توي تۋرالى از ايتىلىپ, از جازىلعان جوق. سونى ويلاعاندا ول جونىندە ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى كورىنەدى. بىراق ولاي دەيىن دەسەڭ اس تا توك تويدىڭ بوسقا مال شاشۋ, ىسىراپشىلدىق ەكەنىن ءتۇسىنىپ جاتقاندار از. سوندىقتان بولار سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى وسى ءبىر اقىلعا سىيمايتىن ورەسكەل قىلىققا ءوز پىكىرىن ايتتى.
«افىمەن كەلگەن ۇفىمەن كەتەدى» دەگەن ءسوز بار حالقىمىزدا. شەكتەن تىس ىسىراپشىلدىقپەن وتكىزىلىپ جاتقان تويلار تۋرالى ەستىگەندە سول اقشا ادال ەڭبەكپەن تابىلدى ما ەكەن دەگەن دە كۇماندى ويعا بەرىلەسىڭ. ويتكەنى تابان اقى, ماڭداي تەرمەن جانىن قيناپ تاپقان اقشانىڭ قادىرى دە زور بولادى, دەمەك ونداي اقشانى يەسى بوسقا شاشۋعا دا ءتيىس ەمەس.
تويعا حالقىمىز قاشاندا جاقىن تۋىس-تۋعاندار مەن تىلەكتەس ادامداردى شاقىرعان. سەبەبى ولاردىڭ توي ۇستىندە ايتقان تىلەكتەرى نيەتتەستىكتەن, شىن جۇرەكتەن شىققان ءسوز بولۋى كەرەك. سوندا عانا ول تىلەكتەردىڭ قابىل بولارىنان ءۇمىت كۇتە الاسىڭ. ال ەندى 500-دەن 1 مىڭعا دەيىن قوناق شاقىرىلاتىن تويلاردا كەلگەن كىسىلەردىڭ بۇل شىرىگەن باي عوي, ايايمىز با, تويعانشا ءىشىپ-جەيىك دەگەن سياقتى ماسىلدىق, كەيدە ءتىپتى دۇشپاندىق پيعىلدا دا بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى تويعا شاقىرىلعان مىڭ ادامنىڭ ءبارى تىلەۋىڭدى تىلەيتىن جاندار دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى ارتىق. ادامدا ناعىز دوستاردىڭ ساناۋلى عانا بولاتىنى سياقتى, نيەتتەس, تىلەكتەس ادامدار دا ونشا كوپ بولا قويمايدى. ولاي بولسا, تويعا كەلگەندەردىڭ جارتىسىنان استامى اشەيىن مول استان ءىشىپ-جەپ, ماستىقتان مايراقاي-تايراقاي بولۋعا, ءتىپتى سىناپ كەتۋگە كەلگەندەر دەپ ويلاۋعا تولىق نەگىز بار. وسى جەردە ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ادامدار توي يەسىن داستارقانى جۇتاڭداۋ بولعان كەزدە عانا سىنامايدى, كەرىسىنشە, تاعامنىڭ كوپتىگىنەن ۇستەل مايىسىپ تۇرعان كەزدە سىنايدى. وندايدا بىرەۋلەر «جارىل قازاق, جارىل, اكەڭ بايعۇس ءومىر بويى جارىماي ءوتىپ ەدى, ابدەن تويىنعان ەكەنسىڭ» دەپ كەكەتسە, ەندى بىرەۋلەر «وسىنىڭ ءبارىن ەڭبەكاقىسىنا ساتىپ الىپ وتىر دەيسىڭ بە, ۇرلىق اقشا عوي» دەپ سىنايدى. ەندەشە, تويىڭا كەلىپ الىپ ءوزىڭدى سىرتتاي كەلەمەج قىلاتىن ادامداردى قوناق ەتۋدىڭ ءمانىسى قالاي؟ مىنە, تويلارىنا شامادان تىس قوناق شاقىراتىن داڭعويلاردىڭ تاباتىن ء«بىر پايداسى» وسى, بالكىم ويلاناتىن تۇسى دا وسى...
توي تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, قازاقتىڭ تويلارىنىڭ قالاي وتەتىنى تۋرالى دا از-كەم ايتا كەتكەن ءجون. ەڭ ءبىرىنشى ەرەكشەلىك – توي يەسى مەيمانداردى ايتالىق, ساعات 17-گە دەپ شاقىرسا, توي ەرتە دەگەندە 18.30-19.00-دە, ياعني ءبىر جارىم, ەكى ساعاتقا كەشىگىپ باستالادى. بۇل ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ قانداي دا ءبىر شارانى ۇيىمداستىرۋعا دەگەن قىرسىزدىعىمىزدى, بەي-بەرەكەتتىگىمىزدى بىلدىرسە, ەكىنشى جاعىنان ءىس جۇزىندە قوناقتى سىيلاي بىلمەيتىنىمىزدى كورسەتەدى. ءبىرىنشى جاعدايدى وڭاي تۇسىنۋگە دە, تۇسىندىرۋگە دە بولادى. ءبىزدىڭ اعايىندار عاسىرلار بويى ساعاتقا قاراپ جۇمىس ىستەپ كورگەن حالىق ەمەس. كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە عانا ۇيقىسىنان ويانىپ, كەش قارايعاندا توسەككە جاتىپ ۇيرەنگەن جۇرتقا ءدال ايتقان ۋاقىتتا ويلاعان ءىستى باستاپ كەتۋ وتە قيىن. ءبىرى تابىلسا ءبىرى تابىلماي, قازاقتىڭ قولعا العان شارۋاسىنىڭ ارقاشان قيۋى قاشىپ جاتاتىنى سودان. ال ەكىنشى جاعداي تۇسىنىكسىزدەۋ. ءبىز ءوزىمىزدى قوناقجاي, ۇيگە كەلگەن مەيمانىن سىيلاي بىلەتىن حالىقتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزامىز. ولاي بولسا, شاقىرعان ۋاقىتتان كەشىكپەي كەلگەن قوناقتاردى بوسقا سارىلتىپ, ساعاتتاپ توستىرىپ قويۋىمىزدى قالاي دالەلدەۋگە بولادى؟ تۇسىنە بىلگەن ادامعا ونداي تويلاردىڭ باستالماي جاتىپ-اق بەرەكەسى كەتەدى. حالىق كۇتە-كۇتە جالىعادى, كەيبىر ۇلكەن كىسىلەر ءتىپتى توي باستالماي-اق شارشاي باستايدى. وسىلاي كەشىگىپ باستالعان توي تىم ۇزاپ كەتپەي اياقتالا قويسا جاقسى عوي. ونداي ءتارتىپ بىزگە قايدان كەلىپتى. ىردۋ-دىردۋ مەن ازان-قازانعا ۇلاسقان توي ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن سوزىلادى. ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ العاندارعا ءبارى تاماشا – ولار ۋاقىتتىڭ قالاي ءوتىپ جاتقانىن سەزبەي دە قالادى. مۇنداي ساتتە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىندارعا اۋىرلاۋ. وندايلار ابدەن قالجىرايدى, كەتەيىن دەسە توي يەسى رەنجيدى. امالسىزدان وتىرادى. شىندىقتى مويىنداۋىمىز كەرەك, ءبىز ۋاقىتتىڭ قادىرىن باعالاي بىلمەيتىندەردىڭ ساناتىنا جاتامىز. تويشىل حالىق ويشىل بولا المايدى.
ال ەندى تويلارىمىز نەلىكتەن ساعىزداي سوزىلا بەرەدى دەگەن ماسەلەگە نازار اۋدارىپ كورەيىك. ەڭ بىرىنشىدەن, تويدى سوزاتىن – اسابالار. بۇگىندە اقشا تابۋدىڭ وڭاي جولى بولعاندىقتان اسابالار كوبەيدى. تويدى تەگىن جۇرگىزەتىن زاماندا اسابا تابۋدان قيىن پروبلەما جوق ەدى. ول اسابالاردىڭ ءبارى ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, ءوز ءىسىن بىلەتىن ادامدار بولسا جاقسى عوي. وكىنىشكە قاراي, ولاي ەمەس. قازىرگى اسابا بولىپ جۇرگەندەردىڭ باسىم بولىگى وقۋدى وقىپ جارىتپاعان (ديپلومى بولا تۇرسا دا), دۇنيەتانىمى تار, بار بولعانى كۇنكورىستىڭ قامى ءۇشىن ءتىلى مەن جاعىنا سۇيەنگەن پىسىقايلار. ولاردىڭ تالاندارىنا قاراي توي يەلەرىنىڭ دە دەڭگەيلەرى وزدەرىنىكىنەن اسىپ بارا جاتقان جوق. سوندىقتان دا بىرەۋلەر «و, بۇل كەرەمەت اسابا» دەسە بولدى, بايشىكەشتەر جەڭىل جولمەن كەلگەن اقشادان 5 مىڭ, 10 مىڭ دوللاردى سۋىرىپ بەرە سالادى. وسىنداي تەگىن اقشا ءبۇيىرىن قىزدىرىپ, «تالانتىن اشقان» اسابالار ءسوزدىڭ تيەگىن اعىتادى-اي كەلىپ. ەندى قالاي, الماقتىڭ دا سالماعى بار, وتەۋ كەرەك قوي تۇسكەن تابىستى. تويدىڭ العاشقى جارتى ساعاتىندا بولماسا, ودان كەيىن اسابالاردى تىڭداپ وتىرعان ءبىر جان بولمايدى. وعان قاراپ جاتقان اسابا دا جوق. لەپىرىپ, اۋزى كوپىرىپ سويلەي بەرەدى. «ال قول سوعىپ قۇرمەت كورسەتەيىك» دەگەن كەزدە عانا جۇرت سەلت ەتىپ ءبىر قول سوعىپ قويادى دا, قاسىنداعى كورشىسىمەن شەتى-شەگى جوق قىسىر اڭگىمەنى ودان ءارى جالعاستىرا تۇسەدى. اسابالاردىڭ تىم كوپ مىلجىڭدايتىنى سونداي, كوبىنە تويعا كەلگەندەردىڭ ءبىرازىنا تىلەك ايتۋ ءۇشىن ۋاقىت جەتپەي جاتادى. وندايدا اسابا تاعى ءبىر قۋلىق ويلاپ تابادى. ءسوز سويلەۋگە شىققان 15-20 ادامنىڭ ىشىنەن ۇشەۋى سويلەسىن دە, قالعاندارى سوعان قوسىلسىن دەيدى. ءادىلى كەرەك, اسابالاردىڭ بۇكىل توي بويىنا تىندىراتىن جالعىز «دۇرىس شارۋاسى» دا وسى, ياعني سويلەۋشىلەر سانىن قىسقارتۋ. ەگەر قوناقتارمەن بىرگە وزدەرى دە نەعۇرلىم قىسقاراق سويلەيتىن بولسا, تويلارىمىز قازىرگىدەي داڭعازا, دالباسا ەمەس, الدەقايدا تارتىمدىراق, ماعىنالىراق بولا تۇسەر مە ەدى, كىم بىلەدى. ايتپەسە, سويلەگەننىڭ ءجونى وسى دەپ جاق جاپپاستان جەتىم قوزىداي زارلاي بەرۋ اساباعا دا, ەڭ باستىسى تويعا دا ابىروي اپەرمەك ەمەس. وسىنى تۇسىنە الماي جۇرگەنىمىز وكىنىشتى. جالپى, اسابانىڭ مىندەتى دامىلسىز سويلەي بەرۋ ەمەس, نەنىڭ نە, كىمنىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ, ادامدارعا ءسوز كەزەگىن بەرۋ.
ءبىزدىڭ تويلارىمىزدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەتىن تاعى ءبىر قۇبىلىس – دارىلداعان مۋزىكا. ازان-قازان, ۋ-شۋ مۋزىكانىڭ ءۇنى زالعا كىرگەن بەتتە-اق قۇلاعىڭدى تۇندىرادى. تويعا ەمەس, بەينە ءبىر ديسكوتەكاعا كەلگەندەي سەزىنەسىڭ ءوزىڭدى. دىبىسىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, قاسىڭدا وتىرعان ادامنىڭ وزىمەن ايقايلاپ سويلەسۋگە تۋرا كەلەدى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى, كەشتى ۇيىمداستىرۋشىلار توي بولعان جەردە مۋزىكا بولۋى كەرەك دەپ تۇسىنەدى. تويدى تۇرلەندىرىپ, قىزىقتىراق ەتۋ ءۇشىن ەڭ مىقتى دەگەن اساباڭ دا ەشقانداي جاڭالىق اشا المايدى. سول باياعى بوس ءسوز, سايقىمازاق, قىلجاقباس, سول ءبىر بارىلداعان مۋزىكا تويدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن سوزىلادى. اراسىندا بيلەتىپ, ويىن ويناتىپ قوياتىنى عانا بار. بۇكىل تويدىڭ باعدارلاماسى وسى. سوندىقتان دا ءبىرى بىرىنەن ەش ايىرماشىلىعى جوق قازىرگى تويلاردىڭ كوبى سۇرىقسىز. مەن بىلەتىن ادامداردىڭ دەنى اڭگىمەلەسكەن كەزدە تويعا بارعىمىز كەلمەيدى, امال جوق, ۇيالعاننان بارامىز دەگەن پىكىرلەر ايتادى.
اتا سالتىمىزدى, ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتايىق دەپ داۋرىعادى كەيبىر «بىلگىشتەر». دارىلداعان مۋزىكاعا ەلتىپ باتىستىڭ ءبيىن بيلەۋ, قولىڭا ريۋمكە ۇستاپ تۇرىپ توست ايتۋ, قاسيەتتى توي قۋانىشىن قىلجاقباستىققا اينالدىرۋ قاي اتامىزدان قالىپ ەدى؟
قازىرگى تاڭدا وسىنداي داڭعازا تويلار ءبىزدىڭ اعايىندار ءۇشىن اقشا شاشۋدىڭ كورىنىسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تىرشىلىك ءۇشىن الاڭداماۋدىڭ, نە ءوزىڭنىڭ, نە بالا-شاعاڭنىڭ بولاشاعىن ويلاماۋدىڭ دا كورىنىسى بولىپ تۇر. ويتكەنى تويدا جۇرگەن ادام ەسىرىك ادام, وندا ەس بولمايدى. ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا, ءبىر تويدى اياقتاي بەرىپ كەلەسى تويعا دايىندالىپ جاتادى. جەكە باسىنىڭ قامىن ويلاي المايتىن, ومىردە نە بولىپ جاتقانىنان مۇلدە حابارسىز بۇل سياقتىلاردىڭ ۇلتىنا تيگىزەر سەپتىگى دە شامالى.
الەمدە بىزدەن جۇزدەگەن, مىڭداعان ەسە باي تۇراتىن حالىقتار بار. ولاردىڭ ەشقايسىسى ءبىز سياقتى شاشىلىپ توي وتكىزبەيدى. بىرىنشىدەن, ءار قادامىن ويلاپ جاسايتىن ۇلتتار ونداي شاشىلۋعا دەگەن قاجەتتىلىك بار دەپ ەسەپتەمەيدى. ەكىنشىدەن, ادال ەڭبەكپەن كەلگەن اقشانى بوسقا ءراسۋا ەتۋ ولار ءۇشىن وعاش قىلىق سانالادى. ولار اقشانى جارتىلاي ءىشىلىپ, جارتىلاي قالىپ قوياتىن تاماققا ەمەس, ۇيلەنۋ تويىنا كيەتىن كيىمگە, ودان سوڭ «ۇيلەنۋ تويىنان كەيىنگى ساياحات» دەپ اتالاتىن ساپارلارعا جۇمسايدى. ءسويتىپ ەل كورەدى, جەر كورەدى, سول ارقىلى تويلارىن ەستە قالدىرۋ جاعىن ويلاستىرادى. ونداي تويلاردىڭ ونەگەلىلىگى دە سوندا – ايتا جۇرەتىن ەستەلىك قالادى. ال ءبىزدىڭ تويلاردان سوڭ ءىشىپ-جەگەنىڭنەن باسقا نە ايتاسىڭ؟
جالپى, توي دەگەن ادامنىڭ يگى قۋانىشى جانە سونداي قۋانىشتى كۇنگە جەتكىزگەنى ءۇشىن الگى ادامنىڭ اللا تاعالاعا دەگەن ريزاشىلىعى, باسقا سوزبەن ايتقاندا, قۇداي جولىندا بەرىلگەن اس. ال جاراتقان يەمىزگە باعىشتالعان اس ماقتانشىلىققا, باسەكەلەستىككە, داڭعازالىققا اپارماۋى ءتيىس. ادەتتە قۋانىش يەسى توي داستارقانىن جايا وتىرىپ وسى كورگەن قۋانىشىمىزدى باياندى ەتىپ, ۇزاعىنان سۇيىندىرە گور دەپ اللادان تىلەۋ تىلەيدى. ال اسىلىقپەن, ويسىز وتكىزىلگەن تويدى جاراتقان يەمىزدىڭ قۇپ كورۋى ەكىتالاي. ولاي بولسا توي يەسىنىڭ تىلەكتەرىنىڭ قابىل بولارى دا كۇماندى. استامشىلىق پەن ماستانشىلىققا سالىنىپ جۇرگەن اعايىندارىمىزدىڭ ماسەلەنىڭ وسى جاعىن تۇسىنگەندەرى ءجون بولار ەدى...
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»