– عاريفوللا اعا, ەلباسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا التايدى ۇلى دالانىڭ بەسىنشى قىرى رەتىندە اتاپ ءوتتى. بۇل التايدى بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان تاعى ءبىر مارتە وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جاھاندىق اۋقىمداعى قۇندىلىق رەتىندە ۇلت جادىندا جاڭعىرتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ۇعىندىرعانداي. وسىعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– التاي – ەجەلگى تۇسىنىك. قازاق حالقىنىڭ جۇرت بولىپ قالىپتاسىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىنە تاراعان قۇت-مەكەنى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا تۇركىلەر ۇلان-عايىر دالادا كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ وزىندىك ورنەگىن قالىپتاستىرعانىنا, ونەر مەن عىلىمنىڭ جانە الەمدىك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشقانىنا توقتالىپ: «ماسەلەن, ورتا عاسىرداعى وتىرار قالاسى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى – ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى دۇنيەگە اكەلسە, تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى قوجا احمەت ياساۋي تۇركىستان قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءىلىم تاراتقان», دەپ جازدى.
التاي جايىندا ايتپاس بۇرىن از-كەم ءال-فارابي جانە قوجا احمەت ياساۋي بابالارىمىز تۋرالى ءسوز ەتەيىن. ءال-فارابي 870-950 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. ول تۋرالى اراب, پارسى دۇنيەسىندە ءجيى ايتىلادى. ارابتار دا, يراندىقتار دا ءال-ءفارابيدى ء«وز ادامى» دەپ سانايدى. ولاي ايتۋعا نەگىز – فارابي ەڭبەكتەرىن اراب تىلىندە جازعان. باعدات قالاسىندا عۇمىر كەشكەن. ءال-فارابي عىلىمداردى جىكتەۋدى اريفمەتيكادان باستاپ, مەتافيزيكامەن, ياعني پالساپامەن اياقتاعان. اعىلشىن عالىمى كارەن ارمسترونگ «ناعىز ءپالساپانىڭ نەگىزىن سالۋشى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي» دەگەن. ءپالساپا ءال-فارابيدەن باستالسا, ءبىزدىڭ زەرتتەيتىنىمىز وسى عۇلاما مۇراسى بولۋى كەرەك.
تۇركى ءداۋىرىنىڭ عۇلاماسى – قوجا احمەت ياساۋي. ول كىسى سوپى-تاقۋا. اراب ارپىمەن تۇركى تىلىندە «ديۋاني حيكمەت» («دانالىق كىتابىن») جازعان. قوجا احمەت ياساۋي تۇركى جۇرتىنا جاڭالىق اكەلدى. ول ەڭبەگىن اراب ارپىمەن تۇركى تىلىندە جازىپ, سوپىلىقتىڭ تۇركىلىك باعىتىنىڭ نەگىزىن قالادى. ياساۋي – ويشىل. ول – يسلامنىڭ شارتتارىن مويىنداۋشى ءارى ورىنداۋشى. اللانىڭ ءبىر, پايعامباردىڭ حاقتىعىنا ول ءشۇبا كەلتىرمەگەن. وعان تاقۋالىق ءومىرى دالەل. ول ويشىل بولعانمەن, يسلامنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن مۇلتىكسىز ورىنداعان.
– التايدى جىرىنا قوسپاعان اقىن, انىنە ارقاۋ ەتپەگەن سازگەر از شىعار. التايدىڭ قۇدىرەتى نەدە؟
– جوعارىدا ايتىلعان ەكى عۇلاما ەڭبەكتەرى رۋحاني بايلىققا جاتسا, تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى اتالعان التاي وڭىرىندە ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى تابىلۋدا. بەرەل, شىلىكتى, ەلەكە سازى ەلدى مەكەندەرىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ارحيفاكتور تابىلىپ, ناسيحاتتالۋدا. بۇل وركەنيەتتىك ۇردىستە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ول كىسى ءوزى باس بولىپ, «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردى جۇيەلى تۇردە 2016 جىلدان باستاپ, قاتارىنان 3 رەت وتكىزدى.
ايتالىق, وسكەمەن قالاسىندا 8 قىركۇيەكتە وتكەن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» دەگەن ءىس-شاراعا ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى كەرولين براۋن جانە موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى لۋۆسان باتتۋلگا قاتىستى. وزگە دە شاقىرىلعان تۇركى الەمىنىڭ عالىمدارى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ارحەولوگتار: زەينوللا ساماشەۆ, ابدەش تولەۋباەۆ شامامەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ساق حانزادالارى جەرلەنگەن قورعانداردا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەلەرىن جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىندى.
تارباعاتاي اۋدانىنان تابىلعان التىن ادام – التايدىڭ التىن عاسىرىنىڭ ادامى. ادامعا قۇرمەت بولسا, وسىنداي بولۋى كەرەك. التايلىقتار بەك قۇرمەت تۇتاتىن ادامىن كوزىنىڭ تىرىسىندە عانا ەمەس, دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن دە التىنمەن اپتاپ قويعان. مۇنداي جاعداي الەم حالىقتارى ىشىندە تەك ساق مادەنيەتىنە ءتان. ەندىگى جەردە مەن ساق ءداۋىرىنىڭ دانىشپانى ب.د.د VI-VII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ءاناحارسيستىڭ التاي وڭىرىنەن شىققانىنا ەش تالاستىڭ جوقتىعىنا كوزىم جەتتى. التايدىڭ ءاناحارسيسى وي مارجانىنا يە, التىن ادام – التايدىڭ التىن عاسىرىنىڭ ادامى. بابالار مىنەزى – ارحەتيپ. مىنە, سونى ارحەولوگتار وياتۋدا. التىن ادام – تەك ارحەتيپ قانا ەمەس, ول التىن يدەيا. ول – تاريحي سانا.
ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا تاريحي سانانىڭ كەڭىستىگى جانە ۋاقىتى تۋرالى تەرەڭ اڭگىمە قوزعاعان. بۇل – كەڭ-بايتاق قازاق ەلىنىڭ قاي وڭىرىنە بولسىن قاتىستى شىندىق. ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, ورال, اقتوبە وڭىرلەرىنەن باستاپ, تەگىس جەتىسۋ, سارىارقا ءبارىن تۇتاس العاندا, جەكە-جەكە العاندا ءاربىر تاريحي وقيعالاردىڭ ءتۇپ-تامىرى – قازاق حالقى قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزى.
ءبىز بارىمىزبەن ماقتانامىز. ءبىز بارىمىزدى كەلەر ۇرپاققا مۇرا رەتىندە ۇسىنامىز. ءبىز بارىمىزدى ءبىلىپ, تانىپ, زەرتتەپ ول ارحيفاكتوردى تەك مۇراجايلارعا عانا ورنالاستىرىپ قويماي, ولاردى الەم حالىقتارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ, ءوزىمىزدىڭ تاريحتا كىم بولعانىمىزدى, قانداي رۋحاني, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا يە بولعانىمىزدى جانە ولاردى ومىرگە كەلتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەنىمىزدى ايتۋىمىز قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى