زامانداردا ويلاۋ جۇيەسى بۇزىلعان. سودان ادامزات ساناسىنا قاتەلىكتەر ءسىڭىسىپ, قوعامدى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, رۋحاني داعدارىستارعا جەتكىزۋگە باستاماشى بولعان. حاكىم ابايدىڭ «قايعى شىعار ىلىمنەن» دەگەنى وسى. ىلىمشىلەر ساف ويدى بۇزۋشىلار. جالعان قاعيدا جاساۋشىلار, ادامزاتتى اداستىرۋشىلار. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى الەمدىك جاعداي ورىن العان. تاعى دا الاپات قاسىرەت – سوعىس ءورتى تۇتانۋ قاۋپى بارىن جۇرەگىنىڭ سەزىمى, كوڭىلىنىڭ كوزى بار جاندار اڭعارۋدا.
وي ءتۇبى – نيەت. ويلاۋدى بۇزۋ – نيەتتى بۇزۋ. ويلايمىن, سوندا بىزدەن نە كىنا؟ ءوز قاتارىمىزبەن مەكتەپكە باردىق. وقىتتى, ۇيرەتتى, تاربيەلەدى. وقىتقانىن, تىپتەن, دۇرىس-اق دەسەك, ۇيرەتكەنى تەرىس, تاربيەسى قاتە بولدى. پيونەر بول دەپ ۇيرەتتى, ول دۇرىس پا ەدى؟ قۇدايعا, حالىق داستۇرىنە, بي, مولدا, تورە, باي, حان دەگەندەرگە قارسى شىق دەدى. ءبىز كوندىك, سانامىزعا سالدىق, وسىنداي تەرىس تۇسىنىكتەردى ءبىلىم دەدىك. ودان نە شىقتى؟ قاتەلىككە تولى ءومىر تاجىريبەسى قالىپتاستى. تەرىس تاجىريبە ناسيحاتتالىپ ءان, ولەڭ, پوەما, رومان جازىلىپ, كينوفيلمدەر قويىلىپ, سەزىم-تۇيسىك-سانامىزدى جاۋلادى. ءيا, ءدال سولاي بولدى, قۇرداستارىمنىڭ ويلاۋ جۇيەسى تەرىس باعىت الدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى دۇرىس دەلىندى. ورتا مەكتەپتى اياقتاپ, ارمان قۋىپ, قيالداپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم الۋ جولىنا تۇستىك. باعىت دۇرىس. ءحى عاسىردا ءجۇسىپ بالاساعۇن: «قۇت نەگىزى – ءبىلىم» دەپ ايتقان ەكەن. جاستار جاپپاي بىلىمگە ۇمتىلدىق. بىراق تاعى الدىمىزدان تەرىس وقۋ باستالدى, بارىنە توقتالماي-اق قويايىق, ءوزىم بىلەتىن, ومىرلىك كاسىبىمە اينالعان ويلاۋ جۇيەسى «فيلوسوفيا» تۋرالى باياندايىن.
فيلوسوفيا, مەن ەرەكشە قىزىعىپ وقيتىن ءپان. ونىڭ تاريحى سوناۋ انتيكالىق داۋىردەن باستاۋ العان. ەرتەدە ەمىس-ەمىس ەستىگەن سوكرات, پلاتون, اريستوتەلدەر اتاقتى فيلوسوفتار ەكەن. مۇنداي ويلاۋ جۇيەسى كونە ءۇندى, كونە قىتاي, كونە ەگيپەت ەلدەرىندە بولعان كورىنەدى. بەرگىدە نەمىستىڭ كلاسسيكالىق فيلوسوفياسى, ونىڭ ايگىلى وكىلدەرى: كانت, فەيەرباح, گەگەل دەگەندەر, ودان بەرگىدەگى دويلەر: كارل ماركس, فريدريح ەنگەلس, لەنين, ت.ب.
* * *
فيلوسوفيا قىزىق دەگەن يدەيامەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنا جەتتىك. الايدا, فيلوسوفيانىڭ تازا ويلاۋ جۇيەسى ەكەنىنە كۇدىك ەنگەلى قاشان, كۇدىكتى سەيىلتۋ ءۇشىن ونىڭ ورنىنا جۇيەلى ءبىلىم قاجەت, ونى قايدان الماقپىز؟ فيلوسوفياعا كۇدىك, ونىڭ تابيعاتىنداعى اتەيستىك سارىنعا قاتىستى ەدى. فيلوسوفيا بىلىمىندە جاراتۋشى دەگەن يدەيا جوق, ءبارى وزدىگىنەن جارالاتىن جاراتىلىس. وسىلاي بولعان سوڭ, فيلوسوفيادا ءدىن مەن عىلىم ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىم تاپپاعان, كەرەعار ۇعىمدار. بۇل قالاي دەپ قويامىن. وتباسى تاربيەسىنەن دىنگە جاقىن بولعاندىعىمنان ءدىندى حانتالاپاي قىلعاندى قۇپتامايمىن. فيلوسوفتار ءدىن, دىندەر دەگەندەردىڭ تاس-تالقانىن شىعارۋدا. وسى حالدى كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومانىندا اباي ويى ارقىلى تاماشا بەينەلەگەن. اباي تۇسىنىگىندە فيلوسوفتار قۇدايسىزدار. وسى جاعداي ماعان اسا اسەر ەتتى. نەگە دەيسىز عوي... فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتانۋ ءۇشىن «اباي دۇنيەتانىمىنداعى اللا مەن ادام بولمىسى» دەگەن ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن تاڭدادىم دا, 1994 جىلى «فيلوسوفيالىق انتروپولوگيا جانە تەولوگيا» ماماندىعى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. وسى كەزدەن وتاندىق عىلىمدا «قازاق فيلوسوفياسى» ۇعىمى قالىپتاسا باستادى. فيلوسوفيا ينستيتۋتى ۇجىمىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قازاق فيلوسوفياسى دەگەنگە قانى قاس. ولار ماعان الدەنەشە رەت: «عاريفوللا, قازاق فيلوسوفياسى, قازاقشا ويلاۋ دەگەن بولمايدى, ولاي دەۋ ۇيات بولادى», دەپ مەنى ۇيالتقان بولدى. نە دەۋگە بولادى؟ وزدەرى قازاق بولا تۇرا قازاقشا ويلاۋ دەگەن جوق دەيدى. سوندا حاكىم اباي ويى قازاقشا ەمەس پە؟ الەۋمەتتىك, قوعامدىق, رۋحاني تاجىريبە كارل ماركس ءىلىمىنىڭ تەرىستىگىن ايقىنداپ بەردى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر تۋىن تىگە باستادى. تاۋەلسىز وي وياندى, باسقاشا دا ويلاۋ جۇيەسى بار-اۋ دەگەن سانا بوي كوتەردى. وسى باعىتتا مەن 1994 جىلدان باستاپ «سانا بولمىسى» دەگەن اۆتورلىق جوبا باستادىم, بۇگىندە «سانا بولمىسىنىڭ» ون سەگىزىنشى كىتابى جارىققا دايارلانۋدا.
* * *
ويلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى قاتەلىكتىڭ ءمانىسى نەدە دەگەنگە كەلسەك, ءبىزدىڭ «فيلوسوفيا» دەپ جۇرگەنىمىز, قايتا زەردەلەپ قاراستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ۇعىم ەكەن. فيلوسوفيا گرەكتىڭ «فيلەو» – سۇيەمىن, «سوفيا» – دانالىق دەگەن ەكى سوزىنەن شىققان دەپ ستۋدەنتتەردى وقىتىپ كەلدىك, ءالى دە ايتۋدامىز جانە ونى تۇڭعىش ايتقان پيفاگور دەيمىز. كىم ءبىلسىن؟ سولاي ما, جوق پا, ايتەۋىر ايتىپ, جازىپ كەلەمىز. ەندى كۇدىك قويۋلاندى.
سوندا فيلوسوفيا مەن pálsapa-نىڭ ايىرماشىلىقتارى نەدە؟ بۇگىنگە دەيىنگى بارشا فيلوسوفيالىق وقۋلىق, سوزدىكتەردە جانە وزگە دە ادەبيەتتەردە pálsapa گرەكتىڭ فيلوسوفيا سوزىنەن شىققان, سونىڭ ارابشا اۋدارماسى دەلىنۋدە. تۇبىرىمەن تەرىس پىكىر. نازار سالىڭىز, pálsapa دەگەن ەكى لەكسيكالىق كومپونەنتتەن قۇرالعان ءپال+سافا. «سافا» ارابتان قازاققا ەنگەن ءسوز – ساپا. ەندى قاراڭىز, فيلوسوفيا دەگەننىڭ بويىندا «ساپا» دەگەن تۇسىنىك جوق قوي.
اراب ويشىلدارى گرەكتىڭ «فيلوسوفيا» دەگەنىنەن وزگە ويلاۋدىڭ جاڭا, تىڭ جۇيەسىن جاساعان.
Pálsapa-دا ءدىن مەن عىلىمنىڭ اراسىندا قايشىلىق جوق. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, pálsapa-دا تەولوگيا مەن pálsapa اراسىندا قايشىلىق جوق. فيلوسوفيادا ءدىن مەن عىلىمنىڭ اراسىندا قايشىلىق بولدى. فيلوسوفيادا سەنىم مەن تانىمنىڭ اراسىندا قايشىلىق بولدى. فيلوسوفيادا سەزىم مەن سانانىڭ اراسىندا قايشىلىق بولدى. فيلوسوفيادا سەزىم مەن اقىلدىڭ اراسىندا قايشىلىق بولدى. فيلوسوفيانىڭ وزەگى قايشىلىق. Pálsapa-دا قايشىلىق جوق, تۇسىنىك جانە ءتۇسىندىرۋ بار.
* * *
وسى ايتقانداردىڭ تەوريالىق ءپرينتسيپى: جاراتۋشى – ابسوليۋت. ۇلى. ءابسوليۋتتى تانۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق ءبىز ءابسوليۋتتى جاراتۋشى دەپ تۇرمىز. ەگەر ابسوليۋت جاراتۋشى بولسا, زاڭدى سۇراق تۋادى. جاراتۋشى نەنى جاراتتى؟ جاراتۋشى ابسوليۋت بولعاندىقتان, دۇنيەنى تەگىس جاراتتى. دۇنيەنىڭ زاڭدىلىقتارى بار, ولار: فيزيكالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق, ماتەماتيكالىق, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك, ت.ب. وسى تەگىس دۇنيەنىڭ زاڭدارىن ءبىز بىلمەكپىز, تانىماقپىز جانە ءوزىمىزدىڭ تۇرمىسىمىزعا قولدانباقپىز. بۇل دەگەن ءسوز عىلىمداردى قالىپتاستىرۋ, ونى كەمەلدەندىرۋ, سول ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ناتيجەسىن تۇرمىستا قولدانۋ, ونى تەحنولوگيا دەيمىز. تەحنولوگيانىڭ ساتىلارى, دارەجەلەرى بار. قازىر ايتىپ جۇرگەن IT تەحنولوگيا, يندۋستريالىق ءوندىرىس, ت.ب. ءبارى دە وسى جاراتۋشىنىڭ جاراتقاندارىن بىلۋگە قىزمەت ەتەتىن ىستەر. ءبىزدىڭ, ياعني ادامداردىڭ عىلىمى جانە تەحنولوگياسى كۇننەن-كۇنگە كۇردەلەنىپ تولىسا, كەمەلدەنە بەرگەن سايىن ءبىز جاراتۋشى دەگەن يدەياعا جاقىنداي بەرەمىز. مىنە, pálsapa-نىڭ باستى ءپرينتسيپى.
سوندا فيلوسوفيا دەگەن قايدا قالماق. ەشنارسە ب ۇلىنگەن جوق. ءار جەردىڭ ءوز اعاشى بار دەگەندەي «فيلوسوفيا» باتىستىڭ ويلاۋ جۇيەسى, ويلاۋ مادەنيەتى.
Pálsapa ءاۋ باستان مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمنان ءوسىپ-وركەندەپ شىققان ويلاۋ مادەنيەتى.
* * *
فيلوسوفيا دەگەن ۇعىم كونە زاماننان بەرى دەگەن داۋلى تەزيس. انتيكالىق زاماندا فيلوسوفيا ەمەس, سوفيستيكا, سوفيزم دەگەندەر بولعان. ول قارانى – اق, جاقسىلىقتى – جاماندىق دەپ تاپجىلتپاي دالەلدەپ بەرەتىن ويلاۋ ءتاسىلى بولعان, ول جاڭا ەۋروپا زامانىندا «ديالەكتيكا» دەپ اتالدى.
ەۋروپادا ورتا عاسىردا سحولاستيكا دەگەن بولعان.
ءحVىىى عاسىرعا دەيىن ءبىزدىڭ فيلوسوفيا دەپ جۇرگەنىمىز ءوز اتىمەن مەتافيزيكا دەپ اتالىپ كەلدى. وگيۋست كونت وسى مەتافيزيكاعا قارسى شىعىپ, ءوزىنىڭ ءپوزيتيۆيزمىن ۇسىنعان.
ال pálsapa بولسا, ح عاسىردان بەرى اتالىپ, ايتىلىپ, جازىلىپ, زەرتتەلىپ كەلۋدە.
* * *
فيلوسوفيا جاڭا زاماندا (XV ع.) تازا حريستياندىق ويلاۋ جۇيەسى بولىپ, تولىعا بەردى. نەمىس فيلوسوفى كارل ياسپەرس بىلاي دەگەن: «بيبليا ي بيبلەيسكايا رەليگيا ياۆليايۋتسيا وسنوۆوي ناشەگو فيلوسوفستۆوۆانيا, دايۋت نام پوستوياننۋيۋ وريەنتاتسيۋ ي سلۋجات يستوچنيكوم نەزامەنيموگو سودەرجانيا. فيلوسوفستۆوۆانيا زاپاد – پريزناەتسيا ەتو يلي نەت – ۆسەگدا سۆيازانو س بيبليەي, داجە توگدا, كوگدا ونو بورەتسيا س نەي». سوندىقتان, فيلوسوفيا دەگەن ۇعىمدى حريستياندىق ماعىناسىنان شىعارىپ, زامانىندا اريستوتەل ايتقان نەگىزگە سالعان ءجون بولار. ول عىلىمعا فيزيكاعا دەيىنگى «العاشقى فيلوسوفيا» (تەولوگيا) جانە فيزيكادان كەيىنگى «مەتافيزيكا» دەگەن ۇعىمدار ەنگىزگەن. ول جونىندە ءوزىنىڭ «مەتافيزيكا» ەڭبەگىنىڭ التىنشى كىتابىنا جازىپ كەتكەن.
* * *
Pálsapa تاريحى ءال-كينديدەن باستالىپ, قازىرگى زامانعا جەتكەنىن ايتپاقپىز. دەمەك, pálsapa-نىڭ تيپولوگياسىن بەلگىلەۋ قاجەتتىلىگى بار. وسى تۇرعىدان ونىڭ ءتورت تاريحي-مادەني كەزەڭىن بەلگىلەدىك.
ءبىرىنشى كەزەڭ. باعدات حاليفاتىنا قاتىستى, ءال-كيندي, «تازا اعايىندار» ەڭبەكتەرىنە بايلانىستى قاراستىرىلاتىن تاريحي-مادەني كەڭىستىك.
ەكىنشى كەزەڭ. حاليفاتتان وزگە مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى يسلام مادەنيەتى اراۆيادان تىس ايماقتاردا گۇلدەنە باستادى, سونىڭ ءبىر كورىنىسى – ورتالىق ازيا مەن قازاقستان اۋماعىندا ەرەكشە تۇردە دامىعان pálsapa, ونىڭ وكىلدەرى: ءال-فارابي, يبن سينا, ومار حايام, اتتار, ءال-عازالي, ت.ب. بۇلار پارسى-تۇركى جۇرتىنىڭ ويشىلدارى.
ءۇشىنشى كەزەڭ. مۇسىلمان يسپانياسىنداعى ەۋروپالىق pálsapa-نىڭ تاريحي-مادەني كەڭىستىگى, ونىڭ وكىلدەرى: يبن بادج, يبن تۋفەيل, يبن ارابي, يبن رۋشد.
ءتورتىنشى كەزەڭ. تۇرىك-قازاق ويشىلدارى: قورقىت, قوجا احمەت ياcاۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, اباي, شاكارىم.
سونىمەن, pálsapa ءتورت گەوگرافيالىق ايماقتا ءونىپ-ءوستى.
* * *
Pálsapa-نىڭ دا, فيلوسوفيانىڭ دا تىرەك ەتىپ وتىرعانى نەگىزىنەن ءبىر ادام, ول – اريستوتەل. Pálsapa-نىڭ كورنەكتى وكىلدەرى: ءال-كيندي, ءال-فارابي, يبن سينا, يبن باددج, ءال-تۋفەيل, يبن رۋشد. بۇلار اريستوتەل فيلوسوفياسىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, وعان گەرمەنەۆتيكالىق تالداۋ جاساعان عۇلامالار. ياعني ولار «ۇمىت» بولعان اريستوتەل ەڭبەكتەرىن رەنەسسانستىق دەڭگەيگە كوتەرۋشىلەر. ارينە, بۇل عۇلامالاردىڭ ءبارى اريستوتەلدى مۇسىلماندىق نەگىزدە تۇسىنگەن, ءارى تۇسىندىرگەن. سوندىقتان ولاردى شىعىس پەريپاتەتيكتەرى دەيدى. سوندا شىعىس پەريپاتەتيكتەرىن ءبىز pálsapa-شىلار دەۋىمىزگە ابدەن ورىندى. بۇلاردىڭ تاريحي قىزمەتى ەۋروپاعا گرەك فيلوسوفياسىن جەتكىزۋ ءارى ءتۇسىندىرۋ ەدى. سول ماقسات ورىندالدى, سودان بارىپ باتىس ەۋروپا فيلوسوفياسى قالىپتاسا باستادى, ول فوما اكۆيانتتان باستاۋ الدى, ياعني اريستوتەل ەندى حريستياندىق دۇنيەتانىمعا وراي (ساي) تۇسىنىلە باستادى. الدىمەن بوگوسلوۆيالىق (قۇداي تۋرالى ءىلىم), تەولوگيالىق ماندە, سودان كەيىن اريستوتەل زيالى فيلوسوفتار كوزقاراسىمەن وقىلا باستادى. ول جاڭا زامان ۇلەسىنە ءتيدى. بۇل قىزمەت, جوعارىدا ايتقانداي, ف.بەكوننان باستالىپ, ب.سپينوزاعا دەيىنگى ارالىقتى الدى. ءسويتىپ باتىس ەۋروپادا ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا ءتۇرى قالىپتاستى. ءبىزدىڭ بۇگىنگە دەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ كەلگەن ءبىلىمىمىز وسى حريستياندىق مەنتاليتەتكە, دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلگەن فيلوسوفيا.
* * *
باتىس ەۋروپا ويشىلدارى تەولوگيا مەن فيلوسوفيانى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا قانشاما تالپىنعاندارىمەن, مەراب مامارداشۆيلي ايتقانداي: «كلاسسيچەسكۋيۋ ەۆروپەيسكۋيۋ كۋلتۋرۋ, ت.ە. تۋ, چتو سكلادىۆاەتسيا ك ناچالۋ حVII ۆەكا نا گرەبنە ۆوزروجديونچەسكوگو پودەما, موجنو وپرەدەليت كاك كۋلتۋرۋ حريستيانسكۋيۋ». سوندىقتان دا ەۋروپادا اراب تىلىندەگى ويلاۋ جۇيەسىن, ياعني pálsapa-نى باعالاۋ حريستيانداق داستۇردە بولىپ وتىردى. باستى ماسەلە – پلاتون مەن اريستوتەلدى اراب pálsapa-شىلارىنىڭ تۇسىنىگىنەن تازارتىپ, ولاردان حريستياندىق داستۇردەگى ويشىلدار جاساۋ ماقساتى تۇردى. وسىنداي سىڭارجاق كوزقاراستى رەنە گەنون ءوزىنىڭ «ەۋروپاعا يسلام وركەنيەتىنىڭ ىقپالى» دەگەن ەڭبەگىندە سىنعا العان.
* * *
باعدات حاليفاتىندا X عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باسرا قالاسىندا ءدىني pálsapa-لىق بىرلەستىك ءومىر سۇرە باستادى. مۇنى تاريحشىلار «تازا اعايىندار» بىرلەستىگى دەپ, ارابشا ولاردى «يحۆان اس-سافا» دەپ اتاعان. «يحۆان اس-سافا» تۋرالى تولىعىراق مالىمەت ە.بەرتەلستىڭ «سۋفيزم جانە سۋفيستىك ادەبيەت» كىتابىندا دا بەرىلگەن. وندا وزدەرىن «تازا اعايىندار» دەپ اتاعان بۇل توپ بەس ادامنان (بىزگە بەلگىلىسى. – ع.ە.) قۇرىلعان, ولار: ءال-مۋكادداسي, از-زاندجاني, ءال-ميحرادجاني, ال-اۋفي جانە زەيد بنۋ ريفاا (نەمەسە زايد يبن-رۋفا’ا). سوڭعىسى وسى توپتىڭ رۋحاني جەتەكشىسى دەگەن مالىمەت ساقتالعان. بۇلار وزدەرىنشە ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم جۇيەسىن جاساعان. ولاردىڭ ماقساتى: يسلامعا ەنىپ كەتكەن كوقىستاردى «Pálsapa ارقىلى تازارتۋ». بايقاپ وتىرسىز, ماقسات وتە بيىك. دەمەك, ول كەزدە بۇل «اعايىندار» الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرىن مەڭگەرگەنى اڭعارىلادى.
* * *
Pálsapa – تازا ويلاۋ جۇيەسى, ساپالى وي. مۇندا ءدىن مەن عىلىم ۇيلەسىم تاپقان. مۇقاعالي اقىننىڭ ء«دىن عىلىمنىڭ اناسى» دەگەن مەتافوراسى شىندىققا يكەمدى ايتىلعان ءسوز. Pálsapa – الەمدىك گارمونيانى ناسيحاتتايتىن تازا ەكولوگيالىق ويلاۋ. تازالىق باسى جاراتۋشىدان. البەرت ەينشتەيننىڭ ءدىني سەزىمى بولماعان ادامنان عۇلاما عالىم شىقپايدى دەگەنى دە وسى ماندە ايتىلسا كەرەك.
* * *
فيلوسوفيا بولسا حريستياندىق دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلىپ قۇرىلعان, بىراق كەلە-كەلە قۇدايسىز ويلاۋ جۇيەسىنە اينالعان ەۋروپالىق ويلاۋ مادەنيەتى. بۇل ويلاۋ جۇيەسى بەرتران راسسەلدىڭ «يستوريا زاپادنوي فيلوسوفي» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىندە جان-جاقتى باياندالعان. ءبىز وسى ويلاۋ مادەنيەتى شەڭبەرىندە عانا بولىپ كەلدىك, ونى عىلىمي تىلدە ەۋروپاتسەنتريزم دەپ تە اتايدى. ارينە, ەۋروپا دۇنيەتانىمىن, فيلوسوفياسىن ءبىلىم رەتىندە ءبىلۋىمىز كەرەك, ونسىز قازىرگى زامانعا سايكەستىك بولمايدى. دەمەك, قازىرگى فيلوسوفيا ءپانىنىڭ باعدارلاماسىنا وسى ايتىلعان ديلەممانى ەسكەرە وتىرىپ, ۇسىنىس-وزگەرىستەر ەنگىزۋىمىز قاجەتتىلىك.
مۇنداي ءۇردىس تۇرىك, ازەربايجان, وزبەك, تۇركىمەن, تاجىك اعايىندارعا ەنگەن, ولار وزدەرى وقيتىن ويلاۋ جۇيەسىن Pálsapa نە Fálsapa دەيدى. بۇل اراب ەلدەرىنە دە ءتان, ولار Fálsapa دەيدى.
ءبىز دە ويلانۋىمىز كەرەك!
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك