تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى – قازاقستان حالقىنىڭ مارتەبەلى مەرەكەسى. بۇل – تاريحي تاڭداۋ كۇنى, بارشا وتانداستارىمىزدىڭ ەلباسى توڭىرەگىنە توپتاسۋ كۇنى. «ەرى جوق بولسا, ەل جەتىم, ەلى باعالاماسا, ەر جەتىم» دەيدى حالىق دانالىعى. تاۋبە, بىزدە ەلىن ورگە سۇيرەيتىن ەر دە, ازاماتىن قۇرمەت تۇتاتىن ەل دە بار.
بيىل وتانىمىز جەتىنشى رەت مەملەكەتتىك مەرەكە – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن اتاپ ءوتىپ وتىر. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تۇجىرىمدامالىق ماقالاسى مەرەكە قارساڭىندا جاريالانۋىنىڭ دا رامىزدىك ءمانى بار. بۇل – كوشباسشى مەن حالىق مۇددەسى ىقپالداستىعىنىڭ كورىنىسى.
ەلباسى كۇنى دە قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭىن ايقىندايتىنى ءمالىم. پرەزيدەنتتىك بيلىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 27 جىلدىق تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن وسى باسقارۋ فورماسىنىڭ ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەپ, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن تمد-دا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. الەۋمەتتىك-باعدارلى ەكونوميكالىق باعىتتاعى باستامالارىمىز زاماناۋي, قارقىندى دامۋشى مەملەكەت قۇرۋدى قامتاماسىز ەتتى.
وسىدان 21 جىل بۇرىن پرەزيدەنتىمىز ەل دامۋىنىڭ داڭعىل جولىن بايىپتايتىن ۇزاق- مەرزىمدى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ۇسىنعانى ءمالىم. سالماقتى قۇجاتتا وتكەن كۇندەر باعامدالىپ, بولاشاق ەنشىسىندەگى ىرگەلى ىستەر مەجەلەندى. 1997 جىلى وسى باعدارلامانى جاريا ەتكەندە ەلباسىمىز: ء«بىز نەنى قۇرعىمىز كەلەدى, تاڭداعان ماقساتىمىزعا جەتكىزەتىن دامۋىمىزدىڭ تراەكتورياسى, ماگيسترالى قانداي بولۋى ءتيىس, سونى انىق ءبىلۋىمىز جانە ايقىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى. ايتقانى اينىماي كەلدى. قازاقستان حالقى ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى كوش باستاپ كەلەدى.
ەلباسى قاسيەتتى وتانىمىزدى دامىتۋ جولىندا ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى تەمىرقازىق ەتىپ الدى. شيرەك عاسىردا ەلىمىزدى ەۋروپا تورىنە شىعارۋدا تۇڭعىش پرەزيدەنت ەڭبەگى ەرەسەن. بۇگىندە قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ستراتەگيالىق قۋاتى كۇشتى, ماڭىزى زور مەملەكەت رەتىندە مويىندالىپ وتىر. دالەلمەن ايتساق, ازيادا الاۋىن جاعۋىمىز, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ, حالىقارالىق سامميت وتكىزۋىمىز, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى مەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمىز, الەمدىك ءدىن قايراتكەرلەرى سەزىن تۇراقتى ۇيىمداستىرۋىمىز, حالىقارالىق «ەكسپو-2017» كورمەسىن ۇيىمداستىرۋىمىز – ءبارى دە زور ماقتانىش, ايرىقشا ابىروي.
وسى كۇنگە دەيىنگى جەتىستىكتەرىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن جاڭاشا مەجەلەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. كەلەسى كەزەڭدە, ياعني 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيادا يننوۆاتسيا, وندىرىستىك-ەكونوميكالىق سەرپىن تەمىرقازىق ەتىپ الىنادى. بۇيىرسا, تاياۋ بولاشاقتا حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ورتاشا ەۋروپالىق دەڭگەيگە سايكەسپەك. ەلباسى مۇنى سەنىممەن ايتتى, حالىق ەلدىك ىسكە ءبىر كىسىدەي جۇمىلدى.
2012 جىلى 1 قاڭتاردا قىزمەتىن باستاعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك – ەلباسىنىڭ 1994 جىلى 29 ناۋرىزدا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى مەن تمد ساياساتكەرلەرىنە ۇسىنعان ەۋرازيالىق ىقپالداستىق يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋى. 2000 جىلى استانادا بەلارۋس, رەسەي, قازاقستان باسشىلارى قول قويعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق تۋرالى شارت كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋىن جاقىنداتا ءتۇستى. بۇل قوعامداستىق ەۋرازيا دامۋ بانكى, داعدارىسقا قارسى قور جانە جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعى سياقتى قارجىلىق ينتەگراتسيا تەتىكتەرىنىڭ, ەڭ باستىسى – ەۋرازەق كەدەن وداعىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ناتيجەسىندە كەدەن ءتارتىبى بىرىزدىلىككە ءتۇسىپ, باج تاريف پەن ءتاريفسىز رەتتەۋدىڭ ورتاق شارالار جۇيەسى قۇرىلدى.
ەلباسى – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەرەكشە ىقپال ەتىپ كەلە جاتقان الەمدىك تۇلعا. مۇنىڭ ناقتى كورىنىسى – ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ (ۇقشۇ) جارعىلىق ورگاندارىنا قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋى. وسىنداي يگى باستامالارعا مۇرىندىق بولعان ەلباسىن ساياسي ساراپشىلار «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ پاتريارحى» دەپ جوعارى باعالادى.
قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا (يىۇ) توراعالىعى – وسى جەتىستىكتەردىڭ زاڭدى جالعاسى. ۇيىمعا مۇشە بولعالى 57 ەلدىڭ ىشىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ دەڭگەيى جاعىنان قازاقستان 12-ورىنعا كوتەرىلدى.
ەلى قادىرلەگەن, الەم ارداقتاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بار قاجىر-قايراتىن, پاراسات-پايىمىن مەملەكەتىمىزدىڭ يگىلىگىنە جۇمساپ, ۋاقىت كوشىنەن العا وزىپ, كەلەر ۇرپاققا جارقىن ءومىردىڭ نەگىزىن قالاپ جۇرگەنىن حالىقارالىق قىراعى ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر جازىپ-باعالاپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلى جەلتوقسان ايىندا وتكەن قازاقستان حالقى فورۋمىندا ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇگىندە اسسامبلەيا قىزمەتى ەلباسى ءۇمىتىن اقتاعانى ەلدەگى بەرەكە-بىرلىكتەن كورىنەدى. ءار ەتنوس وكىلدەرى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي تىرشىلىك ەتىپ, جاسامپازدىق تۋىن جوعارى كوتەردى. بۇل رەتتە وسى نازىك سالانى عىلىمي-ادىستەمەلىك جاعىنان قولداۋ ءۇشىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت ارنايى كافەدرا اشىلدى. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا وسىنداي كافەدرالاردىڭ سانى 30-عا جۋىقتادى. قحا كافەدرالارى بىرلىك پەن باياندىلىقتى ساراپتايتىن عىلىمي-تاجىريبە الاڭدارىنا اينالدى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جىل سايىن وتەتىن سالماقتى شارا ەكەنى بەلگىلى. وسى جيىنعا الەمدىك ەكونوميكالىق قوعامداستىق وكىلدەرى, قازىرگى جانە بۇرىنعى مەملەكەت باسشىلارى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, عىلىم الەمىنىڭ عۇلامالارى مەن ءىرى كاسىپكەرلەر كەلەدى. پرەزيدەنتىمىز وسىدان 7 جىل ءبۇورىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى سالتاناتىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ نەگىزىندە «G-global» سۇحبات الاڭىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇگىندە وسى سۇحبات الاڭى الەمنىڭ 128 ەلىنەن 10 مىڭنان استام قاتىسۋشىنى بىرىكتىرسە, قازاقستانداعى وسى شارانىڭ جۋان ورتاسىندا ەلباسى نەگىزىن قالاعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى مەن ءبىلىم الۋشىلارى جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتامىز.
كەلىسىم مەن كەشىرىم, ۇيلەسىم مەن تولەرانتتىلىق ارقاۋىن ماقسات ەتكەن ەلباسى قىتاي, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان پرەزيدەنتتەرىمەن بىرلەسىپ, ۇزاق- مەرزىمدى بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتەگى ءوڭىر قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءاربىر بەرەكە-بىرلىك قادامى دا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ نازارىندا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام», «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالالارى – كەشە دە, بۇگىن دە, بولاشاقتا دا ماڭىزىن جويمايتىن ءىزاشار تۇعىرناما. ەلباسى ەڭبەك ارقىلى ناتيجەگە جەتۋدىڭ جولىن, جۇيەسىن كورسەتتى. مىسالى, وسىدان تۋىنداعان «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى, «الەۋمەتتىك بەس باستاما» حالىققا بەرەرى ولشەۋسىز دەپ بىلەمىز.
ەلباسى تاريحتى سارالاپ, قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتشىل مۇراتى – «ماڭگىلىك ەل» دەپ ەرەكشە ايتقاندا دا, ەلدىك بەرەكە-بىرلىكتى, وڭىرلىك دوستىق جانە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, دۇنيەجۇزىلىك ءورىس پەن ورلەۋدى كوزدەپ ايتقانىن ۇمىتپاعان ابزال. بۇل رەتتە ايتقان: «باق تا, تاق تا تالاسقانعا بۇيىرمايدى, حالىقتىق ىستە جاراسقانعا بۇيىرادى», دەگەن ءسوزى بۇگىن دە, بولاشاقتا دا الەمدى, ەلدى ۇيىستىرادى دەپ ەسەپتەيمىز.
ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاياۋداعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تۇجىرىمدامالىق ماقالاسى – ۇلتتىق ابىروي باستاۋىن نۇسقايتىن, ەلدى ونەگە ورىسىنە باستايتىن جول, جاڭعىرعان قازاقستاننىڭ باياندى باعدارى. ماقالاداعى سۇبەلى ويلار الەم تانىعان ەلدىڭ ارعى تاريحي الەۋەتىن اڭعارتۋ. بۇل – قازاقستاننىڭ ءورىستى ورەسى, مەملەكەتشىل مەجەسى.
ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جانە عىلىمي مەتودولوگيالىق ماقالا دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇل كەزدەيسوق شىعا قالعان ماقالا ەمەس, بۇل ەلباسىنىڭ جۇيەلى, ماقساتتى قىزمەتىنىڭ جالعاسى. ويتكەنى بۇدان بۇرىن ەلباسى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ۇسىنعان بولاتىن, سودان كەيىن «حالىق: تاريح تولقىنىندا», «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ۇسىنىلدى. مىنە وسىلاي جۇيەمەنەن كەلە جاتقان باعدارلاما. سوندىقتاندا ەلباسىنىڭ بۇل ەڭبەگىن وسى ۇلكەن ءىستىڭ جالعاسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ ماقالاسى نەگە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەپ اتالدى؟ ويتكەنى «جەتى» دەگەن قاسيەتتى سان, قازاق جەتى سانىنا ايرىقشا ءمان بەرگەن. سونىڭ ىشىندە «جەتى قات كوك», «جەتى اتا», «جەتى قازىنا» دەيدى. «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل» دەيدى. بارلىعىن وسى جەتى سانىنا الىپ بارادى. جەتى جيىنتىق سان, ول جەتىدەن كوپ تە بولۋى مۇمكىن. بۇل ورايدا ەلباسى الەمدىك وركەنيەتكە ۇلەس قوسقان جەتى قازىنانى ايتىپ وتىر. سوندىقتان جەتى ءبىر جاعىنان قاسيەتتى سانالسا, ەكىنشى جاعىنان الەمنىڭ قازاقتار مەكەندەپ وتىرعان دالادا تابىلعان, سول جەردە مەكەندەگەن ۇلت پەن حالىقتىڭ ويلاپ تاپقان, تەك الەم مويىنداعان, عىلىمي نەگىزدە مويىندالعان قۇندىلىقتار عانا ءسوز بولىپ وتىر. مۇنىڭ ارعى جاعىندا تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋى ارقىلى تابىلاتىن ءالى تالاي-تالاي قۇندى دۇنيەلەر بارى ايدان انىق.
تاريحي سانا ماسەلەسىنە كەلسەك, ادامزات ءوزىنىڭ ۇرپاعىن ارقاشاندا وزىنەن ارتىق تاربيەلەۋگە تىرىسادى. سانالى ۇرپاق – مىعىم ۇرپاق, جان-جاقتى دامىعان, تولىققاندى ۇرپاق. ال سانالى ۇرپاققا تاريحي سانا ەنگىزۋ – ەل پارىزى. سونىڭ ارقاسىندا وتانىنا جانى اشيتىن ۇرپاق تاربيەلەنەدى. تاريحي سانامەن قالىپتاسقان, تاريحپەن تاربيەلەنگەن ۇرپاق ەلىنە سەنىمدى قىزمەت ەتەتىن, ءۇمىت ارتاتىن, ەلىن قورعاي الاتىن ازامات بولىپ قالىپتاسادى.
جالپى ماقالانىڭ ەرەكشەلىگى, ەلباسى ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن تەك ايتىپ, ءتىزىپ قانا قويماي, ويلاردى ناقتى ورتاعا سالىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن دا ۇسىنىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە بىزگە قاتتى ۇناپ وتىرعانى «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى. مۇراعات سالاسىن كەشەندى دامىتۋ ماقساتىنداعى بۇل باعدارلاما ارقىلى ەندىگى جەردە ۇلى دالانىڭ ۇلى تۇلعالارى ۇلىقتالماق. كىتاپتار باسىلىپ, ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىلىپ, تەرەڭ زەرتتەۋلەرگە ۇلكەن قولداۋ جاسالادى. كينو ونەرى مەن تەلەۆيزيادا قازاق وركەنيەتىنىڭ وتكەنى مەن كەلەشەگىنە بايلانىستى دەرەكتى ءارى تاريحي تۋىندىلارعا باسىمدىق بەرىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق ءتۇپ-تامىرىمىزدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان.
تاريحي جاد, تاريحي سانا ەلباسى نۇسقاعان مۇراعاتتىق جانە مۇرا تانۋ ىزدەنىسىمەن قالىپتاسادى. سوندىقتان بۇل ەڭبەك تاريحشىلارعا زور جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى.
سونىمەن قاتار تاريحتى وقىتۋدى, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋدى سىڭىرۋدە كينو مەن تەلەۆيدەنيەنى پايدالانۋ اسا ماڭىزدى. دەرەكتى فيلم, ءتىپتى جاس ۇرپاققا اننيماتسيا قاجەت. اسىرەسە شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىپ, الەمگە تانىتا بىلسەك ولجا سالۋ دەگەن سول بولادى. ءبىز اسپاننان تۇسكەن جوقپىز, ءبىز بۇگىن عانا پايدا بولعان ەل ەمەسپىز, ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىز, جيىرما جىلدا استانا سياقتى قالا سالۋىمىز – دامۋ زاڭدىلىعىنىڭ ايعاعى. ونىڭ نەگىزى اتا-بابالارىمىزدىڭ ەڭبەگىنەن باستاۋ الادى, ولار الەمدىك وركەنيەتكە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. قازىرگى كەزدە دە ۇلى دالا ۇرپاقتارى ايانىپ وتىرعان جوق.
قاسيەتتى دالا قۇندىلىقتارى ۇلتىمىزبەن جاساي بەرەتىنى ەلدىك دەڭگەيدە ايتىلعانى – قايسىبىر جاداعاي جاھاندانۋ امالدارىنا ناقتى جاۋاپ. ال ەندى بۇگىندە الەمدىك نارىققا ساي قايتا قۇرىلىپ, جاڭارعان قازاقستاننىڭ جاڭا ءومىر كەزەڭدەرى, ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز, جاڭا تاريحى جاسالىپ جاتقانى بارشاعا بەلگىلى. ءبىز ونى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا, ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز.
دارا تۇلعانى زامان تۋدىراتىنىن تاريح ارقاشان ەسىمىزگە سالىپ وتىرادى. تاريحي تۇلعانى ءوز زامانىنداعى ءتۇرلى شەشۋشى وقيعالاردان مۇلدە ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. جالپى تاۋەلسىزدىك دەگەندە ەل ساناسىندا وركەندى حالقىمىز بەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تۋرالى تانىم-تۇسىنىك جاڭعىرۋى ءتيىس. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ءارى وركەنيەتتىك, ءارى جاسامپاز تۇلعا. ونىڭ كوشباسشىلىق بولمىسىندا ۇلتىمىزدىڭ اسىل مۇراتتارى مەن الەمدىك جانە ۇلتتىق وركەنيەت جەتىستىكتەرى توعىسقان. مۇنى ل.ن.گۋميلەۆ تەورياسىمەن بايىپتاساق, ءسوزسىز پاسسيونارلىق قۇبىلىسىنا جاتقىزار ەدىك.
دانا ابايدىڭ عاقليالارىندا كەمەل نەمەسە تولىق ادام تۋرالى وي ايتاتىنى ەستەرىڭىزدە شىعار. بۇل ۇعىمنىڭ شىعىس پەن قازاقتا ايقىندالعان ناقتى انىقتاماسى دا بار. قازاقستان حالقى ءۇشىن كۇن-ءتۇن دەمەي جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, الەمدىك ارنادا قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – سول كەمەلدىككە ابىرويمەن جەتكەن تۇلعا. مۇنى دۇنيە ءجۇزى ساراپشىلارى ايتادى, ءبىز وعان ماقتانىشپەن قۋانامىز.
ەلدىك ماقتانىش, الەمدىك مەرەي باياندى بولعاي دەپ تىلەيمىز.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
ۇعا اكادەميگى