بيىل ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا جىل بولىپ وتىرعانى قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعىنان, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى باعدارلامالىق – الداعى 10 جىلعا ارنالعان مىندەتتەردەن ايقىن كورىنىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە يندۋستريانىڭ 2010 جىلعى باسىمدىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. مۇنىڭ ءوزى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋدىڭ بۇگىنگى كۇنى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. وسى ورايدا “عىلىم قورى” اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى سانسىزباي جولداسباەۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, عىلىم جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– جولداۋدا: “وڭىرلىك دامۋ رەفورمالارىنسىز ءبىز جەدەل ارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزە المايمىز. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋدى باستاۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ باتىسىندا مۇناي-گاز سەكتورىن, حيميا ونەركاسىبىن, جابدىقتار ءوندىرىسى مەن كولىكتىك قۋاتتاردى دامىتۋ كەرەك. ورتالىقتا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىك پەن شىعىستا – كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنى, اتوم, حيميا ونەركاسىبى جانە اگرارلىق يندۋستريا دامىتىلۋى ءتيىس”, – دەپ اتاپ كورسەتىلدى. باعدارلامالىق نۇسقاۋلاردىڭ بىزدەرگە جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىنى بەلگىلى.
“پاراسات” ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگى” اق-تىڭ ەنشىلەس كومپانياسى بولىپ تابىلاتىن “عىلىم قورى” اق ەلىمىزدىڭ تۇراقتى عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن قاجەتتى عىلىمي ازىرلەمەلەردى جانە جوبالاردى ىرىكتەپ, ولاردى كوممەرتسيالاۋعا, تىكەلەي وندىرىسكە ەنگىزۋگە قولايلى جاعدايلار جاساۋمەن, عىلىمي جوبالاردى باستاپقى كەزەڭدەردە قولداۋ, دامىتۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى تاجىريبەلىك-وندىرىستىك دەڭگەيگە جەتكىزۋمەن اينالىسادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن جوعارى پراكتيكالىق الەۋەتتى باسىمدىق, ىنتالىلىق, تاۋەكەلدىك عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەمەلەرمەن اينالىساتىن عىلىمي ۇجىمدارعا, ۇيىمدارعا جانە كومپانيالارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى.
– سانسىزباي ەلەۋسىز ۇلى, “عىلىم قورىنىڭ” ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنا توقتالساڭىز. باسقا قانداي ينۆەستيتسيالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزەدى؟
– “عىلىم قورىنىڭ” باسىم باعىتتارى قاتارىندا, ەڭ الدىمەن, قر ۇكىمەتى جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا ايقىنداعان كومىرسۋتەگى جانە كەن-مەتاللۋرگيا سالالار بويىنشا تەحنولوگيالار, نانوتەحنولوگيالار جانە جاڭا ماتەريالدار, بيوتەحنولوگيالار مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارى بويىنشا قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى ايتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, “قولدانبالى سيپاتتاعى جوبالاردى, تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى, قولدانبالى جانە يننوۆاتسيالىق سيپاتتاعى باستاماشىلىق جانە تاۋەكەلدى زەرتتەۋلەردى قابىلداۋ مەن قاراۋ ەرەجەسىنە” سايكەس تۇراقتى نەگىزدە قارجىلاندىرۋدىڭ قايتارىم تەتىكتەرىنە وتىنىمدەر قابىلدايدى. وعان ارنالعان وتىنىمدەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا حابارلاما جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ 30 كۇن ىشىندە ىسكە اسىرىلادى. ايتالىق, 2009 جىلى قارجىلاندىرۋدىڭ قايتارىم تەتىكتەرىنە 7 620,8 ملن. تەڭگە سومانىڭ 26 ءوتىنىمى ءتۇستى, ولاردىڭ ىشىندە 815,1 ملن. تەڭگە سوماعا 3 جوبانى قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ال قارجىلاندىرۋدىڭ قايتارىم تەتىكتەرى بويىنشا 2008 جىلى وسىنداي شەشىمدەر قابىلدانعان جوبالاردى ەسەپكە العاندا, قازىرگى ۋاقىتتا بارلىعى 1 116,3 ملن. تەڭگە سومانىڭ 6 جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جەكە جۇرگىزىلەتىن كونكۋرستاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
جالپى, “عىلىم قورىنىڭ” ينۆەستيتسيالىق ساياساتىندا قارجىلاندىرۋدىڭ قايتارىم تەتىكتەرى جانە گرانتتى قارجىلاندىرۋمەن قاتار جوبالاردى, بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ (كونسورتسيۋمدار مەن قاراپايىم سەرىكتەستىكتەر) جارعىلىق كاپيتالدارىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ سياقتى نىساندار مەن تەتىكتەر, زاەمدار بەرۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا تىيىم سالىنباعان قارجىلاندىرۋدىڭ وزگە دە نىساندارى (ونىڭ ىشىندە ارالاس) كوزدەلگەنىن اتاعان ورىندى.
– بۇلار قانداي جوبالار, ولاردى كىمدەر ىسكە اسىرىپ جاتىر؟
– بۇل جوبالاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالۋعا, تاراتىپ ايتۋعا بولادى, ارينە. “مينەرالدى نەگىزدەگى پاتروندالعان امپۋلالار شىعارۋ” جوباسى (اتقارۋشىسى “جەر قويناۋىن كەشەندى يگەرۋ ماسەلەلەرى ينستيتۋتى” جشس), “وتاندىق تاڭداۋلى تۇقىمدار ءوندىرىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىنا بيوتەحنولوگيا تاسىلدەرىن ەنگىزۋ” جوباسى (“جولبارىس اگرو” جشس), “جاڭا كەشەندى بالقىمالاردىڭ تاجىريبەلىك-وندىرىستىك ونەركاسىبىن جوبالاۋعا ارنالعان يننوۆاتسيالىق سيپاتتاعى زەرتتەۋلەر: فەرروسيليكواليۋميني جانە “قازاقستان” بالقىمالارى” جوباسى (“قر مينەرالدى شيكىزاتتاردى كەشەندى وڭدەۋ بويىنشا ۇلتتىق ورتالىق” رمك), “قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءىس باسقارماسىنىڭ كاسىپورىندارى ءۇشىن ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى تاجىريبەلىك-وندىرىستىك ۇلگىلەردى ازىرلەۋ جانە دايارلاۋ” جوباسى (“Centras ءFىnanسىal” جشس), “قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىندا سۋ-كومىر وتىنىن دايارلاۋ جانە پايدالانۋ كەشەنىن قۇرۋ” جوباسى (“قازسىبىرتەحنولوگيا” بك” جشس), “وندىرىستىك-سەرۆيستىك كەشەندى قۇرۋ جانە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار جوعارى تەحنولوگيالىق جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ونىمدەردى ءوندىرۋ” جوباسى (“جالىن” عىلىمي-وندىرىستىك تەحنيكالىق ورتالىعى).
– قر ۇكىمەتى جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا ايقىنداعان “عىلىم قورىنىڭ” ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ قۇرىلىمىندا جوبالاردىڭ ءبولىنۋى نەمەسە ۇلەس سالماعى قانداي؟
– قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ نەگىزگى وزىندىك سالماعىن قايتا جانداندىرىلعان ەنەرگەتيكا تەحنولوگياسى سالاسىنداعى ۇسىنىلعان جوبالار يەلەنەدى. ءبىر جوبا بويىنشا قارجىلاندىرۋ سوماسى – 514 401,9 مىڭ تەڭگە. بيوتەحنولوگيالار سالاسى بويىنشا ەكى جوبا 502 625,8 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. كومىرسۋتەگى جانە كەن-مەتاللۋرگيا تەحنولوگيالارىنىڭ سالالارى بويىنشا 99 279,6 مىڭ تەڭگە سومانىڭ 3 جوباسى ۇسىنىلدى.
– جوبالاردى گرانتتى قارجىلاندىرۋ, وتكىزىلگەن كونكۋرستاردىڭ ناتيجەلەرى قانداي؟
– 2009 جىلعى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا وتكىزىلگەن جوبالاردى گرانتتى قارجىلاندىرۋعا وتىنىمدەر قابىلداۋ كونكۋرستارىنىڭ ناتيجەسىندە “عىلىم قورىنا” 4198,8 ملن. تەڭگە سوماسىنا 335 ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا وتىنىمدەر 2,6 ەسە كوپ ءتۇستى, قارجىلاندىرۋدىڭ تالاپ ەتىلگەن سوماسى 2,1 ەسەگە ارتتى. كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەردىڭ جالپى سانىنان 121,0 ملن. تەڭگە سوماسىنا 13 جوبانى قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
– كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەردىڭ وسكەنى قۋانتادى. ىرىكتەۋ تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلگەن ەكەن, قابىلدانعان جوبالاردىڭ بىرەگەيلىگى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك.
– راس, ولار الۋان ءتۇرلى سالالاردى قامتىعان. اتاپ ايتقاندا, “رەزونانس ۇلگىسىندەگى جەل اگرەگاتتارىن ازىرلەۋ” جوباسى ء(وتىنىم بەرۋشى “جوباينۆەست” جشس), “قالپىنا كەلتىرۋ-سۋلفيدتەۋشى ەلەكترمەن بالقىتۋ ۇدەرىسى نەگىزىندە التىن-مىشياك-كوبالت كونتسەنتراتتارىنان جاڭا ەكولوگيالىق تازا ءتسيانيدسىز التىن جانە كوبالت الۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ” جوباسى (“مەتالدار جانە ماتەريالدار” ەۋرازيالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعى” جشس), “انكەرلدى بەكىتكىشتەرى بار دايارلىق ازىرلەمەلەردى جۇرگىزۋدىڭ پروگرەسشىل تەحنيكالىق سىزبالارىن ازىرلەۋ” جوباسى (“قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى” رمقك), “پرەتسيزيوندى لازەرلى دەفورموگرافيالىق ولشەمدەر مەن عارىشتىق ساۋلەلەر كوررەلياتسياسىن تالداۋ نەگىزىندە گەوديناميكالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ” جوباسى (“فيزيكالىق-تەحنيكالىق ينستيتۋتى” جشس) جانە ت.ب. جوبالاردىڭ بولاشاق دامۋىمىز ءۇشىن ماڭىزدى بولارى ءسوزسىز.
– “عىلىم قورىنىڭ” ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتار بويىنشا قارجىلاندىرىلعان گرانتتىق جوبالاردىڭ قۇرىلىمى قانداي؟
– بۇل تۇرعىدا كومىرسۋتەگى جانە كەن-مەتاللۋرگيا سالالارىنىڭ تەحنولوگيالارىنا باسىم ۇلەس – 40 پايىز تيەتىنىن اتاعان ءجون. ودان كەيىنگى يادرولىق تەحنولوگيالار جانە قايتا جاڭعىرتىلعان ەنەرگەتيكا تەحنولوگيالارى – 15 پايىزدى, بيوتەحنولوگيالار – 15 پايىزدى, اقپاراتتىق جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار – 15 پايىزدى, باسقا باعىتتار 15 پايىزدى قۇرايدى. وسىلايشا, “عىلىم قورى” ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتىنداعى قۇرىلىمدا نەگىزگى وزىندىك سالماققا كومىرسۋتەگى جانە كەن-مەتاللۋرگيا سالالارى جانە ولارمەن بايلانىستى سەرۆيستىك سەكتورلار تەحنولوگيالارى بويىنشا ۇسىنىلعان جوبالار ورىن الدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا, باس-اياعى قانشا جوبانى قارجىلاندىرۋمەن اينالىسىپ جاتىرسىزدار؟
– “عىلىم قورى” 2008 جىلى شەشىم قابىلدانعان جوبالاردى ەسەپكە العاندا, 1 366,3 ملن. تەڭگە سوماسىنداعى 28 جوبانى – قارجىلاندىرۋدىڭ قايتارىم تەتىكتەرى بويىنشا 1116,3 ملن. تەڭگە سوماسىنداعى 6 جوبانى, سونداي-اق 250,0 ملن. تەڭگە سوماسىنداعى 22 جوبانى گرانتتى قارجىلاندىرۋدى ىسكە اسىرۋدا.
قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى بويىنشا ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ كولەمى مىناداي: پايىزسىز زاەم بەرۋ – 349,3 ملن. تەڭگە, جارعىلىق كاپيتالعا قاتىسۋ – 250,6 ملن. تەڭگە, كونسورتسيۋمدار بويىنشا – 514,4 ملن. تەڭگە, گرانتتى قارجىلاندىرۋ – 250 ملن. تەڭگە.
– جوبالاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالايسىزدار ما؟
– ءيا, نازاردا ۇستاپ وتىرامىز. جوبالاردىڭ ءوتىنىم بەرۋشىلەرى “عىلىم قورى” الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن جەتە اتقارۋىن باعالاۋ, جوبا بويىنشا قارجىلىق جانە جوبالاۋ تاۋەكەلدەرىنە, تومەندەتۋىنە, جويىلۋىنا جول بەرمەۋدىڭ قاجەتتى ءىس-شارالارىن قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جانە باسقارۋ مونيتورينگىن جۇرگىزەدى.
– “عىلىم قورى” قارجىلاندىرعان جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى, ناقتىلى ونىمدەرى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– “عىلىم قورى” دايىن ءونىم الۋعا, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالارمەن اينالىساتىن بولعاندىقتان, “اتامەكەن” وداعى” قۇەپ, “ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور” اق, “قازاگرويننوۆاتسيا” اق, “وڭتۇستىك” اكك, “جەتىسۋ” اكك, “سارىارقا” اكك, “كاسپي” اكك اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى.
“عىلىم قورى” 2008 جىلدىڭ شىلدەسىندە “مينەرالدى نەگىزدەگى پاتروندالعان امپۋلالار شىعارۋ” جوباسىن قارجىلاندىردى (اتقارۋشىسى – “جەر قويناۋىن كەشەندى يگەرۋ ماسەلەلەرى ينستيتۋتى” جشس). ونى قارجىلاندىرۋ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋدىڭ كۋاسى قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىندا پايدالى قازبالاردى الۋ كەزىندە كەن قازۋ كاسىپورىندارى پايدالاناتىن مينەرالدى نەگىزدەگى امپۋلالاردى شىعارۋ بويىنشا 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بىرەگەي ءوندىرىس كەشەنىن ىسكە قوسۋ بولدى. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – جىلىنا ەكى ميلليون دانا امپۋلا شىعاراتىن بىرەگەي وندىرىستىك كەشەندى ۇيىمداستىرۋ. وندىرىستىك كەشەننىڭ ونىمدەرى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ كەزىندە “قازاقمىس” كورپوراتسياسى” جشس, “كۋزباسسوندىرىسسەرۆيس” جاق, “ارسەلورميتتالتەمىرتاۋ” اق, “قازمىرىش” اق, “گەفەست” كومپانياسى, “جەزكەنت” اق سياقتى كەن ءوندىرۋ كاسىپورىندارىندا قولدانىلادى.
وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە “قازاق ءتىلىن تانۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ازىرلەۋ” گرانتتى قارجىلاندىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياقتالدى (اتقارۋشىسى جانە بىرلەسكەن ينۆەستورى – “يزەت” جشس). جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاق ءتىلىن تانۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن قۇرۋ. ول قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ورگانداردا, ەكونوميكادا جانە تۇرمىستا قولدانۋ بازاسىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەدى. ءناتيجەسىندە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدە, مەكەمەلەردەگى جۇمىس ۇدەرىستەرىندە, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا, قازاق ءتىلىن وقىتۋدا, قۇرىلعىلاردى, ماشينەلەر مەن تەتىكتەردى, تۇرمىستىق ەلەكترونيكانى جانە ت.ب. سالالارداعى داۋىستىق باسقارۋدا قولدانىلاتىن قازاق ءتىلىن تانۋ جۇيەسى قۇرىلدى. بۇل جوبا بويىنشا اۆتورلىق شارتقا سايكەس اۆتورلىق قۇقىق نىسانىن پايدالانۋدان تۇسكەن تابىستان 500 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە رويالتي الىندى.
ترانسفەرتتى تەحنولوگيانى ەنگىزۋدىڭ ۇلگىسى “عىلىم قورىمەن” جانە “قازسىبىرتەحنولوگيا” بك” جشس-مەن بىرلەسىپ “سۋ-كومىر وتىنىن دايارلاۋ جانە پايدالانۋ كەشەنىن قۇرۋ” جوباسى بولىپ تابىلادى. جوبانىڭ تاڭداپ الىنعان نەگىزگى تەحنولوگيالىق جانە تەحنيكالىق شەشىمدەرى “سىبىرەكوتەحنيكا” جاق رەسەيلىك تەحنولوگيالار ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن. قازاقستاندا بۇعان ۇقساس ءوندىرىس جوق. جوبانى ىسكە اسىرۋ 2009 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قولعا الىنعان بولاتىن, ال قاراشا ايىندا كومىر شلامىن (ۇنتاعىن) وڭدەۋدىڭ ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگياسى ىسكە اسىرىلعان سۋ-كومىر وتىنىنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. سۋ-كومىر وتىنىن ءوندىرۋ جانە ساتۋ بيىلعى ناۋرىزعا جوسپارلانىپ وتىر.
– “عىلىم قورىنىڭ” قاراۋىندا جاتقان پەرسپەكتيۆالى جوبالار بار ما؟
– قازىرگى ۋاقىتتا “عىلىم قورىنىڭ” قاراۋىندا ءوندىرىستىڭ ءتۇرلى سالالارى بويىنشا ەكونوميكالىق ءتيىمدى جانە پروگرەسشىل ىقپال ەتەتىن, يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان پەرسپەكتيۆالى جوبالار بار. ولاردىڭ ءبىرى – “اتەروليد”, “ساۋسالين”, “ەكديفيت” ەرەكشە فيتوپرەپاراتتارىن تاجىريبەلىك-وندىرىستىك شىعارۋدى جانە قاراعاندى فارماتسەۆتيكا كەشەنى ءۇشىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسىن ۇيىمداستىرۋ” جوباسى ء(وتىنىم بەرۋشى – “قاراعاندى فارماتسەۆتيكا كەشەنى” جشس). جوبادا “اتەروليد” گيپوليپيدەميالىق پرەپاراتىن, “ساۋسالين” پارازيتارلىققا قارسى قۇرالىن, “ەكديفيت” اداپتوگەندى پرەپاراتىنىڭ ءتاجىريبەلىك-وندىرىستىك تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ جانە جولعا قويۋ, وسى فيتوپرەپاراتتاردىڭ سۋبستانتسيالارى مەن دايار دارىلىك نىساندارىن الۋدىڭ تاجىريبەلىك-وندىرىستىك رەگلامەنتتەرىن ازىرلەۋ, ەرەكشە فيتوپرەپاراتتاردىڭ دايار دارىلىك نىساندارىن شىعاراتىن زەرتحانالىق وندىرىستىك كورپۋستارىن جوبالاۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, “مىس بالقىتۋ وندىرىسىنە قورعاسىن توزاڭىنان قورعاسىن كەكى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جوباسىن” اتاۋعا بولادى ء(وتىنىم بەرۋشى – “جەر, مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ تۋرالى عىلىمي ورتالىق” اق). جوبانىڭ ماقساتى – كەشەندى, ەكولوگيالىق تازا مىس بالقىتۋ ءوندىرىسىنىڭ تەحنوگەندىك قالدىقتارىن وڭدەۋ”.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرامىندا قورعاسىن بار تەحنوگەندىك قالدىقتار قورعاسىن ءوندىرىسىنىڭ شيحتالارىندا وڭدەلىپ كەلدى. ال “وڭتۇستىك پوليمەتالل” اق توقتاعاننان كەيىن بۇل اسا ۋلى قالدىقتاردىڭ ساتۋ رىنوگى جويىلدى جانە قورشاعان ورتانى لاستاي وتىرىپ, مىس بالقىتۋ زاۋىتتارىنىڭ وندىرىستىك الاڭدارىندا جيناقتالدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە جوعارى دايارلىق دەڭگەيىندەگى تاۋار ونىمدەرىن الا وتىرىپ, پوليمەتالل قالدىقتارىن كەشەندى وڭدەۋ كاسىپورنى قۇرىلاتىن بولادى.
“جىلۋ سورعى قوندىرعىلارىن شىعارۋ بويىنشا قۇراستىرۋ جەلىلەرىن ۇيىمداستىرۋ” جوباسى دا ايرىقشا ماڭىزعا يە بولماقشى ء(وتىنىم بەرۋشى – “ساندي” جشس). جوبانىڭ ماقساتى – “التاي” تەحنوپاركىندە ۇيىمداستىرىلعان وندىرىستىك تسەح بازاسىندا تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تالاپ ەتۋىنە وراي جىلۋ سورعى قوندىرعىلارىن شىعارۋ بويىنشا قۇراستىرۋ جەلىلەرىن قۇرۋ. جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىلىعى – تۇرعىن ۇيلەردى, قوعامدىق جانە وندىرىستىك عيماراتتاردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى كليماتتىق ايماقتارىندا, ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا, جىلۋ سورعى قوندىرعىلارىن ءىس جۇزىندە قولدانۋدىڭ پراكتيكالىق باعىتتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ايقىنداۋ. بۇل ورىن العان بىرقاتار جاعدايلاردا, ءبىرىنشى كەزەكتە بيۋدجەتتىك ۇيىمداردى (بالاباقشالاردى, مەكتەپتەردى, اكىمشىلىك ۇيلەرىن, تۇزەۋ كولونيالارىن جانە ت.ب.) جىلۋمەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردى ءتيىمدى جۇمساي وتىرىپ, ايتارلىقتاي ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جوبانىڭ وندىرىستىك باعدارلاماسىندا ءوندىرىس كولەمىن كەيىننەن جىلىنا 25 پايىزعا ۇلعايتىپ, ءوندىرىستى باسقا كاسىپورىندارعا بەرىپ جانە جىلۋ سورعى قوندىرعىلارىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرىنە كوشە وتىرىپ, 2010 جىلدىڭ وزىندە 550 دانا جىلۋ سورعى قوندىرعىلارىن شىعارۋ كوزدەلگەن. كەلەشەكتە كومپانيا شىعارىلاتىن جىلۋ سورعى قوندىرعىلارىنىڭ قازاقستاندىق ۇلەسىن 100 پايىزعا جەتكىزەتىن بولادى.
– جاس عالىمدارمەن جۇمىس جونىندە ءبىر اۋىز توقتالساڭىز.
– “عىلىم قورى” اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ 2007 جىلعى 12 قاراشاداعى شەشىمىمەن يننوۆاتسيالىق سيپاتتاعى پەرسپەكتيۆالى ىنتالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار بويىنشا جاس عالىمدار اراسىندا “شارىقتاۋ” كونكۋرسىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. كونكۋرستىڭ نەگىزگى مىندەتى – جاس عالىمدارعا قولداۋ كورسەتۋ, ولاردىڭ عىلىمي قىزمەتتەرىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا عىلىمدى باسىم باعىتتارداعى يننوۆاتسيالىق سيپاتتاعى پەرسپەكتيۆالى ىنتالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار بويىنشا قازاقستاننىڭ جاس عالىمدارىن ىرىكتەۋ جانە گرانتتار بەرۋ تۇرىندە قارجىلاندىرۋ. كونكۋرسقا قازاقستاننىڭ جاس عالىمدارى, سونىمەن قاتار, جاسى 35-كە دەيىنگى عىلىمي قىزمەتكەرلەر, دوكتورانتتار, ىزدەنۋشىلەر, اسپيرانتتار, تاعىلىمدامادان ءوتۋشى-زەرتتەۋشىلەر قاتىسا الادى. ءۇش كەزەڭدە وتەتىن كونكۋرستىڭ جالپى گرانتتى قورى 5 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ءار باعىت بويىنشا گرانتىنىڭ مولشەرى 1 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن ءبىر-بىردەن جەڭىمپاز ايقىندالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.
ءىرى بيزنەستىڭ مۇمكىندىكتەرى
قازاقستاندىق كوپتەگەن ساراپشىلار 2010 جىلى وتاندىق ەكونوميكا جاندانا باستايدى دەپ ەسەپتەۋگە بەيىم. بۇل ورايدا ءبىر ماڭىزدى جايتتى ەستەن شىعارماۋ قاجەت – وسى جاندانۋ جاقىن ارادا ىسكە اسۋ ءۇشىن قازاقستاندىق كاسىپورىندارعا قارجىلىق قولداۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن تسەنتركرەديت بانكتە قانداي شارالار قولدانىلىپ جاتقانى جونىندە ءبىزدىڭ گازەتتىڭ قوناعى – تسكب باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماقسات ءالجانوۆ اڭگىمەلەپ بەردى.
– ماقسات قابىكەن ۇلى, شىنىندا دا جەرگىلىكتى بيزنەستە نەسيەگە دەگەن مۇقتاجدىق بايقالا ما؟
– ءبىزدىڭ بانككە كەلىپ جاتقان سۇرانىستاردىڭ نەگىزىندە ونىڭ راس ەكەنىن ايتا الامىن. اسىرەسە, كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋ سالاسىندا سۇرانىس جاندانا ءتۇستى. نەگىزىنەن قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەتىن الۋەتتى جوبالار سانى كوبەيۋدە. الايدا وتكەن داعدارىستىڭ سالدارىنان قارىز الۋشىلار مەن بانكتىڭ نەسيەلىك ونىمدەرىنە دەگەن تالاپتار دا كۇشەيە ءتۇستى. ايتسە دە, نەسيەلىك تاريحى جاعىمدى, تابىسى مەن اقشا اعىمدارى جەتكىلىكتى جانە كەپىلگە قابىلداۋعا بولاتىن ءوتىمدى مۇلكى بولسا, ءبىز قارىز الۋشىلارعا نەسيە بەرۋگە دايىنبىز.
– امبەباپ بانك بولعاندىقتان, تسكب بولشەكتى نەسيە بەرۋ سالاسىندا دا, زاڭدى تۇلعالارعا نەسيە بەرۋ سالاسىندا دا جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. كاسىپورىندارعا نەسيە بەرۋگە بانكتىڭ مۇمكىندىكتەرى جەتكىلىكتى مە؟
– بۇگىنگى تاڭدا كليەنتتەردىڭ بۇل توبىنا وڭتايلى تالاپتارمەن قارجىلاندىرۋ قاجەت, ال ءبىز ونى ۇسىنۋعا دايىنبىز. وڭتۇستىككورەيالىق كۋكمين بانك تۇلعاسىندا ستراتەگيالىق ينۆەستورىمىزدىڭ بولۋى, سونداي-اق تسكب قىزمەتىنىڭ وڭ ناتيجەلەرى, ياعني 01.01.2010 جىلعا جاسالعان شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىكتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بانك اكتيۆتەرىنىڭ 1,162 ملرد. تەڭگەنى قۇراۋى, بۇل كورسەتكىش بويىنشا تسكب قازاقستاندىق ەدب اراسىندا 4-ورىندى يەلەنۋى, 2009 جىلى بانك پايداسىنىڭ شامامەن 4 ملرد. تەڭگەنى قۇراۋى, حالىقتىڭ سالىمدارى بويىنشا نارىقتاعى ۇلەسى تۇرعىسىنان 3-ورىندى يەلەنۋى, نەسيە قورجىنىن ۇلعايتۋ ءۇشىن وتىمدىلىكتىڭ جەتكىلىكتى بولۋى, وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ بيزنەستى ۇلعايتۋ جونىنەن ۇلكەن جوسپار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى جانە, ەرەكشە ايتا كەتۋ قاجەت, ءبىز بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ تە كەتتىك. قازىرگى تاڭدا ءبىز كليەنتتەرمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ مۇقتاجدىقتارىن بىلۋدەمىز, ولارعا ءوز مۇمكىندىكتەرىمىز تۋرالى ايتامىز, ويتكەنى جاقىن سۇحبات بارىسىندا عانا شىندىق اشىلىپ, كەز كەلگەن بيزنەستى وركەندەتۋگە قاجەتتى تۇسىنىستىك تۋىندايدى.
– ءسىزدىڭ بانك وسى سەگمەنتتە نەسيە قورجىنىن قانشالىقتى ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر؟
– شامامەن ءبىز نەسيەلىك قورجىنىمىزدى 10-15%-عا ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋ نەسيە بەرۋ تالاپتارىنىڭ ءتيىمدى بولۋىن جانە سەرۆيستىڭ جاقسى دارەجەدە بولۋىن تالاپ ەتەدى. ءبىز سەرۆيس ماسەلەسىنە ۇلكەن كوڭىل بولەمىز, سەبەبى ءبىر ورىندا توقىراپ قالماي, ىلگەرى جىلجۋ قاجەتتىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. ءوزىمىزدىڭ 20 فيليالىمىز ارقىلى قازاقستاننىڭ بۇكىل ايماعىندا قىزمەت كورسەتەتىن بولعاندىقتان, تسەنتركرەديت بانكى بيزنەس تۇرعىسىنان كوزدەلگەن قالالار مەن وبلىستارداعى كورپوراتيۆتىك كليەنتتەرمەن جۇمىس جۇرگىزە باستادى. ەگەر ناقتى دالەلدەر قاجەت بولسا, ءبىز وسى ايدا عانا استانا قالاسىنداعى فيليالىمىزدا قوسىمشا ءوفيسىمىزدى ىسكە قوستىق (تسكب فيليالىنىڭ ءVىP-ورتالىعى, يمانوۆ كوشەسىندەگى 11-ءۇي).
كورپوراتيۆتىك بيزنەس ءوفيسى ەلوردامىزداعى كورپوراتيۆتىك بيزنەستى دامىتۋ جانە قولداۋ ءۇشىن, ءىرى كومپانيالارعا, ۇلتتىق كومپانيالار مەن حولدينگتەرگە قىزمەت كورسەتۋ جانە نەسيە بەرۋ ءۇشىن اشىلدى. ونىڭ باسىمدىعى – وسى سەگمەنتتەگى كليەنتتەرگە بانك قىزمەتىن كورسەتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن شاپشاڭدىلىعى.
ءاربىر كليەنتىمىز ءۇشىن دەربەس مەنەدجەر بەكىتىلگەن, ول سول كليەنتكە قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋدى كوزدەيدى. بۇل – تەك ءبىزدىڭ بانككە تارتۋ كەزىندە عانا ەمەس, بانكپەن ىنتىماقتاستىعى جالعاسقان بارلىق كەزەڭ ىشىندە ول كليەنتپەن جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ, بابىن تابۋ جانە قولدان كەلەر كومەگىن كورسەتۋ.
– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, بۇل تۇساۋكەسەر جوبا عوي؟ باسقا دا ءىرى قالالاردا وسىنداي وفيستەر اشۋعا جوسپار بار ما؟
– ءيا, شىنىندا دا بۇل وفيس ءبىز ءۇشىن وسىنداي سيپاتتاعى العاشقى جوبا. نەلىكتەن استانا ەكەنىن تۇسىنەتىن بولارسىزدار. استانامىزدىڭ جوسپارلارى ۇلان-عايىر, الدىندا كوپتەگەن مىندەتتەر تۇر. تسەنتركرەديت بانك تە وسىنداي قالىپتا – نارىقتاعى ۇلەسىن ارتتىرۋ جونىنەن ويعا العانى كوپ. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلوردامىزبەن بىرگە باعىتىمىز ءبىر, جولىمىز دا ءبىر.
باسقا قالالارعا كەلسەك, استانا ۇلگىسى ءبىز ءۇشىن قاناتقاقتى جوبا, العاشقى تاجىريبە بولماق, وسى تاجىريبە نەگىزىندە ءبىز باسقا قالالاردا مۇنداي وفيس اشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن باعالايمىز.
اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل.
الار اسۋ ءالى الدا
ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا: “دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان جاھاندىق داعدارىس داۋىلى ءالى باسىلا قويعان جوق. الايدا, ول ءوزىنىڭ العاشقى الاپات قۋاتىنان ايىرىلدى. ءبىز ءتاستۇيىن دايىن بولعاندىقتان, ونىڭ سالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن سونشالىقتى اۋىرعا سوققان جوق”, دەگەن بولاتىن. شىنىندا داعدارىستى ەڭسەرۋگە بارشا قازاقستاندىقتار بولىپ اتسالىستىق. الەمدىك قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ قىزمەتىنە دە وزگەرىستەر ەنگىزۋگە تۋرا كەلدى. بۇل جاي بيۋدجەتتىك ساياساتتا كوپ كورىنىس تاپتى. بۇعان دەيىن 35 دەپۋتاتتىڭ ارقايسىسى وزدەرىن دەپۋتاتتىققا سايلاعان ايماققا قوماقتى قارجى بولدىرۋگە ۇمتىلسا, قارجىلىق داعدارىسقا بايلانىستى كەرىسىنشە, مەملەكەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە كۇش سالدى.
بىلتىر جىل باسىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەزەكتەن تىس سەسسياسى ءوتىپ, وندا دەپۋتاتتار اكىمشىلىك شىعىنداردى ميلليارد تەڭگەدەن استامعا قىسقارتۋ ءجونىندە شەشىم قابىلدادى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنا, اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋعا, ىسساپارلارعا بولىنگەن قارجى قىسقارتىلىپ, ۇنەمدەلگەن اقشا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا, كادرلاردى قايتا دايارلاۋعا جانە الەۋمەتتىك سالاداعى قۇرىلىسى اياقتالماعان نىساندارعا جۇمسالدى.
مەملەكەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە نازار اۋدارۋدىڭ جايى تۇسىنىكتى. سەبەبى, وبلىس بيۋدجەتىنىڭ 80 پايىزى رەسپۋبليكالىق كوزدەردەن قۇرالادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار قولدا بار قارجىلارمەن بيۋدجەتتى بەكىتىپ قانا قويماي, ونىڭ كىرىس بولىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجى كوزدەرىن قاراستىرادى. ءويتكەنى, اقشا ءار كەزدە بارلىعىنا بىردەي جەتە بەرمەيدى. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىنا تامان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءXىX سەسسياسى ءوتىپ, وندا 2010 جىلعا ارنالعان بيۋدجەت جوباسى تالقىلانىپ, وبلىسىمىزداعى سالىق تۇسىمدەرىنە قاتىستى ورىندى ماسەلە كوتەرىلدى. سوندىقتان كەزەكتى سەسسيادا سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ, سالىق كوزدەرىن ەسەپكە الۋ مەن تىركەۋدى جاقسارتۋ باعىتىنداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە سالىق ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن قاراۋ جوسپارلانۋدا.
ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا وراي بارشامىزعا جۇمىستى جاڭاشا جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. داعدارىستى ەڭسەرۋ ماقساتىندا ەلباسىنىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ول وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا قارالدى. ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار اتالمىش باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستادى. ءىرى نىسانداردا دەپۋتاتتىق بەكەتتەر قۇرىلدى. ءماسەلەن, تاراز قالاسىندا, جامبىل, مەركى, قورداي, جانە شۋ اۋداندارىندا قۇرىلعان بەكەتتەردى دەپۋتاتتار باسقاردى. دەپۋتاتتارىمىز ايماقتاعى “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا وزىندىك مونيتورينگ جۇرگىزدى. مونيتورينگ قورىتىندىسى جىل بارىسىندا وبلىستىق ءماسليحات وتىرىستارىندا قارالدى.
ەلباسىنىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى ءوزىنىڭ باستى ءمىندەتىن ورىنداعاندىعى اتالىپ ءوتىلدى. باعدارلاما اياسىندا وبلىسىمىزدا 4728 ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, 2836 ادام قايتا دايارلاۋدان ءوتىپ, جاڭا ماماندىق الدى. سونداي-اق, دەپۋتاتتار وسىناۋ ماڭىزدى ىستە جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى دە انىقتادى. جۇمىس ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگى, بەلگىلەنگەن كەستەگە ساي جۇرگىزىلمەگەندىگى سىندى فاكتىلەر ورىن العان. ماسەلەن, “جاسىل-تاراز” مكك الدىمەن ءوز جۇمىسشىلارىن قىسقارتۋعا جىبەرىپ, كەيىن ولاردى جۇمىسسىزدار رەتىندە قايتىپ العان. ال, شۋ اۋدانىنداعى ءبىر شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جەرگىلىكتى جۇمىسپەن قامتۋ ءبولىمىنىڭ جولداماسى ارقىلى ءوز بالالارىن جۇمىسقا العان. سەسسيادا بۇدان وزگە دە كەلەڭسىزدىكتەر ءجونىندە كەڭىنەن ايتىلدى. اتالعان كەمشىلىكتەردى انىقتاۋداعى دەپۋتاتتاردىڭ باستى مىندەتى الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ بولاتىن. سونىمەن قاتار, دەپۋتاتتار “جول كارتاسى – 2010” باعدارلاماسىنا اۋرۋحانالاردا اۋىر ناۋقاستاردىڭ كۇتىمىن قارايتىن كىشى مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر دايارلاۋ, جاستارعا ارنالعان اۋلا كلۋبتارىن اشۋ جانە ءجوندەۋ, اۋدان, قالا ورتالىقتارىندا دەمالىس پاركتەرىن اشۋ, تروتۋارلاردى ءجوندەۋ سىندى بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزدى.
كوپ جىلدان بەرى قاراۋسىز تۇرعان مادەنيەت نىساندارى ءجوندەۋدەن ءوتتى. بۇل وتە قۇپتارلىق ءىس بولدى. الايدا, دەپۋتاتتارىمىز مادەنيەت نىساندارىنىڭ سىرتقى كەلبەتىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ ىشكى جۇمىسىنا دا نازار اۋداردى. “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ جەرگىلىكتى جەردە قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعى مەن تۇرعىندارعا كورسەتىلىپ جاتقان مادەني شارالاردىڭ دەڭگەيىن بايقاپ كوردى. ناتيجەسىندە, مادەني قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىنىڭ اۋىلدىق جەرلەردە وتە تومەن ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. بۇعان اۋىلدىق جەردەگى مامان تاپشىلىعى دا سەبەپ بولسا كەرەك. مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەردىڭ تەك جارتىسىنىڭ عانا كاسىبي ءبىلىمى بار. ال, وزگەلەرى مۇعالىمدەر, ەكونوميستەر, ءتىپتى, مال دارىگەرلەرى دە بار ەكەن. اۋىلداعى كلۋبتاردىڭ كوپشىلىگى ساحنالىق جابدىقتارمەن, كوستيۋمدەرمەن, مۋزىكالىق اپپاراتۋرالارمەن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلمەگەن. بۇل ماسەلە سەسسيا جۇمىسىندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىردى. ءناتيجەسىندە ءتيىستى سالا باسشىلارىنا قاتاڭ شارا قولدانىلدى.
جۋالى اۋدانىنداعى 8 اۋىلدى گازداندىرۋ جايى پارلامەنتتىك جانە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلىپ, 400 ميلليون تەڭگەنىڭ بولىنۋىنە قول جەتكىزىلدى. ناقتىلى كەزەڭدە بۇل جوبا جۇزەگە اسۋدا. تالاس اۋدانى, مايتوبە اۋىلىنداعى داۋلەتبەكوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ اپاتتى جاعدايى تۋرالى ماسەلە “جول كارتاسى” اياسىندا شەشىلدى. مەكتەپتى جوندەۋ جۇمىستارىنا 230 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن شەشىمىن تاپقان مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
بۇگىندە وبلىستىق ءماسليحاتتا ءتورت كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. وتكەن مەرزىمدە ولار 42 وتىرىس وتكىزىپ, وندا 126 ماسەلە قارادى. بىراق تۇراقتى كوميسسيالار جۇمىسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. سەبەبى, ولار قوعامدا تۋىنداپ جاتاتىن پروبلەمالاردى تالقىلايتىن كەزدەرى دە بولادى. ماسەلەن, بىلتىر وبلىستاعى 465 مەكتەپتىڭ 65 وقۋشىسى ىستىق تاماقپەن قامتىلماي قالعانى تۋرالى فاكتى ورىن الدى. ءبىلىم سالاسىنداعى شەنەۋنىكتەر مۇنى مەكتەپتەردە اسحانالار مەن بۋفەتتەردىڭ جوقتىعىمەن ءتۇسىندىردى. ونىڭ سالدارىنان بايزاق, مەركى, سارىسۋ جانە تالاس اۋداندارىنداعى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى زارداپ شەككەن. مۇنى حالىق قالاۋلىلارى توتەنشە جاعداي دەپ باعالادى. وسىعان وراي, شۇعىل تۇردە ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى دەپۋتاتتىق كوميسسيا شاقىرىلىپ, كەمشىلىكتى تۇزەتۋ جونىندە جەدەل شەشىم قابىلدادى.
تۇراقتى جانە تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ كوشپەلى وتىرىستارىندا كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ قىسقى ماۋسىمعا دايىندىق بارىسى قارالدى. دەپۋتاتتار تالاس اۋدانىنداعى ورتالىق قازاندىق جۇمىسىمەن تانىستى. ءناتيجەسىندە قازاندىقتىڭ ەسكىرگەنى, جالپى, قاراتاۋ قالاسىنداعى جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگى بەلگىلى بولدى.
تەكسەرۋ كوميسسياسى جىل بارىسىندا بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا وراي 30 تەكسەرۋ جۇرگىزدى. تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىر عانا مىسال كەلتىرەتىن بولساق, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋدانداعى “العاشقى دارىگەرلىك-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ورتالىعى” مكقك-دا بىرقاتار كەمشىلىكتەر انىقتالعان. اتاپ ايتقاندا, ءدارى-دارمەك الۋ ءجونىندەگى تالاپتاردى بۇزعانى ءۇشىن اعا دارىگەرگە 127 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. سونداي-اق, امبۋلاتوريا باسشىلىعىنىڭ 116,8 مىڭ تەڭگەنى ماقساتسىز جۇمساعانى انىقتالدى. دەپۋتاتتار وسىعان وراي وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعىنا اۋىلداعى اتالمىش مەديتسينالىق مەكەمە باسشىلارىنىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنە قانشالىقتى ساي ەكەندىگى ءجونىندەگى ماسەلەنى قاراۋدى ۇسىندى.
دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋ دا ءتيىمدى جۇمىستىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى حالىق قالاۋلىلارى وبلىس اكىمىنە, ونىڭ ورىنباسارلارىنا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنە, قوعامدىق ۇيىمدارعا 61 رەت دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. سونىمەن بىرگە, وبلىس اكىمىنىڭ تۇراقتى كوميسسيا وكىلدەرىمەن جانە جەكەلەگەن دەپۋتاتتارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋى داستۇرگە اينالعان. مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىم تابۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
وبلىس اكىمى ەسەپتى مەرزىمدە دەپۋتاتتار الدىندا اتقارعان جۇمىستارى جونىندە ەكى رەت ەسەپ بەردى. بۇل جيىنداردا دەپۋتاتتار ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتۋعا بايلانىستى ەسكەرتۋلەر مەن ۇسىنىستار جاسادى.
“نۇروتاندىق” دەپۋتاتتار بارلىق ىستەرگە بەلسەنە اتسالىسادى. اسىرەسە, ولاردىڭ بەلسەندىلىگى “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ايرىقشا بايقالدى. ولاردىڭ باستاماسىمەن جەرگىلىكتى جەرلەردە پارتيانىڭ باقىلاۋ بەكەتتەرى قۇرىلدى. باعدارلاما اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە فراكتسيا وتكەن جىلى 11 وتىرىس وتكىزدى. ولار جاساعان تەكسەرۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا قۇرىلىسشىلار جۇمىسىنا شۇعىل وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. فراكتسيا جۇمىسىنىڭ تاعى ءبىر قىرى ول – تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمىمەن جۇمىس. “نۇروتاندىق” دەپۋتاتتار ءماسليحاتتا دا, سايلاۋ وكرۋگتەرىندە دە, پارتيانىڭ وبلىستىق فيليالىندا دا قوعامدىق قابىلداۋلار وتكىزدى. جىل بارىسىندا ولار 50-دەن استام ادامدى قابىلدادى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ پارتياعا دەگەن سەنىمى ارتا ءتۇستى.
سوڭعى جىلدارى وبلىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. بۇعان دەپۋتاتتار قوسقان ۇلەس از ەمەس دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا: ء“بىز قازىعى بەرىك, مەملەكەتتىگى بەكەم, ءتورت قۇبىلاسى ساي قازاق ەلىنىڭ ايبىنىن اسىرىپ, اتاعىن الەمگە ايگىلەدىك. ءبىز تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق, الايدا الار اسۋلارىمىز ءالى دە الدا”, دەگەن بولاتىن. ەندەشە, ەلباسىنىڭ وسىناۋ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن حالىق بولىپ, حالىق قالاۋلىلارى بولىپ بىرلەسە جۇزەگە اسىرايىق.
ءابدىنۇر اسىلبەكوۆ, جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى. تاراز.