ەنەرگيا ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرتىلۋدا

ءيا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى ءتۇرلى سالادا مەملەكەت-جەكە- مەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا بەرىل­گەن نىسانداردىڭ قاتارى كوبەيە باستادى. ياعني, ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى دەپ تانىلعان ارىپتەستىك مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋىنە جول اشتى. ەل ەكو­­­نوميكاسىن كوتەرۋگە, ونى ار­تاراپتاندىرۋعا جانە كاسىپكەر­لەردى بيۋدجەتتىڭ قارىمى جەتە بەرمەيتىن ءىرى ينۆەستيتسيا تارتۋعا باعىتتالعان جاڭا جوبالار قى­زىقتىرا باستاعانى دا ءسوزسىز. 

بىلتىر ەكىباستۇزداعى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاڭعىرتۋ جوباسى وسى مەملەكەت-جەكەمەن­شىك ارىپتەستىگى باعىتى بويىنشا قولعا الىنعان-دى. كوشەلەردى جارىقتاندىرۋدى جاڭارتۋ باستاماسى «گورەلەكتروسەت» جشس-نە تيەسىلى. جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن جارىق ديودتى شامدار جاسايتىن قاراعاندىلىق «PROLUX LED» جشس شاقىرىلدى. بۇل كا­­سىپورىن ىشكى نارىقتا 2010 جىلدان جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جا­رىق شامداردىڭ بەس جىلدىق كە­پىلدەمەسى دە بار.

وتكەن جىلى قوس كومپانيا كونكۋرستا جەڭىسكە جەتىپ, جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. جو­با جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ بانك­تەن قارىز الۋى ارقىلى قارجىلاندىرىلدى. مەملەكەت ءوز تاراپىنان ءتورت جىل بويى «گورەلەكتروسەت» جشس, «PROLUX LED» جشس كوم­پا­نيا­لارىنىڭ جۇمساعان ينۆەس­تي­تسيالىق جانە وپەراتسيالىق شىعىندارىن وتەۋدى موينىنا الادى. ءسويتىپ ينۆەستور قارىزعا العان قاراجاتىنا بۇرىنعى 3500 سىناپتى جانە ءناتريلى شامداردى جارىق ديودتى شامدارعا اۋىس­تىرىپ, 82 شاقىرىمدىق سىمدى اينالاعا قاۋىپ توندىرمەيتىن تۇ­رىنە اۋىستىردى. جوبانى جۇ­زە­گە اسىرۋعا 735 ميلليون تەڭ­گە ءبو­لىندى. بۇگىندە كەنشىلەر قا­­لا­سىنىڭ كوشەلەرىن جارىق ديود­تى شامدار جارقىراتىپ تۇر دەي­مىز. سونىمەن قاتار جەلىلەردى قا­شىقتىقتان باقىلايتىن اۆ­توماتتاندىرىلعان جۇيە دە ىسكە قوسىلدى. 

قالا اكىمى نۇرجان اشىمبە­توۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەرەكشە جوبا. 

– بيۋدجەت ءبىر ساتتە ۇلكەن كو­لەمدە قاراجات بولە المايدى. سون­دىقتان بۇل جوبا مەملكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ بىرلەسكەن باعى­تىندا جۇزەگە اسىرىلدى. نا­تيجەسىندە 4 مىڭعا جۋىق جا­رىق شامدار مەن وقشاۋلى سىمدار ورناتىلدى, دەيدى ن.اشىمبەتوۆ.  

ياعني, جارىق ديودتى شامدار ورناتىلىپ, سىمدار اۋىستىرىل­عاننان كەيىن قالا ەلەكتر قۋاتىن 57 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەگەن. شامدار ەلەكتر قۋاتىن 3,5-4 ەسەگە كەم پاي­دالانادى. ەكولوگيالىق تۇر­عىدان دا زيانى جوق. ۇزاق مەر­زىمدى پايدالانۋعا جارامدى. بۇرىن ءبىر جىلعا كوشەلەردى جارىقتاندىرۋعا 100 ميلليون تەڭگە بولىنسە, قازىر 40-50 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بولىنەدى. 

ەندىگى ماسەلە, باعانداردى اۋىستىرۋ. ينۆەستور بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اساتىنىنا سەندىرەدى. ەندى كوشەنىڭ جارىق­تاندىرۋ جەلىلەرى 7 جىل­عا «گورەلەكتروسەت» جشس-نە­ سەنىمدى باسقارۋعا بەرى­لەدى. «سون­دىقتان ەسكىرگەن باعا­نا­لار­دى دا بىرتىندەپ اۋىستىرۋعا مۇم­كىندىك بار», دەيدى كاسىپورىن باسشىلارى. 

ارينە, بۇل ەكىباستۇزداعى العاشقى جوبا. قالادا تۇرعىن ءۇي اۋلالارى, پودەزدەردىڭ كى­رە­بەرىستەرى, ىشكى الاڭدارىن جارىق­تاندىرۋ جۇمىستارى دا جەتەرلىك. بۇل تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت. ول ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنبەك. 

جاقىندا وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماناس زەيفولدا: «وبلىس ورتالىعىندا 9 726 جارىق ديودتى شامدار ورناتىلدى. جوسپار 12 483 بىرلىك. جوبانىڭ جالپى قۇنى − 1,7 ملرد تەڭگە. جۇمىستىڭ بارلىعى 25 جەلتوقسانعا دەيىن اياقتالادى, ناتيجەسىندە ەنەر­­­گيا ۇنەمدىلىگى 50 پايىزدان اسا­دى», دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا,­ ەكىباستۇزدا جارىقتاندىرۋ جۇ­­­مىستارى تولىق اياقتالىپ, 3 498 جارىق ديودتى شامدار ورناتىلعان. ەلەكتر جەلىلەرىن ينۆەستورعا سەنىمدى باسقارۋعا بە­رۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 

ەلباسى مەملەكەت-جەكەمەن­شىك ارىپتەستىگى, اسىرەسە كوم­مۋ­نال­دىق جانە الەۋمەتتىك سالا­لار­دا دامىتۋ قاجەت, دەپ اتاپ وتكەنى بەلگىلى. ياعني, مەملەكەت- جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرىن ءبىلىم جانە دەنساۋلىق, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالالارىندا, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ, جىلۋ شى­عارۋ كولەمىنىڭ قىزمەتى مەن جىلۋدى ءبولۋ جۇيەسىن جاڭالاۋدا جۇر­گىزۋگە بولادى. 

سونداي-اق ەكىباستۇزعا ءتان ەنەر­گەتيكا سالاسىندا جىلۋ ەنەرگيا ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن, تەمىر جولداردى, اۋەجايلار, ۆوك­­زالدار, تەمىر جول ستانسالارى­ عي­ماراتتارىنىڭ قۇرىلىسىن جاڭ­­­عىرتۋعا جانە پايدالانۋعا دا مۇم­­­كىندىك بار. 

جالپى, وبلىستاعى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەس­تىگىن دامىتۋ جوبالارىنىڭ باسىم بو­لىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ارنالعان. بۇل سالاعا 3 ملرد تەڭ­گەدەن استام قارجى تار­تىلدى. قار­جىعا وبلىس ورتا­لىعىنداعى قالالىق №1 اۋرۋ­حانا, ەكىباستۇز قالالىق اۋرۋ­حاناسى, وبلىستىق اۋرۋحانا عيماراتتارى جوندەۋدەن وتكى­زىلىپ, 3 جاڭا كومپيۋتەرلىك توموگراف ساتىپ الىندى. 

سونىمەن بىرگە مەملەكەت- جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعى­تىندا «چەرنوياركا» دەمالىس ۇيىندە زەينەتكەرلەرگە كومەك كور­سەتۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىلتىر مۇندا 440, بيىل 1 320 زەينەتكەر دەمالدى. جىل قو­رىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 14,6 ملرد تەڭگە بولاتىن بىرقاتار جوبا بويىنشا كە­لىسىمشارتتار بەكىتىلمەك. 

بيىل اقسۋ قالاسىندا «مۇگە­دەك بالالارعا ارنايى الەۋمەت­تىك قىزمەت كورسەتۋ» وڭالتۋ ورتالى­عىن قۇرۋ, قالالىق اۋرۋحانانىڭ مە­ديتسينالىق زەرتحاناسىن باس­قارۋ جوباسى جانە قۇنى 290 ميلليون تەڭگە تۇراتىن كومپيۋتەر­لىك توموگراف ساتىپ الۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلادى. 

وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقار­ماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە الەكپاروۆانىڭ ايتۋىن­شا, وبلىس ورتالىعىندا 881 با­لاعا ارنالعان جەكەمەنشىك 6 بالاباقشا اشۋ جونىندەگى كەلى­سىمشارتتار قارالۋدا. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك پالاتاسىنىڭ ما­لى­­مەتىنشە, وبلىس بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­­تەس­­تىگى باعىتىن جۇزەگە اسى­رۋعا العاشىندا 58 جوبا تىر­كە­لىپتى. سوڭىنان دەن­­ساۋلىق ساق­تاۋ, ەنەرگەتيكا, الەۋمەتتىك قىز­مەت كورسەتۋ سا­لا­سىنداعى 11 جوبا بويىنشا مەم­لەكەت-جە­كەمەنشىك ارىپتەستىگى كە­لى­سىمشارتىنا قول قويىلدى. بۇل باعىتتىڭ تيىمدىلىگى, بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى ازايتۋ مەن بيزنەس-قوعامداستىقتى اكتيۆتەردى باس­قارۋعا تارتۋ بولىپ وتىر. 

ايتپاقشى, ەكىباستۇزدا «سۆەت عوك» جشس جارىق ديودتى شامدار جاسايدى. ءتىپتى پەتروپاۆل, قوستاناي, وبلىس ورتالىعىنداعى زاۋىتتار, ەكىباستۇزداعى «بوگا­تىر كومىر», «شىعىس» كەنىشى, «پروم­ماشكومپلەكت» جانە باسقا دا كاسىپورىندار وسى زاۋىتتىڭ تۇ­تىنۋشىلارى. بۇل كاسىپورىن ءونىمى 2015 جىلى قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» وڭىرلىك كورمە-كونكۋرسىندا «حالىق تۇتىناتىن ۇزدىك تاۋارلار» اتالىمىندا جەڭىمپاز اتاندى. سوندىقتان جەر­گىلىكتى كاسىپورىندارعا دا مۇم­كىندىك بەرىپ قولداۋ قاجەت. بۇل نا­رىقتىق كەڭىستىكتى كە­ڭەيتەدى. جوبالاردى جۇزەگە اسى­رۋ بارىسىندا مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىمەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الادى.­ بيۋد­جەت قاراجاتىن تارتۋ, سا­لىن­­عان ينۆەستيتسيانىڭ قايتۋ كە­پىلدىگى بار. 

تاعى ءبىر مىسال, ەكى­باس­تۇز­­­­دا بۇعان دەيىن «ەلەكترو­ترانسرەەلتو» جشس جارامسىز شام­داردى وڭدەۋمەن اينالىس­تى. جارامسىز شامداردى قايتا قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسەيدەن ارنايى قۇرال-جابدىقتار اكە­لىپ ورناتتى. كاسىپورىننىڭ جىل­دىق قۋاتى – مىڭ دانا شام. شا­عىن زاۋىت قوقىستى وڭدەپ, قو­قىستان ءونىم جاساي الادى. زاۋىت ماماندارى جارامسىز بولىپ قالعان شامدار مەن باتارەيالاردى جي­ناۋعا كوشتى. ولار ار­قايسىسىنىڭ قۇنى 300 مىڭ تەڭ­گە بولاتىن كونتەينەرلەردى ءوز قاراجاتتارىنا ساتىپ الدى. پاۆ­لودار, ەكىباستۇز جانە اقسۋ قا­لالارىنداعى تۇرعىن ءۇي اۋلا­­­لارىنا ورناتتى. ءسويتىپ, «ەلەكتروترانسرەەلتو» جشس كونتەينەرلەردەن 11 مىڭعا جۋىق ەسكى شام جيناعان كورىنەدى, ەلى­مىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن دە تاسىمالدايدى. جينالعان ەسكى شامداردى وڭدەپ, ودان سىناپ الادى. الىنعان سىناپ قۇتىلارعا قۇيىلعان سوڭ, قويمالاردا ساق­تالىپ, باسقا كاسىپورىندارعا ساتىلادى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىنداۋدا قولدانىلادى.

بۇل جوبا دا بيلىك تاراپىنان نازار تۇسكەندە مەملەكەت-جە­كە­مەنشىك ارىپتەستىگى باعىتىنا ءدال كەلىپ تۇرعان جاڭاشىل جوبا ەدى. 

باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماناس زەيفولدانىڭ پىكى­رىنشە, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگى – ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ جانە مەملەكەتتىڭ با­­­سىم قاتىسۋىمەن سالالارعا جەكە سەكتوردى تارتۋدىڭ ءتيىم­دى قۇ­رالى. بۇل قوعامدىق ماڭىز­دى قىز­مەتتەردى كورسەتۋ ءۇشىن قار­جىلىق, تەحنولوگيالىق, ۇيىم­داستىرۋشىلىق-باسقارۋ­شى­­­­­لىق رەسۋرستاردى بىرىك­­­تىرۋگە مۇم­­­كىندىك بەرەتىن جەكە بيزنەس­پەن ارىپتەستىك. مەملەكەت-جە­كە­­­­­مەنشىك ارىپتەستىگى – بۇگىنگى ەكو­نوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت ءۇشىن بۇل باسىمدىقتارعا بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋ قوسىمشا رەسۋرستار (قارجىلىق, ماتەريالدىق جانە باسقارۋشىلىق) الۋ, كور­سە­تىلەتىن قىزمەتتەر مەن تاۋارلار­دىڭ ساپاسى مەن كولەمىن ارتتىرۋ جاتادى. جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە بۇرىنعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ, جوبانى ىسكە اسىرۋدا ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ, كوپشىلىك مىندەتتەردىڭ شەشىمىن جىلدامداتۋ سەكىلدى تيىمدىلىكتەر جوسپارى بەكىتىلدى. 

بۇل كۇندەرى وڭىرىمىزدە 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان 143 ءىس-شارادان تۇراتىن «ەنەرگيا ۇنەم­دەۋدىڭ» كەشەندى جوسپارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوسپار ءتيىمدى ونەركاسىپتىك كاسىپورىن, ين­نوۆاتسيالىق ەنەرگەتيكا, ەنەر­­­­­­گيالىق ءتيىمدى تۇكش جانە بيۋد­­جەتتىك سەكتور, ەنەرگيالىق ءتيىم­دى كولىك, ەنەرگيالىق ءتيىم­دى جا­رىقتاندىرۋ, ەنەرگيا ۇنەم­­­دەۋدى ناسيحاتتاۋ, ەنەرگيا تيىم­دىلىگى جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ بو­يىنشا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, مەم­لەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق ءتىزى­لىم قاراستىرىلعان 8 باعىتقا ار­نالعان.

وبلىستىق ەنەرگەتيكا جا­نە­ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­­­رۋا­شىلىق باسقارماسى مەن ەلىمىزدەگى «ەنەرگوساراپتاما ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە ەنەر­گيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ ينستي­تۋتى» اق وبلىس بويىنشا اۋماق­تىق ءبولىمى «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» تاقىرىبىندا وسىنداي ما­­­ڭىز­دى جۇمىستار جاساۋدا. 

مىسالى, وبلىس ورتالىعىندا 12 483 بىرلىك جارىق نۇكتەسىن جا­­­رىق ­ديودتىعا اۋىستىرۋ, 70 سجبش ورناتۋ جانە كوشە جارىق­تاندىرۋىن باسقارۋدىڭ ينتەل­لەكتۋالدىق جۇيەسىن ەن­گىزۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋا­قىتتا جەكە ارىپتەس 6155 جا­رىق ­ديودتى شام ورناتتى. بيىل­ جەكە ارىپتەسكە جوبانى («ALtocom Asia» جشس) سە­نىم­دى باسقارۋعا بەرۋمەن بارلىق مونتاجدىق جۇمىستار اياقتالدى. باس­قارما مامان­دارىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جوبا­لاردى جۇ­­زەگە اسىرۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەر­گياسىن تۇتىنۋ 60 پايىزعا تومەندەيدى, وڭىر­دەگى قا­لا­لار تۇرعىندارى زاماناۋي­ ستاندارتتارعا سايكەس ساپالى­ جانە ەنەرگيالىق ءتيىمدى جارىق­تاندىرۋ الا الادى. 

قازىرگى جاھاندانۋ ۋاقىتىندا الەم قالالارى ماتەريالدىق, تەح­نو­لوگيالىق جانە ادامي كا­پيتال ءۇشىن ءوزارا باسەكەگە تۇ­سۋدە. دامىعان ينفراقۇرىلىم, قولايلى لاندشافت, تازا ەكولوگيا, ەنەرگيا ۇنەمدىلىك, جوعارى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى, قالا ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باستى يننوۆاتسيالىق شەشىمى نەگىزگى كور­­­­­­سەتكىشى بولىپ سانالادى ەكەن. 

ەلباسى جولداۋىندا دا «اقىل­­­­دى قالالار» وڭىرلىك دامۋ­دىڭ, يننوۆاتسيانى تاراتۋدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا تۇر­مىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ لو­كو­موتيۆتەرىنە اينالادى»,  دە­لىندى.

 بىزگە «اقىلدى قالا» «قازىرگى زامانعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ەسەبىنەن قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىك جۇيەلەرىن ۇنەمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ كە­رەك ەكەنىن» ەسكەرتۋدە. 

جالپى, ەكىباستۇز ەلىمىزدەگى 27  مونو قالانىڭ ءبىرى. ەلىمىزدەگى «مونو قالالاردى دامىتۋدىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى» باعدارلاما بو­يىنشا قانشا قىرۋار قاراجات بولىنگەندەرى قالالىق اكىمدىك سايتىندا قاپتاپ تۇر. 

بىراق جاقسى ناتيجە از. ءتىپ­تى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ سايتىندا قا­لادا وسى سالاعا بايلانىس­تى قانداي جۇمىستار جاسالىپ جاتقانى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. 

ۋاقىت ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. مۇمكىن الىس بولاشاقتا ەكىباس­تۇز دا «اقىلدى قالا» اتانار. قا­لاعا «اقىلدى شامدار» دا ورناتىلدى. ەلىمىزدەگى يندۋس­تريا­لاندىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا ءوندىرىستى قالانىڭ ورنى بولەك ەكەنى دە بەلگىلى. اينالاسى تولى ءوندىرىس ورىندارى, الەمگە بەل­گىلى ەلەكتر ستانسالارى, الىپ كو­مىر كەنىشتەرى جۇمىس ىستەۋدە. كو­مىردەن گاز وندىرەر دە ۋاقىت كەلەر. كاسىپورىندار جانىنان شاعىن بيزنەس وركەندەپ, راۋشان گۇل­دەرىن ەگىپ, قىزاناق وسىرۋدە. 

كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەن رەتىن­دە بۇكىلوداقتىق مانگە يە بول­عان كۇردەلى قۇرىلىستارى بول­دى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كالىق دامۋىنا ورنىقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. تەك قولعا الىن­عان باعدارلامالار, جوس­پار, جوبالار ناتيجەلى بولسا. 

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان»

پاۆلودار وبلىسى