قازاقستاندى وزگەرتكەن باستامالار

سوڭعى ايلاردا ەلباسى, پارتيا توراعاسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «نۇر وتان» پارتياسى ءوز قىزمەتىن جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇر­گىزىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا كوپتەگەن تىڭ باستاما مەن ناقتى جوبا قول­عا الىن­دى. سونداي-اق وسىعان دەيىن تيىم­دىلىگىن دالەل­دەگەن كەيبىر يگى باستامالار دا جاڭا­شا سيپات الىپ, جاندانا ءتۇستى. سولاردىڭ ءبىرى – «NurOtanTalks» جوباسى.

قاتىسۋشىلار تاقىرىپقا ساي تاۋەل­س­ىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدى دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە الىپ شىققان باستامالارى مەن تاريحي شەشىمدەرى جايىندا كەڭىنەن ءسوز قوزعادى. سونداي-اق ولار وزدەرىنىڭ مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋلەرىن, بۇل وقيعانىڭ ومىرلەرىنە قالاي اسەر ەتكەنىنە توقتالدى. ودان بولەك, ەلباسىنىڭ ماڭىزدى باستامالارى قالاي ومىرگە كەلگەنىن, ولاردىڭ قابىلدانۋىنا قان­داي وقيعالاردىڭ سەبەپ بولعانىن جانە سول باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا وزدەرىنىڭ ناقتى قانداي ۇلەس قوسقانىن دا كوپشىلىككە اڭگىمەلەپ بەردى.

العاش بولىپ ءسوز العان «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ ەلباسى شە­شىم­دەرىنىڭ ەل دامۋىنداعى ءرولى مەن ماڭىزىنا قاتىسۋشىلار­دىڭ نازارىن اۋداردى. سونداي-اق ول ءوز تاجىري­بەسىن­دەگى كەيبىر ەستەلىكتەرمەن دە ءبولىسىپ, جاس قازاقستاندىقتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتە ءتۇستى.

ماۋلەن اشىمباەۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ تۇراقتى دامۋ جولىنان جاڭىلماي, كوزدەگەن مەجەگە باتىل قادام باسىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ول وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاننىڭ ەلباسى باستامالارىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكادا, ساياساتتا جانە الەۋمەتتىك سالادا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سونىڭ ىشىندە ەل دامۋىنا جانە قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا ايرىقشا اسەر ەتكەن اسا ماڭىزدى ءۇش ستراتەگيالىق باستاماعا توقتالىپ ءوتتى.

– ەلباسىنىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە «بولاشاق» باعدارلاماسىن قازاقستاننىڭ كەمەل كەلەشەگىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. شيرەك عاسىر بۇرىن باستاۋ العان بۇل باستاما وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە 13 مىڭنان استام قازاقستاندىق ازاماتتىڭ شەتەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءدال قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جوباسى ءوز جەمىسىن بەرىپ, «بولاشاقپەن» ءبىلىم العان بىرقاتار بىلىكتى ازاماتتار اكىم, مينيستر سياقتى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارىپ ءجۇر. سوندىقتان باعدارلاما تۇلەكتەرى الداعى ۋاقىتتا دا ەلىمىزدى جاڭا بەلەس­تەرگە جەتەلەيتىن پاتريوت ازامات بولىپ قالىپتاساتىنىنا ەشقانداي كۇمانىم جوق, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

ءبىلىم الۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ وتكەن «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بۇگىندە بۇكىل الەم ءتورتىنشى رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە قادام باسىپ, جاڭا كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايتتى. وسىنداي كەزدە مەم­لەكەتتەردىڭ نەگىزگى بايلىعى تابيعي شيكىزات نەمەسە مينەرالدى رەسۋرستار ەمەس, كەرىسىن­شە ءبىلىمدى دە بىلىكتى, پاتريوت ازاماتتار ەكەنىن ەسكە سالدى. سوندىقتان ول ەلباسى­نىڭ 25 جىل بويى جۇيەلى تۇردە جاستارعا قامقورلىق جاساپ كەلە جاتقانىن, جاس قازاقستاندىقتاردىڭ سول مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي شەتەلدە ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ, كەڭەسىن بەردى.

ەلىمىزدىڭ دامۋىنا وراسان زور ىق­پالىن تيگىزگەن ەلباسىنىڭ كەلەسى باستاماسى تۋرالى ايتقان ماۋلەن اشىمباەۆ بۇل ءىستى تاريحي شەشىم دەپ باعالادى.

– ەل دامۋىنداعى ەرەكشە وقيعالار­دىڭ ءبىرى بولعان ەلباسىنىڭ كەلەسى ستراتە­گيالىق باستاماسى دا «بولاشاق» باع­دار­لاماسى سياقتى ءالى كۇنگە دەيىن قازاق­ستاندى جارقىن بولاشاققا باستاپ كەلەدى. ول – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن ەلوردامىزدى الماتىدان سول كەزدەگى اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ءبارىمىزدىڭ سۇيىكتى قالامىزعا اينالعان استانانىڭ ىرگەسى قالاندى. بۇل شەشىمدى ەلباسى ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدە, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعان شاعىندا, ەكونوميكالىق داعدارىس بەلەڭ الىپ, تۇرمىستىق جاعداي تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتە ۇلكەن تاۋەكەلمەن قابىلدادى. بۇگىندە ەلباسىمىزدىڭ بۇل قادامى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, قازاقستاندا ينفراقۇرىلىمنىڭ نىعايۋىنا, سولتۇستىك وڭىرلەرىمىزدىڭ جاندانۋىنا جانە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كۇشەيۋىنە ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەن اسا ماڭىزدى باستاما ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. قازىر استانا تەك اسەم قالا عانا ەمەس, حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەر شەشىلەتىن ءىرى ورتالىققا, الەمگە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى پاش ەتىپ تۇرعان التىن بەسىككە اينالدى. سونداي-اق ەلوردامىز الەمدىك قارجى جانە يننوۆاتسيالىق ورتالىققا دا اينالىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان استانانى تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قۇندىلىقتاردىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزگەن ەڭ ۇتىمدى جوبا دەپ بىلەمىن, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

ءوز سوزىندە پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى استانانى مەملەكەت­تىك باسقارۋ مەكتەبى ءۇشىن دە وتە ۇتىمدى تاجىريبە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ال قازاقستاننىڭ الەمدىك بيىككە كوتەرىلۋىنە اسەر ەتكەن ەلباسىنىڭ ءۇشىن­شى ماڭىزدى باستاماسى رەتىندە ماۋلەن اشىمباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ايتتى.

– ءۇشىنشى ستراتەگيالىق باستاما – «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى. بۇگىندە جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ دا ەل بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزى زور. اتالعان باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋعا, تاريحىمىزدى تەرەڭ زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل بولىنگەن. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى دا ءدال وسى باعدارلامانىڭ جالعاسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل باستامانىڭ تاعى ءبىر قىرى, ياعني ەكىنشى ءبولىمى قازاقستاننىڭ الەمدىك ترەندتەرگە بەيىمدەلۋىنە ارنالعان. ياعني دامۋ مەن ۇلتتىق سانانى قالىپتاس­تىرۋ­دا جاھاننىڭ وزىق تاجىريبەلەرى­نەن ۇيرەنىپ, ۇتىمدى تۇستارىن ءوزىمىزدىڭ جۇمىسىمىزدا قولدانا ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە نەگىزگى ءۇمىت جاستاردا ەكەنى تۇسىنىكتى. بىلىمگە قۇشتارلىقتى جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ سياقتى يدەيالار مەن قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ وسى باعدارلامانىڭ نەگىزگى باسىمدىعى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ اتالعان باستامالارى قازاقستاننىڭ وڭ باعىتتا وزگەرۋىنە ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەنى ءسوزسىز, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

سونىمەن قاتار م.اشىمباەۆ ەلباسى­مەن بىرگە جۇمىس ىستەۋدى وزىنە بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك دەپ ەسەپتەيتىنىن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ كوپ نارسە ۇيرەنگەنىن ايتتى. سونداي-اق ول قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كوپكە ۇلگى بولارلىق باستى ءۇش قاسيەتىن دە اتاپ ءوتتى.

– بىرىنشىدەن, ەلباسىنىڭ ۇنەمى ءوزىن ءوزى جەتىلدىرىپ, ىزدەنىپ, جاڭا, تىڭ باس­تامالاردى مەڭگەرۋدەگى تاباندىلىعىن ايرىقشا ايتقىم كەلەدى. بۇل – ناعىز كوشباسشىعا ءتان قاسيەت. ءبارىمىز, اسىرەسە جاستار ءدال وسى قاسيەتتى بويىنا ءسىڭىرىپ, وزدەرىنە ۇلگى ەتۋى ءتيىس. ەكىنشى ەرەكشە قاسيەت رەتىندە ەلباسىنىڭ ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىگى مەن وزىنە-ءوزى جوعارى تالاپ قوياتىنىن اتاپ وتەر ەدىم. مەملەكەت باسشىسى كەز كەلگەن كەزدەسۋ مەن ءىس-شاراعا وتە تىڭعىلىقتى ءارى جان-جاقتى دايىندالادى. وزىمە ەرەكشە اسەر ەتكەن ەلباسىنىڭ كەلەسى قاسيەتى رەتىندە ۇقىپتىلىعى مەن مۇقياتتىلىعىن ايتار ەدىم. قانداي تىعىز جاعداي بولسا دا مەملەكەت باسشىسى حالىقتى كۇتكىزبەي, بەلگىلەنگەن ءىس-شارالاردى ۋاقىتىندا باستايدى. بۇل – بۇگىندە بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعان بارشا ازاماتتارعا ۇلگى بولاتىن قاسيەت. پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىنداي قاسيەت­تەرىنەن ءوزىم دە كوپ نارسە ۇيرەنىپ, مول تاجىريبە جينادىم, – دەدى م.اشىمباەۆ.

ودان بولەك, «نۇر وتان» پارتيا­سى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەلباسىنىڭ باستاماسىنا ۇلەس قوسقىسى كەلگەن جاستاردىڭ ەڭ الدىمەن ساپالى ءبىلىم الىپ, كوپ ەڭبەك­تەنۋ كەرەكتىگىن, بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋى قاجەتتىگىن ايتتى. ويتكەنى بۇل – كوپتەگەن ەلدە, ءتىپتى اقش-تىڭ وزىندە قاراپايىم حالىقتىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن مۇمكىندىك. 

ءوز كەزەگىندە ءىس-شاراعا قاتىسۋشى «ميلوسەرديە» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ارۋجان ساين ەلباسىمەن كەز­دەسۋ­لەردىڭ ءوز ومىرىندەگى ەڭ ەلەۋلى سات­تەر ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ول جاستارعا وز­دەرىنە ۇنايتىن ىسپەن اينالاسۋدى, ءار ىستە تەك وزىنە عانا ەمەس, قوعامعا دا پايدالى بولۋدى نازاردا ۇستاۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

ال حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى تەك تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى ەڭبەك ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىردىڭ وزىندە اتالعان ماقالا الەمنىڭ توعىز بىردەي تىلىنە اۋدارىلعان.

تالاي جانعا وتا جاساپ, دەرتىنە شيپا بولعان الەمدىك دەڭگەيدەگى حيرۋرگ يۋري پيا ءوزىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, استانادا جۇمىس ىستەپ ءجۇرۋى تىكەلەي ەلباسىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتتى.

– استاناعا كەلمەس بۇرىن 10 جىل شەتەلدە جۇمىس ىستەدىم. وسىدان 15 جىل بۇرىن, ياعني 2003 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا ەلباسىمەن العاش رەت كەزدەستىم. سول كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە كارديوحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋىمىز كەرەكتىگىن ايتىپ, جاڭادان قۇرىلاتىن كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىنا مامان قاجەت ەكەنىن ايتتى. وسىلايشا مەن استاناعا قايتىپ كەلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم, – دەيدى يۋري پيا.

سونىمەن بىرگە ءىس-شارا بارىسىندا ەلىمىزدىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ جانە قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ابىروي-بەدەلىن كۇشەيتكەن ەلباسى باستامالارى دا كەڭىنەن ايتىلدى. پىكىرتالاس الاڭىنا ارنايى كەلگەن جاستار ەلباسى باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي قاتىسىپ, سول جولدا تەر توگىپ جۇرگەن ازاماتتاردان وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىنا جاۋاپ الدى. وسىلايشا «نۇر وتان» پارتياسى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارالار لەگىن باستاپ, مەرەكەنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن دارىپتەۋگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.

ايتا كەتەيىك, ەلىمىزدە تۇڭعىش پرەزي­دەنت كۇنى – ءار جىلدىڭ 1 جەلتوقسا­نىن­دا اتالىپ وتەتىن مەملەكەتتىك مەرەكە. اتاۋلى كۇن 2011 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى­نا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ­ناماسىنا سايكەس بەكىتىلدى. بۇل مەرەكە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت الدىنداعى ەرەن ەڭبەگى مەن ەلىمىزدى جاڭا بيىكتەرگە باستاعان يگى ىستەرىن جان-جاقتى تانۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان.

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»