شىن بەرىلگەن جانكۇيەرلەر سىرتتاعى شاڭدى الاڭقايعا جينالا باستادى. اعاش دوڭبەكتەردەن ورىندىق جاساعان ولار ءان ايتىپ, ماداگاسكارداعى جالاڭ قولمەن جەكپە-جەك ءداستۇرى «موراينگيدىڭ» گلادياتورلارىن ماداقتاپ, قولپاشتاي باستادى.
فينبارر و’رەيللي,
«نيۋ-يورك تايمس» – سامباۆا (ماداگاسكار)
جەكپە-جەك بارىسىندا جۇدىرىقپەن, شىنتاقپەن ۇرعانى, اياقپەن, تىزەمەن تەپكەنى, سوققىنىڭ بىلش ەتىپ تيگەنى, دەنەنىڭ جەرگە گۇرس ەتىپ قۇلاعانداعى دىبىسى ەستىلەدى. ەكى جاۋىنگەر دە بىردەي دەڭگەيدە جۇدىرىق جەپ, سوققى الادى. «فاگنورولافي» دەپ اتالاتىن جەكپە-جەككە شىعاتىندار بىرەۋى باس تارتقانشا نەمەسە نوكاۋتقا كەتكەنشە, بولماسا تورەشى جەڭىمپازدى انىقتاعانشا وسىلاي «قاتال بيلەرىن» جالعاستىرا بەرەدى.
«جەكپە-جەك الدىندا قورقىنىشتى سەزىنبەيمىن. ەگەر قورقىنىش پايدا بولسا, ۇتىلعانىڭ. ايتسە دە, ءوز كۇشىڭدى اسىرا باعالاماۋ قاجەت», دەيدى جەرگىلىكتى بەلگىلى گلادياتور, 28 جاستاعى روكي امبانزا.
ماداگاسكاردىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى سامباۆا ۆانيل ءوندىرىسىنىڭ الەمدىك استاناسى سانالادى. ۇنتاق باعاسىنىڭ ارتۋى جەرگىلىكتى ەكونوميكانى نىعايتتى. سونداي-اق اقشانىڭ كوبەيۋى عاسىرلاردان كەلە جاتقان جەكپە-جەكتىڭ وسى تۇرىنە كوممەرتسيالىق سيپات اكەلدى.
«موراينگي» جەڭىمپازدارى جۇلدە رەتىندە اقشا, ماگنيتوفون, تەلەديدار, ۆەلوسيپەد, ءتىپتى اۆتوكولىككە يە بولادى.
ءداستۇرلى سپورتقا وزگەرىستەرى ەنۋدە. ادەتتە وعان 10 جانە 35 جاس ارالىعىنداعى بويداق جىگىتتەر قاتىساتىن. قازىر ايەلدەر سپورتشى رەتىندە دە, مەنەدجەر رەتىندە دە بەلسەندى ارالاسا باستادى.
«كۇيەۋىم «موراينگيدى» جاقسى كورەدى. سوندىقتان ۆانيل ساتۋدان تۇسكەن اقشانى سپورتشىلارعا كەلىسىمشارت نەگىزىندە اي سايىن ۇسىنىپ, جەكپە-جەك ۇيىمداستىرامىز», دەيدى ماريا حادجي. ونىڭ وتباسى سامباۆادا سپورتشىلار مەن باپكەرلەردەن قۇرالعان التى ورامدىق «موراينگي» كومانداسىنا دەمەۋشىلىك ەتەدى.
كوماندا ءوڭىردى «مينيۆەن» ارقىلى ارالاپ, وزدەرى بارعان قالا تۇرعىندارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, داۋىس ۇلعايتقىش ارقىلى باسقا كوماندالاردى ايقاسقا شاقىرادى. سودان كەيىن بولاتىن جەكپە-جەك كۇشتىڭ, جىگەردىڭ, مىنەزدىڭ مىقتىلىعى, اسىرەسە ەسە قايتارۋدىڭ جولى سانالادى.
سپورتتىڭ ەرەجەسى وڭىرگە بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. «الەمدەگى جەكپە-جەكتەر: تاريح جانە ونەرتابىس ەنتسيكلوپەدياسى» كىتابىنىڭ اۆتورى ەرنەست ءراتسيمبازافيدىڭ پايىمداۋىنشا, ناقتى الەۋمەتتىك نەگىزدەر مەن ۇستانىمسىز جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. «سولاردىڭ ىشىندەگى باستىسى – ءوز ءوزىن باقىلاي ءبىلۋ. سوققى الارداعى قورقىنىشتى جەڭۋ قاجەت. سابىرعا جەڭدىرىپ, كەك قايتارۋ ءۇشىن ىزاعا بوي الدىرماعان دۇرىس», دەپ جازادى. ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سارا وستەرگۋدتتىڭ ايتۋىنشا, ماداگاسكاردا ادامدار ادەتتە ايقاسۋدىڭ بالاما جولىن – ماقال-ماتەل ارقىلى نە كورىپكەلدەر ارقىلى وسەك تاراتۋدى دۇرىس كورەدى.
ء«وزارا تۇسىنىستىكتە بولۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى قوعامدىق قيمىل جەكە ارەكەت ەتۋدەن جوعارى تۇرادى. ويتكەنى عۇرىپتىق جولمەن قارسى كەلۋ ادامدار اراسىنداعى وشپەندىلىكتى جەڭىلدەتەدى. ال جەكپە-جەك – سونى ناقتى شەڭبەر كولەمىندە جاساۋ», دەيدى پروفەسسور وستەرگۋدت. ماداگاسكارداعى ەڭ ۇزدىك كلۋبتاردىڭ ءبىرى Boîte Noir de Diego كومانداسىنىڭ باپكەرى ادۋدۋ ماتچيمۋديني «موراينگيدىڭ» تەك قانا ايقاسۋدان تۇرمايتىنىن ايتادى. «بۇل – ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز, مادەنيەتىمىز, تاريحىمىز», دەيدى ول.
جەكپە-جەك تاريحى XV عاسىردان باستاۋ الادى. سپورتتىڭ اينالاسىنداعى ءجون-جورالعى ءبىر-بىرىنە قۇرمەت كورسەتۋگە يتەرمەلەيدى. جەڭىمپاز قارسىلاسىن قۇشاعىنا الىپ, جەردەن كوتەرىپ, اياققا تۇرعىزادى. جەڭگەن دە, جەڭىلگەن دە قۇرمەتكە بولەنەدى.
حادجي حانىمنىڭ باتىرلارى فۋتبول الاڭىندا جاتتىعۋعا جينالدى. سودان كەيىن جول بويىنداعى مەيرامحانادان كۇرىش پەن كوجە ىشەدى. سپورتشىلار ايىنا ءجۇز دوللاردان اسا پايدا تابادى. بۇل سوما 15 جاسىندا «موراينگيمەن» تانىسىپ, بىردەن سونىمەن اينالىسا باستاعان امبانزا ءۇشىن جەتكىلىكتى.
«جەكپە-جەككە شىعىپ جۇرگەنىمە 10 جىلدان اسىپتى. ءومىر سۇرۋگە جەتكىلىكتى قارجى تابامىن. ءدال قازىر قابىرعامدى سىندىرىپ العانىم ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر», دەيدى ول.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»