عالىم باينازاروۆ: تەڭگە تاريحي ميسسياسىن تولىق ورىندادى

– عالىم باينازار ۇلى, تەڭ­­گە­­مىزدىڭ «ومىرگە كەلۋىنە» وزىن­­دىك قولتاڭبا قالدىرعان قار­­جى­­گەرسىز. وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, تەڭگەنى اينا­لىسقا ەنگىزۋگە ۇلتتىق بانك ۇجى­­مى, ءوزىڭىز ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىر­­دىڭىز. جوقتان بار جاساۋ قاشان دا وڭاي ەمەس ەكەنى بەل­گىلى, ەلدىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ 25 جىل بۇرىنعى جاعدايى مەن قازىر­گى­سىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي شىعار...

– ءيا, ول ەلىمىز ەندى عانا ەگە­مەن­­دىگىن العان كەزەڭ بولاتىن. كەڭەس وداعىنان بولىنگەن مەم­­لە­­­كەت­­­تەر ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرۋ­دى جاڭا باستاپ جاتقان كەز. وعان دە­يىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز, قار­جى, بانك جۇيەسى ءبىر ورتا­لىق­تان, ماس­كەۋ­دەگى وداقتىق مەكەمەلەر ار­قىلى باسقارىلدى. سوعان وراي, بىز­دە دەربەس قارجى-كرەديت سايا­ساتى, بانك جۇيەسى, ۇلتتىق ۆاليۋتا بول­عان ەمەس. الىس-جاقىن شەت­ەل­­دەر­مەن ەسەپ-قيساپ ايىرىساتىن شوتتار, ىشكى جانە سىرت­قى ەسەپ-قيساپ اشاتىن جۇيە, دەربەس تولەم بالانسى, باسقا دا ينف­را­قۇ­رىلىمدىق جۇيەلەر جوق بولا­تىن. سول سەبەپتى, كەڭەستىك ءبىر­تۇتاس ەكونوميكا ىدىراعاننان كە­يىن ەگەمەندىك العان مەملەكەتتەر ۇلكەن قيىندىققا ۇشىرادى. 1991-1992 جىلدارى ءوزىنىڭ ۇلت­تىق ۆاليۋتاسى جوق, رۋبل اي­ما­­عىن­­­­داعى ەلدەر امالسىزدان رە­سەي­­­­دىڭ ەكونوميكاسىندا جۇر­گى­زى­­­لىپ جاتقان رەفورمالارعا, قار­­­­جى جانە نەسيە ساياساتىنا تاۋەل­­­دى بولىپ قالا بەردى. ال رەسەي­­­دە ە.گايدار باستاعان «جاس مونە­­تا­ريستەر» توبى ۇكىمەت بي­لىگ­ىنە كەلىپ, باعانى بەتىمەن ج­ى­بەر­دى. سو­نىڭ سالدارىنان اقشا قۇن­­سىز­­دان­دى, تاۋاردىڭ تۇتىنۋ باعا­­سى­نىڭ ءوسىمى شارىقتاپ كەتتى, ين­فليا­­تسيا مىڭداعان پايىزدان اسىپ جات­تى. مىسالعا, سول 1991 جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءبىر جىلدىڭ ىشىن­دە 147,1 پايىزعا, 1992 جىلى 2960,8 پايىزعا جەتىپ, ال 1993 جىلى 2165,0 پايىزدان اسىپ جى­عىل­دى. ءسويتىپ العاشقى ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە 5272,9 پايىزدان اس­تام ينفلياتسيا تۋىندادى. ال ول كەزدە ۇكىمەتتىڭ قولىندا ينف­ليا­تسيامەن كۇرەسەتىن ارنايى قارا­­جاتتىق قور نەمەسە ورتالىق بانك­­تىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى جانە باسقالارى بولعان جوق. ول كەزدە التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ءالى قۇرىل­ماعان-دى. ال ءبىزدىڭ مەم­لەكەت­تىك بيۋدجەت ۇلكەن دەفيتسيتپەن ورىندالىپ جاتتى. 

وسىنداي قيىن جاعدايدا ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇش نەگىزگى ماسەلە تۇر­دى. بۇل رەتتە مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي ەگەمەندىگىن, ونىڭ تىرەۋشى, نەگىزگى كۇشى بولاتىن دەربەس ەكو­نومي­كاسىن قۇرۋ مىندەتى العا شىق­تى. وسىعان وراي ءبىرىنشى كە­زەك­تە دەربەس اقشا-قاراجات سايا­­ساتىن قالىپتاستىرۋ, تاۋەلسىز بانك جۇيەسىن قۇرۋ, ءسويتىپ ەكونوميكانى ءوز بەتىمىزشە باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا باسقارۋ تەتىك­تەرىن جاساپ, ىسكە قوسۋ ماق­ساتتارى تۇردى. ەكىنشىدەن, وسى­عان بايلانىستى ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساۋ كەرەك بولدى. ۇشىنشىدەن, وسى ۇلتتىق ۆاليۋتا قولدانىسقا قوس­ىلعان جاعدايدا ۆاليۋتانىڭ دەر­بەس اينالىمىن قامتاماسىز ەتە­تىن جاڭا قاراجات كەڭىستىگى, وسى كەڭىستىكتەگى جۇمىستى جۇر­گى­زە­تىن قابىلەتتى, زاماناۋي جەكە قۇ­رىلىمدار, بۇرىن-سوڭ­دى بول­ماعان جاڭا قارجىلىق ينفرا­قۇرىلىم جاساۋ قاجەت ەدى, ونسىز ۆاليۋتا ءوز مىندەتىن ورىنداي المايتىن. ينفراقۇرىلىم ىشىندە بىزگە تەز ارادا التىن-ۆاليۋتا قورى, ەلەكتروندى بانكارالىق قاراجات, ۆاليۋتالىق بيرجالارى, بانكنوتتىق فابريكا, مونەتا سارايى, ۆاليۋتا جانە قۇندى مەتالل, ونىمەن قوسا, باعالى قا­زى­نا ساقتاۋ قويمالارى, دەربەس تولەم جانە ەسەپ ايىرۋ جۇ­يە­لەرى, شەتەل بانكتەرىمەن كور­رەس­پوندەنتتىك قاتىناستار قا­لىپ­تاستىرۋ, قارجىلىق ەسە­بى­مىزدى, بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇ­يە­سىن شەتەل ستاندارتتارىنا كوشى­رۋ­دىڭ العىشارتتارىن باس­تاۋ, بانك سالاسىنىڭ جاڭا باقى­لاۋ جۇيەسىن جاساۋ, ونىمەن ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەي الاتىن ما­ماندار دايىنداۋ, بارلىق قۇرى­لىمداردى وزىق زاماناۋي كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا­مەن, جاڭا كولىك بايلانىسى جاب­دىق­تارىمەن جاساقتاۋ جانە باس­قا جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ كەرەك بولدى.  

مەن 1992 جىلدىڭ باسىندا, ناقتىراق ايتسام, قاڭتاردىڭ 17-سىندە ۇلتتىق بانك توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم. جوعارى­دا اتالعان بارلىق نىساندار­دى, باسقا دا سان قىرلى شارۋا­لار­دىڭ بارلىعىن ءبىز قىسقا ۋاقىت, 1992-1993 جىلدار ارا­لى­­عىندا, ءبىرجارىم جىلدىق مەر­­زىمدە ىسكە قوسىپ ۇلگەردىك. اسى­رەسە گيپەرينفلياتسيا كەزىندە باعانىڭ شارىقتاپ ىرىقسىز وسۋى­نە توتەپ بەرە الماي, بانك­روت­تىق جاعداي باستارىنا تىكە­لەي تونگەن, ەكونوميكا­نىڭ قارا شاڭىراعىن قۇرايتىن ءتۇس­تى جانە قارا مەتالل, ۋران, تيتان, مۇ­ناي, گاز, كومىر وندىرىستەرىن, تە­مىرجول, باسقا سالالارداعى اسا ءىرى عىلىمي-ءوندىرىس ورىندارىن, اۋىلشارۋاشىلىق كوم­پلەك­سىن ساقتاپ قالۋ شارالارىن­دا ۇكى­مەت, بولماسا باسقا قاراجات ينس­تي­تۋتتارىنىڭ بۇل ماسەلەنى شەشۋ­گە قاجەتتى قاراجاتتىق مۇم­كى­نشىلىكتەرى بولمادى. وسى ماق­سات­تاعى شارالاردى ورىنداۋ جولىندا ۇلتتىق بانك جانە جاڭا قۇ­رى­لىپ جاتقان ەكىنشى دەڭ­گەي­دەگى بانك جۇيەسىنە ەل پرە­زي­دەنتى جانە جوعارعى كەڭەس تاراپىنان جاۋاپتى مىندەتتەمەلەر جۇك­تەلدى, بۇل ولار ءۇشىن ۇلكەن سىن بولدى. بارلىق قيىندىقتارعا قاراماستان ۇلتتىق بانك جانە بانك جۇيەسى وسى تاريحي مىن­دەتتى ويداعىداي ورىنداپ, وسى جاع­دايعا تىعىز بايلانىستى ەگە­مەندىك قۇقىمىزعا نەگىزدەلگەن ار­ناۋلى دەربەس قارجى-كرەديت سايا­س­اتىن ىسكە اسىرىپ, 1991-1993 جىلدارداعى گيپەرينفلياتسيانىڭ الپاۋىت اپاتىنان ءىرى ءوندىرىس وشاق­ت­ارىن, ەكونوميكانى قۇر­دىم­عا كەتىرمەي, ساقتاپ قالدى. 

– ايتقانداي, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز العاش قولدانىسقا ەنگەن تۇستا تەڭگەنىڭ باعامى 1 اقش دول­لارىنا شاققاندا 4,75 تەڭ­گە بولعان ەكەن. ءتىپتى 1 تەڭگە 500 رۋبلگە ايىرباستالعان. ال قازىرگى جاعدايدى ءوزىڭىز بىلەسىز, اقش اقشاسىنىڭ قۇنى اسپانداپ تۇر. تەڭگە باعامىنىڭ بۇلايشا قۇبىلۋىنا نە سەبەپ؟

– ارينە, ۆاليۋتا – ەكونو­مي­كا­نىڭ باسقارۋ قۇرالدارىنىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى. بىراق بۇل حالىقارالىق داعدارىستاردان, ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى بىر­جاق­تىلىقتان تۋىندايتىن اسەر­لەرگە تىيىم بولا المايدى. ال ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە اي­­نالىمعا ەنگەن 25 جىل ىشىن­دە ەل ەكونوميكاسىندا ورىن ال­­عان قيىن داعدارىستاردىڭ زار­­داپ­تارىمەن كۇرەسۋدە تاري­حي ميس­سياسىن تولىعىمەن ورىن­­دادى دەپ ويلايمىن. ەگەر بىزدە ءوز ۆاليۋتامىز ەمەس, باسقا ەل­دىڭ ۆاليۋتاسى قولدانىستا بول­عان بولسا, ەكونوميكانىڭ باس­قارۋ ساياساتى, ونى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى قولىمىزدا بولما­عان بولار ەدى. باسقا ەلگە تاۋەلدى بودان­دىق قالپىمىزعا قايتا ورا­­لار ەدىك. وسى ۋاقىت ىشىندە ەكو­نو­­ميكامىز ءۇش دۇركىن ۇلكەن داع­­دارىستى باستان كەشىردى. اسى­رەسە كەڭەس داۋىرىندەگى جوسپارلى ەكو­نو­ميكادان نارىقتىق ەكو­نو­ميكاعا كوشۋ كەزەڭىندەگى (1992-1997 جج.) داعدارىس وتە اۋىر بولدى. وسى جىلدارى (1995 ج.) ونەر­كاسىپ ءوندىرىسى 1990 جىل­­مەن سا­لىس­تىرعاندا 52 پا­يىز­عا, اۋىلشارۋاشىلىعى 48 پايىز­عا قۇلدىراپ, ەكونوميكادا قۇرى­لىم­دىق ديسپروپورتسيالىق داع­دارىس پايدا بولدى, مۇناي مەن گاز وندىرىستەرىنە بىرجاقتى تاۋەل­دىلىك ورىن الدى. بۇل ۋاقىتتا مۇناي باعاسى بىرەسە ءوستى, بى­رەسە قۇلدىرادى. ال وتاندىق ەكونو­مي­كا­نىڭ 25-30 پايىزى, ەكس­پورت­تاعى 60-65 پايىزى مۇناي مەن گاز­دىڭ باعاسىنا تىكە­لەي باي­لا­نىستى. سوندىقتان بۇل كەزدە تەڭ­­گەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعا­مى دا ءبىر ورىندا بولعان جوق. اسى­رەسە 1998 جىلى رەسەيدىڭ دەفولت­تىق داعدارىسى كەزىند السىرەپ, 1999 جىلى تەڭگە باعامى قاتتى قۇلادى. ودان كەيىن 2009 جىلى دۇنيەجۇزىلىك قارجى داع­دارى­سى باستالعان كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تاعى دا ۇلكەن سوققى الدى. ودان سوڭ 2014-2015 جىلدارى تاعى قۇنسىزداندى. تومەندەۋ 30-40 پايىزعا دەيىن جەتتى. مىنە, وسى­لار­دىڭ سالدارىنان قازىرگە دەيىن تەڭگەمىز ەڭسەسىن تولىق تىكتەي العان جوق. ءالى كۇنگە باعام بىرەسە اسىپ, بىرەسە ءتۇسىپ تەربەلىستە تۇر. 

العاش قولدانىسقا ەن­گەن­دە 1 تەڭ­گە 500 رۋبلگە ايىر­­باستال­­عا­نى راس. الايدا ءبىز­دىڭ ەسە­بى­مىز بو­يىنشا, سول كەزدەگى قۇن­­سىز­­­دانۋ­دىڭ قارقىنىن ەسەپكە الا وتىرىپ, 1 تەڭگەنى 1000 رۋبل­­گە ايىر­باستاۋ كەرەك ەدى. بى­راق سول كەزدەگى ۇلتتىق كوميسسيا مەن ۇكىمەت بۇل ماسەلەنىڭ ەكو­نو­­مي­كا­لىق تيىمدىلىگىنەن گورى سايا­سي جاقتارىنا كوبىرەك ءمان بەرىپ, ۇلت­تىق بانكتىڭ ۇسىنىسىن قابىل­داما­دى. سول قاتەلىك تە تەڭگە با­عا­­مىنا وسى ۋاقىتقا دەيىن كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر دەپ ويلايمىن. 

– بيىل ۇلتتىق ۆاليۋتا باعاسىن قاداعالاۋدى قايتادان ۇلتتىق بانككە بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتتى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟

– ءيا, سوڭعى ەكى جىلدا ۇلت­تىق بانك تەڭگە باعامىن اشىق كەڭىس­تىككە, نارىقتىڭ رەتتەۋىنە قويا بەردى. ارينە, ەگەر ەلدە ينفلياتسيا دەڭگەيى 2-3 پايىزدان اسپاي, ەكونوميكاسى تۇراقتى بولسا, وسىلاي بولعانى وتە دۇرىس. بىراق ەكونوميكامىز سىرتقى فاكتورلارعا باعىنىشتى, شيكىزاتتىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسىنا تاۋەلدى, ىشكى ەكونوميكاداعى مۇناي مەن گاز باعىتتارىنان باسقاسىنىڭ قۋاتى ماردىمسىز كەزدە, ارينە, مەنىڭ ويىمشا, تەڭگەنىڭ باعامىن ءالى دە بولسا ورتالىق بانكتەن رەتتەگەن ءجون سياقتى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز قاشاعان مۇناي ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلعاننان بەرى جانە مۇناي باعاسىنىڭ جوعارعى قارقىنمەن كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ءبىراز ءوسۋ جولىنا تۇسكەندەي. 2017 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دەڭگەيى 4 پايىزدان ءسال استى. ال تەڭگە باعامى ەكونوميكانىڭ وسىمىنە, تاۋار باعالارىنا, اسىرەسە حالىقتىڭ كۇنكورىسىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان مۇنى شاما كەلگەنشە ىرىقتاندىرعان ءجون, تەڭگەنى دوللارعا تەلۋ ماسەلەسىنەن شىعاتىن باسقا بالامالى جولداردى زەرتتەپ, ىزدەۋ كەرەك. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. كاسىبي مەرەكەڭىز قۇتتى بولسىن.

اڭگىمەلەسكەن دينارا بىتىك, 

«ەگەمەن قازاقستان»