازىرلەگەن انىقتاماسىنا سۇيەنىپ, عازىمبەك عۇمىرىنىڭ قايدا جانە قالاي ۇزىلگەنى تۋرالى ءبىر توقتامعا كەلۋ ءۇشىن ونىڭ سۇيەگى «كوممۋناركانىڭ» جالپى قابىرىندە جاتىر دەپ جۇبانىش ەتكەن ءجون بولاتىن ءتارىزدى.
بىلايعى جۇرتقا عازىمبەكتەن گورى ونىڭ تۋعان اعاسى, قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, كەزىندە رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىنا ەكى مارتە دەپۋتات بولىپ سايلانعان احمەت ءبىرىمجانوۆتىڭ ەسىمى كوبىرەك تانىس بولعانىمەن, عازىمبەك تە الاش ارىستارى ءۇمىت ارتقان, تەگىنە تارتىپ تۋعان اسىل ۇلدىڭ ءبىرى. ول داڭقتى تورعاي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, ورىنبوردا ۋچيليششەدە وقىپ, كەيىن ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر. تاريحي جاريالانىمداردا عازىمبەكتىڭ كولچاك ۇكىمەتىمەن الاشوردا اتىنان كەلىسسوز جۇرگىزۋگە قاتىسقانى, الاشوردانىڭ باشقۇرت ۇكىمەتى جانىنداعى ۋاكىلى بولعانى تۋرالى ايتىلادى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى «اقجول» گازەتىن باسقارعانى, قالام قۋاتىمەن قازاق كوسەمسوزىن كوركەيتۋگە ۇلەس قوسقانى, سوڭىنا «شەگەن» دەگەن ءبۇركەنشىك ەسىممەن جازىلعان كوپتەگەن جاريالانىمدار قالدىرعانى بەلگىلى.
تۇرار رىسقۇلوۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن باسقارىپ تۇرعاندا ءبىر توپ تالاپتى دا تالانتتى قازاق جىگىتتەرىن شەتەلگە وقۋعا جىبەرەدى. سولاردىڭ بىرەۋى – عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ ەكەن. ول گەرمانياعا بارىپ, بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلگە قىزمەت ەتەمىن دەپ قايتىپ كەلە جاتقاندا, 1928 جىلى ماسكەۋدە ۇستالىپ, اق تەڭىز كانالى قۇرىلىسىنا ون جىلعا جەر اۋدارىلادى. عازىمبەكتىڭ ايداۋ مەرزىمى ءالى اياقتالماعان كەزدە, 1937 جىلعى 9 قازاندا قايتا تۇتقىندالۋىنا جانە جوعارعى سوت اسكەري القاسىنىڭ ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا ۇشىراۋىنا الاشوردا ساپىنداعى قايراتكەرلىك قىزمەتىمەن قاتار, جوعارى ءبىلىمدى بولعانى ءھام بۇرىنعى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى باسشىلىعىنىڭ شەتەلگە وقۋعا جىبەرگەنى دە بەلگىلى ءبىر شامادا اسەر ەتكەن سەكىلدى.
جالپى ماسكەۋدە 1937-1941 جىلدارى اتىلعان ادامداردىڭ ەڭ كوپ كومىلگەن جەرى – «بۋتوۆو» جانە «كوممۋناركا» پوليگونى ەكەنى قۇجاتتار ارقىلى تولىق دالەلدەنگەن. مۇندا ادامداردى اتۋ مەن ولىكتەردى جەرلەۋ 1938 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن ۇزدىكسىز ءارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپتى. 1939 جىلى بىرەن-ساران ادام عانا جەرلەنىپتى, ال 1940 جىلى جەرلەنگەندەر تۋرالى مۇلدە مالىمەت جوق. ونىڭ ەسەسىنە, سوعىس باستالعاننان كەيىن, 1941 جىلعى 27, 28 جانە 30 شىلدە كۇندەرى 513 ادام اتىلعان, 16 قازاندا تاعى دا 220 ادام اتىلىپتى. «كوممۋناركا» قابىرلەرى جاتقان اۋماق سوعىس جىلدارى قاراۋسىز قالىپ, سوعىس بىتكەننەن كەيىن قايتادان كۇزەتىلەتىن ارناۋلى نىسانعا اينالادى. رەسەيدىڭ فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى اتالعان نىساندى 1999 جىلى عانا ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ قاراۋىنا بەردى.
…داڭعىل جولدىڭ بۇرىلىسىنا جەتە بەرە, ۇلكەن قالقاندى جارنامانىڭ جانىنا توقتاپ, كولىكتەن تۇستىك. كورىنىپ تۇرعان «كوممۋناركاعا» قاراي قالىڭ اعاش قورشاعان ورمان جولىمەن جاياۋ بارۋدى ۇيعاردىق. بۇل قۇدىرەتكە قالاي تاڭ قالماسسىز: وسىلاي قاراي نيەت قىلىپ, قالا شەتىنە شىعا بەرگەنىمىزدە, اياقاستىنان جەلدەتىپ, جاپالاقتاپ قار جاۋعان. قىستىڭ العاشقى قارى قارسى الدىمىزدان سوققان جەلمەن قاباتتاسىپ, قابىرلى اۋىلدىڭ قاقپاسىنا جەتكەنىمىزشە قويىن-قونىشتى تولتىرىپ تاستادى. ال سىرتتان قوڭىراۋ شالىپ, ءجونىمىزدى ايتقان سوڭ اشىلعان «كوممۋناركانىڭ» قاقپالى ەسىگىنەن ىشكە قاراي وتكەنىمىزدە, قار دا توقتادى, جەل دە باسىلدى! ارىستارىمىزدىڭ اسىل سۇيەكتەرى الىستان ىزدەۋشى كەلگەنىن, ارتتا قالعان اتامەكەننەن جەتكەن ءبىر ۋىس توپىراقتىڭ وزدەرىن قوينىنا العان قارا جەرگە كوپ ۇزاماي قوسىلاتىنىن سەزىپ جاتىر-اۋ دەپ ويلادىق…
بىلاي بولعان ەدى: شىمكەنتتەگى «ايعاق» تەلەكومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى دۋلات ءابىش مىرزا بىزبەن حابارلاسىپ, ءۇش ارىستىڭ (تۇرار, سۇلتانبەك, ءنازىر) وڭتۇستىك وڭىرىندەگى تۋعان جەرىنەن توپىراق الدىرعانىن, ماسكەۋگە بارىپ, ءبىر ۋىس توپىراقتى «كوممۋناركا» زيراتىنداعى سول ازاماتتاردىڭ اسىل سۇيەگى جاتقان جەرگە قوسساق, مارقۇمدارعا ارناپ قۇران باعىشتاساق دەگەن نيەتى تۋرالى ايتقان ەدى. وسى ماقساتپەن ماسكەۋگە كەلگەن وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردى باستاپ «كوممۋناركاعا» بارۋعا جينالىپ جاتقانىمىزدا, رەسەي استاناسىنا تۇركى اكادەمياسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بەلگىلى عالىم, پروفەسسور دانداي ىسقاق ۇلى جانە اتالمىش اكادەميانىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى قايىربەك كەمەڭگەر (الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى – قوشكە كەمەڭگەروۆتىڭ نەمەرەسى) ىسساپارعا كەلىپ, ويدا جوقتا ءبارىمىزدىڭ باسىمىز قوسىلىپ, قازاق بوپ قاۋىمداسىپ, وسىلايشا ورىس ورمانىنىڭ ورتاسىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى كومىلگەن توپىراققا جەتىپ ەدىك.
اق كورپە جامىلعان ورمان جولى ەندى كوز جەتەر جەردە قارايىپ كورىنگەن ۇيلەرگە قاراي باستادى. ءبىر قاباتتى ۇزىنشا ءۇي – وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالعان بۇرىنعى نكۆد ساياجايى, سونىڭ جانىنان 2007 جىلى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن پراۆوسلاۆيە حرامى سالىنىپتى. ىزدەپ كەلۋشىلەردى قارسى الىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قابىرلەرىنە باستاپ اپاراتىن – ءدىني قىزمەتشىلەر. ءبىزدىڭ دە جول باستاۋشىمىز – وسى ساناتتاعى ميحايل موكەەۆ دەگەن جىگىت بولدى. ميحايلدىڭ ايتۋىنشا, ءتورت جاعى تۇگەل قورشالعان «كوممۋناركا» ون سەگىز گەكتاردان استام القاپتى الىپ جاتىر. بۇرىن بوگدە كوزگە تۇسپەي, وقشاۋ جاتقان «كوممۋناركانىڭ» قۇپياسى قايتقان سوڭ, كىرە بەرىستەگى اشىق جەرگە حريستيان سالتىمەن تاعزىم ەتەتىن كرەست قويىلىپتى. مۇنى سۇيەگى وسىندا جاتقانى انىقتالعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ تۋىسقاندارى 1999 جىلى ورناتىپتى. ارماندا كەتكەن بوزداقتاردىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى سول كەزدەن وسى جەرگە اڭىراپ كەلە باستاعان ەكەن…
«حالىق جاۋلارىنىڭ» جاتقان جەرىن ەشكىم بىلمەسىن, جەر بەتىندە بۇلار تۋرالى بەلگى دە قالماسىن دەپ ۇيعارىپتى. قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى بۇل جەرلەرگە بوگدە جۇرتتى جولاتپاي, ارناۋلى نىسان رەتىندە كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ تۇرىپتى. الايدا قانشا قۇپيا بولسا دا, اشىلماي تۇرا ما؟ زەرتتەۋشىلەر بۇل قابىرلەردى ناق سول قۇپيا قىزمەت وكىلدەرىنىڭ اڭگىمەسىنە, اتۋ جازاسى جونىندەگى ۇكىمدى جۇزەگە اسىرۋ اكتىلەرىنە سۇيەنىپ انىقتاعان. مىسالى, 1937-1941 جىلدارى ادام اتۋمەن نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارناۋلى توبى اينالىسقان, اتۋ جانە جەرلەۋ تۋرالى ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ بارىندە وسى توپتىڭ باسشىسى بولعان كومەندانتتىڭ قولى بار. ارينە كومەندانت باستاعان توپ – ورىنداۋشى عانا. وعان ۇكىمدى رەسىمدەپ بەرەتىن اسكەري القا. ال اسكەري القانىڭ قانداي ۇكىمدى رەسىمدەۋگە ءتيىس ەكەندىگى سول كەزدەگى كەڭەس بيلىگىنىڭ ۇشار باسىندا وتىرعان مۇرتتى كوسەم تاراپىنان ءتۇسىپ تۇرعان. ءمالىم دەرەكتەر مەن بەلگىلى جاريالانىمدار سولاي دەيدى.
«كوممۋناركاعا» جول اشىلعالى جاقىن-جۋىقتارىن ىزدەپ كەلگەندەردىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر اعاشتى يەمدەنىپ, بىرەۋ تۋىسىنىڭ سۋرەتىن, بىرەۋ ەستەلىك بەلگىسىن سول قاراعايلارعا قاعىپ, جاپسىرىپ, اركىم قولىنان كەلگەنشە قۇلپىتاس ءتارىزدى بەلگى قويۋعا تىرىسىپتى. سول بەلگىلەردى شولا قاراپ شىققاندا, مارقۇمداردىڭ ءبارىنىڭ دە ءدۇنيەدەن وتكەن مەزگىلى 1937 نە 1938 جىل دەپ جازىلعانىن كورۋگە بولادى.
وڭ قاناتتا جارىسا تىزىلگەن ءۇش قاراعاي وقشاۋلاۋ تۇر ەكەن. بىرەۋى العا قاراي ۇمسىنا ءوسىپتى. سول وزىقتاۋ تۇرعان قاراعايدىڭ ءتۇبىن قازىپ, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۋعان جەرىنەن جەتكەن توپىراقتى سالدىق. ەكى جاعىنداعى ەكى قاراعايدىڭ تۇبىنە ءنازىر تورەقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان اسىل توپىراق كومىلدى. اسىل سۇيەكتى ارداقتى الاش ۇلدارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تولەبي اۋدانىنىڭ باس يمامى اسان تورتاەۆ قۇران وقىدى.
«بۇل ءۇش قاراعايدىڭ ەندى يەسى بار, باسقا ەشكىم مەنشىكتەپ جۇرمەسىن, كەلگەن ادامدارعا وسى جەرگە قازاقتىڭ ءۇش ارىسىنىڭ تۋعان جەرىنەن اكەلىنگەن توپىراق كومىلگەنىن ايتا ءجۇر» دەپ جول باستاۋشىمىز ميحايلگە ەسكەرتىپ جاتقانىمىزدا, «الداعى ۋاقىتتا ەلدەن اكەلىپ, ءبىز دە بۇل قاراعايلارعا ازاماتتارىمىزدىڭ اتى-ءجونى جازىلعان تاقتايشا-بەلگى ورناتامىز» دەدى دۋلات ءابىش.
تاقتايشا-بەلگى دەمەكشى, بىزگە ءمالىم اقپارات بويىنشا, سۇيەكتەر كومىلگەن تومپەشىك-توبە ءۇستىنەن نە سونىڭ ماڭايىنان ازىرگە ورتاق ەسكەرتكىش ىسپەتتى قۇرىلىس سالۋ جوبالانباعان. سالىنباۋى دا مۇمكىن دەيدى زەرتتەۋشىلەر. ويتكەنى مۇنداي بەلگى مارقۇمدار جاتقان توپىراق ۇستىنە ەمەس, «كوممۋناركا» زيراتىنىڭ اۋلاسىنا كىرە بەرىستەگى اشىق الاڭقايدا ورناتىلۋى مۇمكىن. قازىر بۇل جەردە ەكى ەسكەرتكىش بەلگى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسىن – موڭعول ەلىنىڭ ۇكىمەتى قۇربان بولعان قانداستارىنا ارناپ ورناتقان. ال ەكىنشىسى ياكۋت (ساحا) رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى, پرەزيدەنتى جانە ۇكىمەتى اتىنان 2002 جىلى ورناتىلعان. ساحا باۋىرلار ەستەلىك بەلگىگە وسى جەردەن توپىراق بۇيىرعان التى ازاماتىنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ قويىپتى. التى ادامنىڭ ءتىزىمىن كورنەكتى ساياسي جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ءومىر-عۇمىرى قازاقستانمەن دە بايلانىستى بولعان ماكسيم كيروۆيچ امموسوۆ (1897-1938) باستاپ تۇر.
ارماندا كەتكەن ارىستارىنا ارناپ موڭعول جانە ياكۋت حالقى تۇرعىزعان ەسكەرتكىش-بەلگىلەر جايىنا توقتالعاندا جانە قازاق, قىرعىز تىلدەرىن انا تىلىندەي مەڭگەرىپ, قازاقستاننىڭ كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى تاريحىندا بەلگىلى ءبىر قولتاڭباسىن قالدىرعان ءتۇبى ءبىر تۋىس م.ك.امموسوۆتى تىلگە تيەك ەتكەندە, ءبىز ماسكەۋدەگى «كوممۋناركا» زيراتىنىڭ «قۇشاعىندا جاتقان» قۇربانداردىڭ دارەجە-دەڭگەيىن ءوزىمىزدىڭ ازىرگە بەلگىلى بەس ارىسىمىزدىڭ ەل جۇرەگىندەگى ەلەۋلى ەسىمىمەن, ارتىندا قالعان جاقسى اتىمەن, سول زاماندا اتقارعان لاۋازىمدى قىزمەتتەرىمەن شەندەستىرە كورسەتۋدى كوزدەدىك. جانە دە عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ, وراز يساەۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆتاي زامانا زاڭعارلارىنىڭ قۇجاتتار ارقىلى ءىزى تابىلعان ماڭگىلىك جەر بەسىگى سولارمەن بىرگە ەكەنىن ءبىلدىرۋ نيەتىن العا تارتتىق. ال قازاقتاي ۇلىستى-ۇرپاقتى جۇرت, تولعان-تولىسقان ەل دە قاپيادا كوز جازىپ قالعان ۇلدارىنىڭ ەسىمىن تاسقا جازىپ, قاسىرەتتى «كوممۋناركا» قويناۋىندا تاعزىم تاقتاسىن تۇزەتىن كۇن الىس بولماس-اۋ دەگەن وي سانامىزدا بارىنەن وزىڭقى تۇر.
سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.