ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 2016-2017 وقۋ جىلىنان بەرى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنا كوشۋ ءۇردىسى باستالدى. بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ 4, 9, 10, 11 سىنىپ وقۋشىلارىنان باسقا سىنىپتاردىڭ بارلىعى جاڭا مازمۇنمەن ءبىلىم الىپ جاتىر. جاڭا باعدارلاما بالالاردى كەڭ اۋقىمدى داعدىلارعا ۇيرەتۋگە, فۋنكتسيونالدى ساۋاتتىلىقتارىن ارتتىرۋعا, ادامي قۇندىلىقتارىن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن. جاڭا مازمۇندا ءبىلىم بەرۋدىڭ كوزدەگەن ماقساتى قانداي؟ وقۋ ءۇردىسى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ءبىلىم جۇيەسى نەگە وزگەرىپ جاتىر؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدارعا اتا-انالار مەن مۇعالىمدەر ءالى دە بولسا جاۋاپ تاپپاي جۇرگەنىن بىلەمىز. وسى ماقساتتا جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى جايلى تۋىنداعان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ وقۋشىلاردى حالىقارالىق وزىق تاجىريبەمەن وقىتۋ ماقساتىندا ءبىلىم باعدارلاماسىن وزگەرتتى. اتالعان باعدارلاما مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ وقىتىلۋىمەن قاتار جەكەلەگەن پاندەردى ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە وقىتا وتىرىپ, تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە باعىتتالعان. بۇل رەتتە كوزدەلگەن باستى ماقسات − وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە قول جەتكىزۋ, يننوۆاتسيالىق ءبىلىم نەگىزدەرىن تەرەڭ مەڭگەرتۋ. باعدارلاما وقۋشى ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى وقىعانىن بولاشاق ومىردە پايدالانا الاتىنداي ەتىپ جاسالعان. ياعني, مەكتەپ باعدارلاماسى بارىسىندا ءوتىپ جاتقان تاقىرىپتارى ومىردە كەزدەسەتىن جاعدايلارعا بايلانىستى قۇرىلادى. ال مۇعالىمدەرگە ساباق جوسپارىن ءوز قالاۋىنشا قۇرۋعا ەركىندىك بەرىلدى.
بۇل شەتەلدىك تاجىريبەدەن الىنعان ءادىس ەمەس
جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى بويىنشا بالا تەك مۇعالىمنىڭ ءدارىسىن تىڭداۋمەن شەكتەلمەيدى. ول ءوزى جازىپ, ولشەپ, زەرتتەپ, تالقىلاپ, ويىن اشىق جەتكىزىپ, ءبىر-ءبىرىن باعالاۋ ارقىلى جاڭا ساباقتى تۇسىنەتىن بولادى. ياعني ءبىلىمدى ءىس-ارەكەت ادىسىمەن قابىلدايدى. ەكىنشىدەن, ساباق كوممۋنيكاتيۆتىك ءادىس بويىنشا ءوتىپ, 4 بولىمنەن تۇرادى: تىڭدالىم, وقىلىم, ايتىلىم جانە جازىلىم. بۇل شەتەلدىك تاجىريبەدەن الىنعان ءادىس ەمەس, وقۋشىلارعا ارناپ بىرنەشە وقۋ قۇرالدارىن جازعان جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ نەگىزىن قالاعان وقىتۋ ءادىسى. جازۋشىنىڭ: «بالا اۋەلى ءوز بەتىمەن سويلەۋگە, جازۋعا توسەلىپ, سونان كەيىن ۇلگىلى سوزدەرگە ەلىكتەۋگە مۇمكىندىك بەرىلسىن» دەگەن قاناتتى ءسوزىن باعدارلاما جاساۋشىلارى باستى نازارعا الىپ, بۇگىنگى تاڭدا ءادىس مەكتەپ قابىرعاسىندا قولدانىلىپ وتىر. ياعني «تىڭدالىم» ءماتىننىڭ جالپى مازمۇنىن ءتۇسىنۋ, نەگىزگى جانە قوسىمشا اقپاراتتى, ءماتىننىڭ استارلى ويىن انىقتاۋ جانە جوبالاۋدان تۇرادى. ال «وقىلىم» ادىسىندە وقۋشى ءارتۇرلى ماتىندەردى ءتۇسىنۋدى تالداۋدى, ءماتىننىڭ ماقساتى مەن كوزدەلگەن اۋديتورياسىن انىقتاۋدى, وقىلىم ستراتەگياسىن مەڭگەرەدى. «ايتىلىم» ديالوگ جانە مونولوگ سوزدەردى قۇراستىرۋ, ءوز ويىن ەركىن جەتكىزۋ, دالەلدەۋ, پىكىرتالاسقا, دەباتقا قاتىسۋعا بەيىمدەيدى. «جازىلىم» ءادىسى ارقىلى ەسسە, شىعارماشىلىق حات جازۋ, اقپاراتتى گرافيكا, كەستە, سحەما تۇرىندە ۇسىنۋدى جانە اۋديتوريانىڭ كوزدەگەن ماقساتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءارتۇرلى ماتىندەر قۇراستىرۋدى ۇيرەنەدى.
جاڭا باعدارلامادا وقۋشىلار تەك تىڭداۋمەن عانا اينالىسپاي, ءبىلىم الۋدا بەلسەندى ارەكەت ەتەدى. ويتكەنى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى − وزىق تەحنولوگيالاردىڭ بارلىق قىر-سىرىن بىلۋگە جەتەلەيدى. سونداي-اق باعدارلاما بالانىڭ جاستايىنان باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ وسۋىنە باعىتتالعان. وقۋشى وقۋ باعدارلاماسىنداعى قىزىقتى تاقىرىپتار ارقىلى تەحنيكالارمەن, ساندىق مالىمەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ, زەرتتەۋ, ساراپتاۋ, ويىن انىق جەتكىزۋدى ۇيرەنەدى. جوبانىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى – بالالار ساباق ۇستىندە توپ-توپقا ءبولىنىپ, تاپسىرما ورىندايدى. ءبىرى بىلمەگەندى, ەكىنشىسى تولىقتىرىپ وتىرادى. ءتىپتى سول تاقىرىپ بويىنشا جازعان مازمۇندامالارىن قورعاپ شىعادى. ياعني بۇل ءتاسىل وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن نىعايتىپ, ولاردى ۇياڭدىقتان ارىلتادى.
جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وقۋ جوسپارىندا ءتورت داعدى «شيىرشىق ادىسىمەن» (سپيرال) ورنالاستىرىلعان جانە ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ياعني جىل بويىنا بىرنەشە رەت قايتالانىپ وتىرادى جانە سىنىپ جوعارىلاعان سايىن ءتىلدى وقىتۋ دەڭگەيى تەرەڭدەتىلە تۇسەدى.
سپيرالدىلىك قاعيداتى بويىنشا قۇرىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى دجەروم برۋنەردىڭ ء«بىلىم بەرۋ ۇدەرىسى» (1960) اتتى ەڭبەگىندە قاراستىرىلعان تانىمدىق تەورياعا نەگىزدەلەدى. برۋنەردىڭ جۇمىسىنا نەگىزدەلگەن ءسپيرالدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى: وقۋشى مەكتەپتە وقىعان كەزدە تاقىرىپتى نەمەسە ءپاندى بىرنەشە رەت قايتالاپ وقيدى, مۇندا تاقىرىپتار ءارتۇرلى دەڭگەيدە قايتالانادى, كەيدە ءبىر توقسان اياسىندا, كەيدە ءار توقسان سايىن, ءاربىر قايتالاپ وقىعاندا تاقىرىپتىڭ نەمەسە ءپاننىڭ كۇردەلىلىگى ارتا تۇسەدى, مۇندا تاقىرىپتار كەلەسى دەڭگەيدە الدىڭعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم كۇردەلى ەتىپ تەرەڭدەتىلىپ وقىلۋى ءتيىس, جاڭا ءبىلىم الدىڭعى بىلىممەن تىعىز بايلانىستى جانە بۇعان دەيىن الىنعان اقپارات تۇرعىسىنان قاراستىرىلادى. دەڭگەي جوعارىلاعان سايىن, تاقىرىپتىڭ كۇردەلىلىگى ارتىپ وتىرۋى كەرەك. بۇرىنعى وقۋ باعدارلاماسىندا تەوريا كوپ بولسا, قازىر ول ساندىق مالىمەتتەرمەن الماستىرىلعان. ينفورماتيكا, قازاق ءتىلى, شەت تىلدەرىنىڭ باعدارلاماسىنا كوپ وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مەكتەپتەردە بۇرىن-سوڭدى تەك گرامماتيكا وقىتىلاتىن بولسا, قازىر وقۋشىلار گرامماتيكانى ءتۇرلى ماتىندەردى تالداۋ, تالقىلاۋ ارقىلى ۇيرەنەدى. تىلدىك پاندەردىڭ ەرەجەلەرىن ءىس-ارەكەت ارقىلى, سويلەۋ نەگىزىندە قابىلدايدى.
باستى ءبىلىم − باستاۋىشتا
باعدارلاما بويىنشا ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا وقۋ جىلىنىڭ ءى كەزەڭىندە ءۇي تاپسىرماسى بەرىلمەيدى. ياعني بۇل – 4 اپتاعا نەگىزدەلگەن ءبىرىنشى ورتاق تاقىرىپ, الىپپەگە دەيىنگى كەزەڭ. بىراق مۇعالىم وقۋشىنىڭ, جالپى سىنىپتىڭ دەڭگەيىنە قاراي جەڭىل تاپسىرمالار بەرۋى مۇمكىن. ول بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتا اتا-انامەن اڭگىمەلەسۋ, ويىن تۇرىندە بەرىلىپ, بالانىڭ الەۋمەتتەنۋىنە تۇرتكى بولۋى كەرەك. ال تاپسىرمانى ورىنداۋ ۋاقىتى 15-20 مينۋتتان اسپاۋى قاجەت. قازان ايىندا ەكىنشى ورتاق تاقىرىپ, الىپپە كەزەڭى باستالادى. ءار ارىپكە 2 ساعاتتان بەرىلگەن. ول بەسىنشى جانە التىنشى ورتاق تاقىرىپقا دەيىن, ياعني قاڭتار ايىنىڭ اياعى, اقپان ايىنىڭ باسىنا دەيىن جالعاسادى. بۇدان سوڭ الىپپەدەن كەيىنگى كەزەڭ باستالادى. وندا وقۋشىلار تىلدىك جانە اۋىز ادەبيەتى ۇعىمدارىن سويلەم, ماتىندەر ارقىلى مەڭگەرەدى. ماقسات – ءبۇلدىرشىندى گرامماتيكالىق جازۋعا بەيىمدەۋ. ءبىرىنشى سىنىپتا بالالار ءوز ەموتسيالارىن شيماق ارقىلى بەينەلەيدى. سونداي-اق زات ەسىمدەردى تاۋەلدەۋ, جىكتەۋدى ەرەجەلەرسىز, كۇندەلىكتى قولدانىلىپ جۇرگەن سوزدەر ارقىلى ۇيرەنە باستايدى. وقۋشى 2 سىنىپقا كوشكەندە وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس زات ەسىمدەردىڭ جالعاۋلارىن 1-سىنىپتا وسى تاقىرىپتىڭ جەڭىلدەتىلگەن تۇردە وقىتىلۋىنىڭ ارقاسىندا ەركىن مەڭگەرەدى.
«دۇنيەتانۋ» ءپانىن نەگە 1-سىنىپتان باستاپ وقىتۋ كەرەك؟
جاڭارتىلعان مازمۇنداعى «دۇنيەتانۋ» ءپانى «جاراتىلىستانۋ», «گۋمانيتارلىق دۇنيەتانۋ» بولىپ ەكىگە ءبولىندى. ءپان تاريح, گەوگرافيا جانە قوعامتانۋ نەگىزدەرىمەن تانىستىرۋ ارقىلى قورشاعان الەم تۋرالى بىلىمدەرىنىڭ تۇتاس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بولىپ سانالادى. ءاربىر ساباق وقۋشىلاردى سانالى تۇردە «تاجىريبەدەن ۇيرەنۋگە» ىنتالاندىرادى, ونىڭ فۋنكتسيونالدى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. ءپان ءۇش باعىت بويىنشا: قوعامعا بەيىمدەلۋىنە سەپتىگىن تيىزەتىن «مەن جانە قوعام», قورشاعان ورتادا, تابيعي, جاساندى ورتادا, ۇيدە, مەكتەپتەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن تانىستىراتىن «بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى» باعىتى جانە «قۇقىق جانە جاۋاپكەرشىلىك, مىندەت» ۇعىمدارى وقىتىلادى. وقۋ باعدارلاماسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – بالانىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ. ول جاھاندانۋ داۋىرىندە وقۋشىنىڭ ەكونوميكادان بازالىق ءبىلىم الۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. سونداي-اق باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدىڭ تابيعاتى, تاريحى, ءتۋريزمى وقۋشىلارعا ءارتۇرلى رولدەگى ويىندار, قىزىقتى ادىستەر ارقىلى تانىستىرىلادى. تاريح ءپانىن 1-سىنىپتان باستاپ وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ − جىلداردى, حانداردىڭ ەسىمدەرىن جاتتاتۋ ەمەس, بۇل ورايدا كوزدەلگەن ماقسات − سۋرەت, قىسقا ماتىندەردىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدىڭ تاريحى جايلى وقۋشى بويىندا جالپىلاما تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ.
قورىتا ايتقاندا, جاڭا وقۋ مازمۇنىنىڭ ءمانى – بالانىڭ فۋنكتسيونالدى ساۋاتتىلىعىن قالىپتاستىرۋ, ويىن ەركىن جەتكىزۋگە, ءوزىن-ءوزى باعالاۋعا ۇيرەتۋ. وقۋشى ءوزىنىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا العان ءبىلىمىن ءوز ومىرىندە پايدالانا الۋى ءتيىس. سول ءۇشىن بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزى «ومىرمەن بايلانىس» ۇعىمىندا قۇرىلعان. وسى ورايدا ۇستازدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلىپ وتىر. ءححى عاسىردا ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا تابىستى بولۋ ءۇشىن وقۋشىلاردىڭ بويىنا قاجەتتى داعدىلاردى دارىتۋ بارىسىندا مۇعالىمدەر تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋلەرى كەرەك.
وقىتۋ تاجىريبەسىنىڭ بارىسى پىكىرتالاسقا نەگىزدەلگەن. ساباق بارىسىندا قولدانىلاتىن ديداكتيكالىق ويىندار سياقتى ينتەربەلسەندى ادىستەردى پايدالانۋ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. سونىڭ ىشىندە ديداكتيكالىق ويىندار وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن ىنتاسىن, بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, العان بىلىمدەرىن تاجىريبەدە دۇرىس قولدانۋىنا كومەكتەسەدى. ج.ايماۋىتوۆ ءتىلدى وقىتۋعا ارنالعان ۇسىنىستارىندا: «بالانى ءتىلدىڭ ءار تۇرىنە ماشىقتاندىرعاندا بەلگىلى جۇيە قولدانىلسىن. جازۋ, وقۋ تىڭداۋدان, سويلەۋدەن سوڭ كەلەدى, سوڭعىلار تاجىريبەدەن سوڭ كەلەدى», دەگەن بولاتىن. جاڭارتىلعان وقۋ مازمۇنىنىڭ باعدارلاماسىن قۇراستىرعاندا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ ۇستازدارى شەتەلدىڭ ەمەس, ج.ايماۋىتوۆتىڭ ءبىلىم بەرۋ əدىستەرىن پايدالاندى.
راۋان قايدار,
«ەگەمەن قازاقستان»