كەيبىر دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ەلىمىزدەگى باسپاناسىز ادامداردى تۇرعىن ۇيمەن تولىقتاي قامتۋ ءۇشىن ءالى دە 50-60 جىلداي ۋاقىت كەرەكتىگى ايتىلادى. ءارى بۇل جاعدايعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن وتاندىق قۇرىلىس نارىعى جىل ون ەكى بويىنا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ, باسپانا سالۋ ءىسى كىدىرىسسىز ءجۇرۋى كەرەك ەكەن.
الايدا قازىرگىدەگىدەي دەموگرافيالىق ءۇردىس كەزىندە باسپاناسىز ادامدار شوعىرىن ازايتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى تاعى انىق. ياعني, ادام سانى مەن تۇرعىن ۇيگە دەگەن مۇقتاجدىق ۇنەمى ءوسۋ ۇستىندە بولاتىن ءۇردىس ەكەن. بۇل جالپى الەمدەگى پروپورتسيا. ازىرگە ازاماتتارىن تولىققاندى جەكەمەنشىك پاتەرمەن قامتىعان ەل جوق. قازاقستان دا الەم ەلدەرى سياقتى تۇرعىندارىنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرىپ, جارىق تا جىلى, ءارى جەكە ۇيدە تۇرۋى ءۇشىن جاعداي جاساپ وتىرعان مەملەكەت. جىل سايىن ەلىمىزدە باسپاناسىزدار لەگىن ازايتۋ ءۇشىن ميلليونداعان شارشى مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. باسپاناعا قول جەتكىزۋدىڭ ءتۇرلى باعدارلامالارى جاسالادى. ءبىر دەرەك, ورتالىق ازيا بويىنشا ءتيىمدى يپوتەكالىق نەسيە ساياساتى جولعا قويعان ەلدەر تىزىمىندەگى كوشباسشى رەتىندە قازاقستاندى ايتادى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى بىزدەگى باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەمەس. اسىرەسە قوعامنىڭ ءالسىز قورعالعان توبى ءۇشىن جەكە باسپانالى بولۋ ارمانعا اينالعان. مۇنى ۋربانيزاتسياعا ۇشىراعان قوعامنىڭ نەگىزگى باس اۋرۋى دەسە دە بولادى. بىراق مەملەكەت الەۋمەت ءۇشىن ۇنەمى بەتبۇرىس جاساۋعا بەل بۋىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. سونداي ادىلەتتى شارانىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ 5 الەۋمەتتىك باستاماسى اياسىنداعى «7-20-25» باعدارلاماسى. ەندىگى باعدارلاما بويىنشا باسپانالى بولۋدىڭ جاي-جاپسارىنا جۇرت قانىق, سوندىقتان باعدارلامانىڭ ءوزى جايلى ەمەس, ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قاتىستى ىزدەنەمىز.
ونىڭ ۇستىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا «تۇرعىن ءۇي يپوتەكاسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىراتىن جاڭا اۋقىمداعى «7-20-25» باعدارلاماسى قولعا الىندى. اكىمدەرگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا بويىنشا العاشقى جارنانى ءىشىنارا سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. مۇنداي تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ بىلىكتىلىگى جوعارى پەداگوگتار, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, پوليتسەيلەر جانە وڭىرگە قاجەتتى باسقا دا ماماندار ءۇشىن يپوتەكانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى» دەگەن بولاتىن. ەگەر جولداۋ جۇكتەگەن مىندەت ناقتى ناتيجە بەرەتىن بولسا, بۇقارانىڭ ءبىراز بولىگى ءۇشىن باسپانا كىلتىن قولعا الار كۇن الىس ەمەس سياقتى. الايدا بۇل جەردە ءبىر نەگىزگى ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەك. مەملەكەت تۇرعىن ءۇيدى تەگىن بەرمەيدى. جالپى, قازىرگى الەمدەگى ەكونوميكالىق باسىمدىق العان دامۋ مودەلىندە الەۋمەت ءۇشىن «تەگىن توقاش» ۇعىمى ۇمىتىلعان. ياعني, تۇرعىن ءۇي قولجەتىمدىلىگى ءار ادامنىڭ تابىس مولشەرىنە قاراي شەشىلەتىن ماسەلەگە اينالدى. بۇل ءتىپتى گۋمانيزم تالابىنا قايشى كەلمەيتىن ۇدەرىس...
تاعى قايتالاپ ايتايىق, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «7-20-25» باعدارلاماسى از قامتىلعان, ياعني تابىس مولشەرى ەسەپتەۋلى الەۋمەتتىك قوعامعا ارنالعان جوبا. دەمەك, قولجەتىمدى باسپانا سالۋ ءۇشىن مەملەكەت ءتىپتى شىعىنعا باتۋعا دايىن ەكەندىگىن جانە بۇل ءۇردىستىڭ قۇرىلىس نارىعى ءۇشىن ەمەس, ادامداردىڭ يگىلىگىنە ارنالعانىن دا ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. راس, ارنايى باعدارلاما بويىنشا ءۇي الۋعا ءۇمىتتى بولساڭىز, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ۇسىناتىن شارتتاردى كورىپ توبە شاشىڭىز تىك تۇرۋى مۇمكىن. ءتىپتى باستاپقى تولەم مەن جىلدىق ۇستەمە پايىزى ازايتىلىپ, ءبولىپ تولەۋ جىلدارى ۇزارتىلعان باعدارلاما ءۇشىن دە از اقشا تولەمەيتىنىڭىز بەلگىلى. بىراق باسپانا مۇقتاجدىعىن ءبارىبىر شەشۋىڭىز كەرەك. ءدال وسى جەردە مەملەكەت ادامداردىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, ديالوگقا كەلدى دەۋگە بولادى. «اكىمدەرگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا بويىنشا العاشقى جارنانى ءىشىنارا سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن...» دەگەن ەلباسىنىڭ ءسوزىن ەسىڭىزگە ءتۇيىپ الىڭىز. ءبىز ناقتى مىسالدارمەن جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسالىق.
ماسەلەن, الماتى وبلىسىنداعى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى قازىرگى احۋال بويىنشا 42 مىڭ ادام پاتەر كەزەگىندە تۇر. بۇل بيىل عانا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى 1,3 پايىزعا ۇلعايىپ, 454 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن وڭىردەگى جاعداي. دەمەك, جەتىسۋدا جاقىن جىلدارى باسپاناسىز ادام سانى كوبەيمەسە, ازايمايتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتۋ ماقساتىندا باستالعان «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ ايماقتاعى اياق الىسى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەمەس. باعدارلاما جۇزەگە اسا باستاعالى جارتى جىلدان استام مەرزىم وتسە دە, تۇرعىنداردان تۇسكەن ءوتىنىشتى قاناعاتتاندىرۋ ماردىمسىز. ياعني, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جالپى قۇنى 849 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن باسپانا ءۇشىن 73 ءوتىنىم قابىلدانىپ, ونىڭ ىشىنەن 53 ءوتىنىم عانا ءتيىستى تالاپقا ساي بولعان. ال ناقتى بەرىلگەن پاتەر سانى تورتەۋ عانا ەكەن...
سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ جوعارىدا مەملەكەت «7-20-25» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن وڭىرلەردە ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى ناقتى شارالار قابىلداعانىن ايتتىق. وسى ماقساتتا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى باعدارلاما بويىنشا يپوتەكالىق قارىز الۋشىلار شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وزىنە الا وتىرىپ, وبلىستاعى بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن العاشقى جارنانىڭ جارتىسىن سۋبسيديالاپ, ءوسىمسىز نەسيە بەرۋ جايىن قاراستىرۋدا. بۇل جونىندە جاقىندا ءوڭىر باسشىسى اماندىق باتالوۆ پەن «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيىمى» اق باسقارما توراعاسى قايرات التىنبەكوۆ بىرلەسكەن مەموراندۋمعا قول قويدى.
– تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعاندار سانىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان «7-20-25» باعدارلاماسى ءبىزدىڭ وڭىردە بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. ەل بويىنشا باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ الماتى وبلىسىنداعى ۇلەسى نەبارى 2 پايىزدى قۇرادى. اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسى ناشار, حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەگەن. تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە جاپپاي جەدەل كىرىسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان وبلىستاعى بيۋدجەتتىك سالادا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارىمىزعا, سونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەرگە, دارىگەرلەرگە قولداۋ رەتىندە العاشقى جارنانى سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق, ياعني 20 پايىزدىڭ 10 پايىزىن تولەۋدى ءبىز وزىمىزگە الامىز. ول ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتى تۇرىندە قايتارىمدى نەگىزدە ۇزاق مەرزىمگە پايىزسىز نەسيە بەرىلەدى. بۇل ىسكە ءبىز 2 ملرد تەڭگە قارجى باعىتتايمىز. شامامەن 500 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالىنادى, – دەيدى «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ ايماقتاعى جۇزەگە اسۋىنا وراي تۇسىنىك بەرگەن وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.
جالپى, «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا وڭىردە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 589 پاتەرلى 17 ءۇيدى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە قاراساي اۋدانىندا 3 ءۇي سالۋ جوسپارلانعان بولسا, قازىر ونىڭ بىرەۋى پايدالانۋعا بەرىلگەن. ال تالعار اۋدانىندا جوسپارلانعان 9 كوپپاتەرلى ءۇي, تالدىقورعان قالاسىنداعى 3 كوپپاتەرلى ءۇي جانە قاپشاعاي قالاسىندا 2 ءۇي قولدانىسقا قوسىلدى. وبلىستا 706,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان بولسا, ونىڭ 76,9 مىڭ شارشى مەترى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا ىسكە قوسىلماق. بۇل ماقساتقا قازىنادان 12,6 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
ءسوز جۇيەسىنە وراي تاعى دا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى ءداستۇرلى جولداۋىنا جۇگىنەمىز. «حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز توپتارى ءۇشىن ءىرى قالالاردا جالدامالى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ۇلعايتۋ قاجەت. بۇل شارالار 250 مىڭنان استام وتباسى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيۋدجەت ەسەبىنەن سالىناتىن جاپپاي قۇرىلىس الاڭدارىنا ارنالعان ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋدى قوسا العاندا, مەملەكەت بەس جىل ىشىندە 650 مىڭ وتباسىعا نەمەسە 2 ميلليوننان استام ازاماتتارىمىزعا قولداۋ كورسەتەدى» دەگەن بولاتىن ەلباسى جولداۋدا. دەمەك, مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان شارالار ەلىمىزدەگى باسپاناعا مۇقتاج جانداردىڭ سانىن ازايتۋعا ناقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل, اۋەلگىدە ايتقانىمىزداي, باسپانامەن تولىقتاي قامتۋ ءۇشىن بىزگە ءالى دە 50-60 جىلداي ۋاقىت كەرەكتىگى تۋرالى قاساڭ كوزقاراستى وزگەرتەتىن قارەكەت. وسى قارەكەت بەرەكەتتى بولعاي!
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى