ەگەمەندى ەل بولۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ اڭساعان ارمانى ەدى. ارمان ورىندادى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ازات ەل بولعان كۇننەن باستاپ تاۋەلسىزدىگىمىزدى, مەملەكەتىمىزدى قورعاۋ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. سوندىقتان وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە, ونىڭ ىشىندە اسكەري قاۋىپسىزدىككە ەلباسى ن.نازارباەۆ العاشقى كۇننەن-اق باسا ءمان بەردى.
ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك. ونىڭ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, ماڭگى ساقتاۋ بۇگىنگى ءبىزدىڭ دە, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ دا باستى مىندەتى. وسى ورايدا قازاق ەلىنىڭ تاعدىر-تاريحىن, قىم-قۋىت ازابىن جان-دۇنيەسىمەن ءتۇسىنىپ, ەلىنىڭ ەندىگى تاريحىن بيىك رۋحتا جاڭعىرتىپ, جالعاستىرىپ اكەتەتىن ەر مىنەزدى, قازاقتىڭ نامىسىنان جارالعان حاس قاھارمان ەر, ياعني ەلباسى كەرەك بولدى. ءبىز وسىنداي تۇلعانى جاڭىلماي, ءدوپ باسا تاڭداپ, تاعدىرىمىزدى قولىنا بەرگەنىمىز كۇنى كەشە سياقتى ەدى...
ءسال شەگىنىس جاساي سويلەسەك, 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا ەلىمىزدە وتكەن تۇڭعىش جالپىحالىقتىق سايلاۋدا ن.نازارباەۆ داۋىس بەرۋگە قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ 98 پايىزىنان استامىنىڭ قولداۋىن الىپ, بۇكىل حالىق سايلاعان ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولدى.
ەلباسى بولىپ سايلانعان ن.نازارباەۆ سول جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاق مەملەكەتىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مارتەبەسىندە ىسكە كىرىسكەن بەتتە بىردەن قولعا العانى – حالقىمىزدىڭ ارى مەن ابىرويىنىڭ قاينار كوزى, ءتۇپ-توركىنى – ۇلتتىق نامىسقا تىڭ ماعىنا دارىتتى. بوستاندىقتىڭ دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ دە العاشقى قادامى وسى بولاتىن.
1992 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت قورعانىسقا, قارۋلى كۇشتەرگە بايلانىستى كوپتەگەن قۇجاتتار دايىنداپ, يگى باستامالارعا ۇيىتقى بولدى. 1992 جىلى 8 ساۋىردە ەلباسى وتكىزگەن وتىرىستا ءوز اسكەرىمىز قۇرىلسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. بۇل شەشىم پرەزيدەنتتىڭ سول جىلدىڭ 7 مامىرىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىمەن بەكىتىلدى. وسى جارلىققا ساي ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بارلىق اسكەري قۇرىلىمدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋريسديكتسياسىنا الىندى. بۇل ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ باسى بولدى. ودان كەيىن ءىستى جۇرگىزۋ, تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ءبىراز زاڭدار مەن قۇقىقتىق قۇجاتتار دايىندالدى.
قارۋلى كۇشتەردىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەر 2000 جىلى قابىلدانعان اسكەري دوكترينادا جان-جاقتى كورسەتىلدى. مۇنداي قۇجاتپەن حالىقتىڭ اشىق تۇردە تانىسۋى تاريحتا ءبىرىنشى رەت جۇيەلى تۇردە جۇزەگە استى. سالاعا قاتىستى جۇمىستار قارقىن الىپ, ىشكى-سىرتقى جاعدايلارعا سايكەس اسكەري وكرۋگتەر قۇرىلدى.
وتان تىرەگى قارۋلى كۇشتەر ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ دامۋىنا, قالىپتاسۋىنا تەك اسكەريلەر عانا ەمەس, اتا زاڭدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى دا جاۋاپتى. ءبىزدىڭ اسكەرىمىزگە نەگىزىنەن وتانىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن سۇعاناق قولداردان ساقتاۋ, تەريتوريامىزدىڭ تۇتاستىعىن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن قورعاۋ جۇكتەلگەن. ەل قورعاۋ حالىقتىق مىندەت ەكەنى كونستيتۋتسيامىزدا ناقتىلانعان.
وتانىمىزدىڭ تاۋەلەسىزدىگىن قورعاۋ, ەگەمەندىكتىڭ سەنىمدى ساقشىسى بولۋ «مەن قازاقپىن, مەن قازاقستاندىقپىن» دەگەن ءار ازاماتتىڭ سانا-سەزىمى مەن ادالدىعىنا سىن. ەگەر وسىنى تۇسىنە بىلسەك, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جارقىن, دۇنيەگە كەلەتىن ۇرپاق قايعى-مۇڭسىز وسەدى. ونىڭ ءبارى وسى كۇنگى ازاماتتاردىڭ قولىندا دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
قازاقستاننىڭ شەكاراسى شەگەندەلىپ, كورشىلەس ەلدەرمەن دوستىق كەلىسىمگە قول قويىلعان. جاقىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاعان كونۆەنتسيا بەكىتىلدى. قىسقاسى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى نىعايدى.
ەلباسى – قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بەدەلىنىڭ, ديپلوماتيالىق دارىنىنىڭ, كورەگەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى, كورشى ەلدەرمەن بەيبىتشىلىك قارىم-قاتىناسى ناقتىلانىپ, زاڭدى تۇردە بەكىتىلدى.
اسكەري ءبىلىم مەن اسكەري كادرلار دايىنداۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ن.نازارباەۆ: «قارۋلى كۇشتەردىڭ كادر ساياساتىنىڭ نەگىزى, ونىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن كاسىبيلەندىرىلۋىندە» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. بۇل باعدارلى ءسوز باسشىلىققا الىنىپ, اسكەري ءبىلىم مەن اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدى جەتىلدىرۋدە كوپتەگەن يگى شارالار جۇزەگە استى.
قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري اكادەمياسى قۇرىلدى. كەيىننەن بۇل اكادەميا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى اتىنداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ وزگەردى. اقتوبە قالاسىندا تالعات بيگەلدينوۆ اتىنداعى جوعارى اسكەري ۇشقىشتار اسكەري ينستيتۋتى ومىرگە كەلدى. كىشى ماماندار دايىنداۋ ءۇشىن كادەت كورپۋسى اشىلدى. بولاشاقتا اسكەري ماماندىقتى قالايتىن جاسوسپىرىمدەرگە دە ۇلكەن نازار اۋدارىلۋدا. الماتى, شىمكەنت, قاراعاندى قالالارىندا ولارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتتار, استانادا «جاس ۇلان» مەكتەبى بار.
اسكەري دوكترينا تالاپتارىنا ساي وفيتسەرلىك كادرلاردى دايارلاۋدى جەتىلدىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر باعىتى – جاڭا اسكەري وقۋ ورىندارىن اشۋ. وسى ورايدا راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري ينستيتۋتى اشىلعانىن دا ايتا كەتەيىك.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاۋەلسىز قازاق ەلىندە تاريحي ماڭىزى زور كوپتەگەن ىستەر اتقارىلدى. سونىڭ ءبىرى 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى ادامزاتقا قاسىرەت تارتقىزىپ, اپات قاۋپىن ءتوندىرىپ كەلگەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ تۇنشىقتىرىلۋى ەدى.
كەڭەس وداعىنان قازاقستانعا «مۇرا» بولىپ جويقىن كۇش – اسا قۋاتتى يادرولىق قارۋ قالعان ەدى. ول الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنال بولاتىن. تۋعان ەلىنىڭ تىنىشتىعىن, ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاعان ن.نازارباەۆ اقش, رەسەي, فرانتسيا باسشىلارىمەن ۇزاق تا كۇردەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە يادرولىق قارۋدى قازاقستاننان الاستاتۋعا 1994 جىلى كەلىستى. يادرولىق دەرجاۆالار قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, تەرريتوريالىق بىرتۇتاستىعىنا قارسى كۇش قولدانباۋعا مىندەتتەندى. قازاقستانعا ەكونوميكالىق قىسىم كورسەتۋگە بارمايتىندارىن مالىمدەدى. 1995 جىلى سوڭعى يادرولىق قارۋ قازاق جەرىنەن اكەتىلدى. وسىلايشا ادامزات تاريحىندا تۇڭعىش رەت جويقىن قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان مەملەكەت پايدا بولدى. ول – قازاقستان.
ەلباسىمىز نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بيىك مىنبەسىندە تۇرىپ, ءوزىنىڭ تۋعان ەلىن وسىناۋ اسا مارتەبەلى حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە ەتىپ ەنگىزدى. قازاقستان وسىلايشا الەم مويىنداعان ەگەمەن ەل بولدى. بۇل قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وراسان زور تاريحي وقيعا ەدى.
ەلوردانىڭ الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلۋى دە – ۇلكەن تاريحي وقيعا. ەلباسى الەمدىك تاجىريبەنى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قازاقستاننىڭ سان عاسىرلىق تاريحى مەن تاعدىرىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ گەوساياسي, تەرريتوريالىق, دەموگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىن نازاردان تىس قالدىرماي ۇزاقمەرزىمدى باسىمدىقتاردى انىقتادى, تاياۋ بولاشاقتاعى مەجەلەردى بەلگىلەدى. ال جاڭا استانا ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنىڭ سيمۆولىنا اينالعانىنا ەندى ەشكىم كۇماندانبايدى. ساناۋلى جىلدار ىشىندە باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىنىڭ ءماندى بەلگىلەرىن بويىنا جيناعان اسەم شاھار پايدا بولدى. ءسوز جوق بۇل دەرەك ن.نازارباەۆتىڭ ەل باسشىسى رەتىندەگى عاجايىپ قاجىر-قايراتى مەن ەل ىسىنە بەل شەشە كىرىسكەنىن, سونىمەن بىرگە توتاليتارلىق بۇعاۋدان بوسانعان ەلدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى, اسىرەسە پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت اياسىنداعى ءىس-قيمىلداردىڭ قانشالىقتى سەنىم مەن سەرپىنگە تولى ەكەنىن دە ايقىن اڭعارتادى.
قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن ىنتىماعى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن ارتتىرىپ وتىرعانى ءسوزسىز.
ەلباسى – ءوز وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى زور, دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا تانىلعان كوشباسشى, قازىرگى زاماننىڭ كورنەكتى ساياساتكەرى. كوپ جاعدايدا ونىڭ رەفورمالىق قىزمەتىنىڭ جانە حالىقارالىق باستامالارىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەم قازاقستاندى قۇرمەتتەيدى.
مۇحتار التىنباەۆ,
حالىق قاھارمانى, ارميا گەنەرالى,
«قارۋلى كۇشتەردىڭ ارداگەرلەرى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى