قازاقستاننان شەت مەملەكەتتەرگە اۋدارىلعان قارجى كولەمى جىل ساناپ ۇلعايىپ بارادى. Ranking.kz كەلتىرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, 2018 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارى ارالىعىندا اقشا اۋدارىم جۇيەسى ارقىلى جەكە تۇلعالار شەتەلگە 380,1 ميلليارد تەڭگە اۋدارعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 27,5 پايىزعا ارتىق. ال وتكەن جىلعى كورسەتكىش الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 25,2 پايىزعا جوعارى بولىپتى.
بيىل سەگىز اي ىشىندە جۇرگىزىلگەن ترانزاكتسيالاردىڭ سانى 1,8 ميلليوندى قۇراپ, بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 9,3 پايىزعا كوبەيدى. ايتا كەتەرلىگى, اۋدارىمداردىڭ باسىم بولىگى رەسەيگە جاسالعان, اۋدارىلعان سوما – 147,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 27,2 پايىزعا اسىپ ءتۇستى. ودان كەيىنگى ورىندا وزبەكستان تۇر. بۇل ەلگە 73 ميلليارد تەڭگە اۋدارىلىپ, كورسەتكىش ءبىر جىلدا 33,1 پايىزعا وسكەندىگى انىقتالدى. كوش باسىنداعى ۇشتىكتى تۇركيا تۇيىندەيدى. اتالعان ەلگە اۋدارىلعان قاراجات كولەمى – 41,3 ميلليارد تەڭگە, ءوسىم – 89 پايىز (!!!).
سونىمەن قاتار قازاقستانداعى ازاماتتار تاراپىنان قاراجات قىرعىزستان, قىتاي, ۋكراينا, ازەربايجان, تاجىكستان, گرۋزيا سىندى ەلدەرگە تۇراقتى تۇردە اۋدارىلىپ وتىرىلادى.
اقشا اۋدارىم جۇيەسىندە شەتەلگە جاسالاتىن ترانزاكتسيالاردىڭ باسىم بولىگى «زولوتوي كورونا» جۇيەسى ارقىلى جۇرگىزىلگەن. اتالعان جۇيەمەن 241,2 ملرد تەڭگە جىبەرىلگەن. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 67,6 پايىزعا ارتىق. جۇيە قولدانۋشىلار سانى ارتقاندىقتان ءوسىم, 48,3 پايىزدان, 63,5 پايىزعا جوعارىلاعان.
ەكىنشى كەزەكتە Western Union جۇيەسى ارقىلى اقشا اۋدارىمدارى ءجيى جۇرگىزىلەتىنى انىقتالىپ وتىر. ونداعى اۋدارىلعان قارجى كولەمى – 55,6 ملرد تەنگەنى قۇراپ, ءوسىم ءبىر جىلدا 13,5 پايىزعا جەتكەن. ءۇشىنشى ورىندا «يۋنيستريم» جۇيەسى تۇر. وندا اۋدارىلعان قارجى كولەمى – 31,2 ملرد تەڭگە. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,4 پايىزعا كەمىگەن. سونىمەن قاتار, Faster, Contact MoneyGram, بليزكو, ينىە سيستەمى وپەراتسيالىق جۇيەلەرى ارقىلى اقشا اۋدارىمدارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
بىلتىرعى جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سىرتقا شىققان قاراجات كولەمى 449,1 ملرد تەڭگە. ال 2016 جىلى 100,8 ملرد تەڭگە شەكارا اسقان. بىلتىر دا رەسەيگە قازاقستان تاراپىنان قوماقتى قاراجات كەتكەن-ءدى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىم 17,3 پايىزدى قۇرادى. وزبەكستان مەن قىرعىزستانعا باعىتتالعان اقشا اۋدارىمدارى ءجيى ورىندالادى.
ەندى كەرى باعىتتاعى وپەراتسيالارعا كوز جىبەرەيىك. قازاقستانعا دا سىرتتان ءجيى اقشا اۋدارىلادى. مىسالى, وتكەن جىلى ەلگە رەسەيدەن 144,9 ملرد تەڭگە اۋدارىلىپ, بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 16 پايىزعا ارتىپتى. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك كورەيا ەلىنەن 18,8 ملرد تەڭگە جونەلتىلسە, قىرعىزستاننان 15,9 ملرد تەڭگە كەلىپتى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي دوسجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ازاماتتار تاراپىنان شەتەلگە اقشا اۋدارىلىمىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە بىرنەشە الەۋمەتتىك فاكتورلار سەبەپ بولىپ وتىر.
− مىسالى, رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى. كورشى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ سانى جىل سايىن ارتۋدا. ءبىزدىڭ 25 مىڭ ستۋدەنتىمىز رەسەيدە وقيتىن بولسا, ولاردىڭ اتا-انالارى ءومىر سۇرۋلەرىنە, ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەرىنە اقشا جىبەرىپ وتىراتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز دا بارشىلىق. ولار دا تاپقان تابىستارىن ەلىمىزگە اۋدارىپ وتىرادى. وسى رەتتە, رەسەيدەن قازاقستانعا اۋدارىلاتىن قاراجات كولەمىنىڭ دە جوعارى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت, – دەيدى س.دوسجان ۇلى.
الەۋمەتتىك احۋالدىڭ كورىنىسىەكونوميست ەلگە اۋدارىلاتىن قاراجاتتان ەل اۋماعىنان سىرتقا كەتەتىن اقشانىڭ ەكى ەسە ارتىق بولۋىن ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا سالالارىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستان ازاماتتارى دا ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەپ, تاپقان تابىسىن ءوز ەلدەرىنە اۋدارۋدا. ولاردىڭ باسىم بولىگى قۇرىلىس, جول جوندەۋ سىندى سالالاردا جالدامالى قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا تۇرعاندار. اتالعان ەلدەرگە ءجيى ءارى قوماقتى قاراجات جىبەرىلۋ پروتسەسى وسى ازاماتتارعا تىكەلەي بايلانىستى.
بۇل جەردە ەسكەرەتىن جايت, اقشا اۋدارىمىن جۇرگىزىپ وتىرعان جەكە تۇلعالار ەكى بولەك الەۋمەتتىك سيپاتقا يە. قازاقستاندىقتاردىڭ دامىعان ەلدەرگە اقشا جىبەرۋى, سول سياقتى كەرىسىنشە دامۋشى ەلدەرگە قازاقستانداعى جالدامالى قىزمەتكەرلەردىڭ قاراجات جىبەرۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى ءارى تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, بىرقاتار كورشىلەس مەملەكەتتەرگە قاراعاندا قازاقستانداعى الەۋمەتتىك احۋالدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىنىڭ كورىنىسى. جەكە تۇلعالار تاراپىنان قارجى اۋدارىمدارىن جۇرگىزۋ جۇيەسى الەمدىك تاجىريبەدە بار قۇبىلىس. مىسالى, گەرمانيادان تۇركياعا قوماقتى قاراجات اۋدارىلادى. ال تۇركيادان گەرمانياعا شىعاتىن اقشا كولەمى اناعۇرلىم از بولادى ەكەن.
– الداعى ۋاقىتتا اقشا اۋدارىمدارىنىڭ وسى قارقىنى ساقتالادى دەگەن پىكىردەمىن. دەسە دە ەلدەگى مەديتسينا سالاسىنىڭ دامۋى ەكونوميكامىزعا تىكەلەي اسەر ەتىپ, بۇعان دەيىن كۇردەلى وتا جاساۋ ءۇشىن گەرمانيا, يزرايل سىندى ەلدەرگە جىبەرىلگەن قوماقتى قاراجاتتار قازاقستاندا قالۋى دا مۇمكىن دەگەن ويدامىن. بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى, دامۋشى قىرعىزستان, وزبەكستان سىندى ەلدەردىڭ ازاماتتارى ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنە الادى. ياعني, الەۋمەتتىك سالانىڭ ءبىر عانا باعىتىن دامىتۋ ارقىلى ەلدەن سىرتقا كەتكەن قاراجاتتى قايتارۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. ءسويتىپ دامىعان ەلدەردەگى اقشا وتكىزۋ بالانسى ءبىزدىڭ ەلدە دە دامي تۇسەدى, – دەدى مامان.
دەيتۇرعانمەن, ەل ەكونوميكاسى قانشالىقتى قارقىندى دامىعان سايىن سىرتتان كەلەتىن جۇمىسشىلاردىڭ دا سانى ارتا تۇسپەك. ەلىمىزدە الداعى 5 جىلدىقتا 1 ملن جۇمىس ورىنى اشىلادى دەگەن جوسپار بار. بۇل ورىندار قازاقستاندىقتاردىڭ تولىقتاي قامتاماسىز ەتە المايتىنى تۇسىنىكتى. ياعني, الداعى ۋاقىتتا كورشى ەلدەردەن كەلەتىن جالدامالى قىزمەتكەرلەردىڭ قاراسى قالىڭداي تۇسەدى دەگەن ءسوز.
اقشا اۋدارىلىمىنا قاتىستى ماسەلە ءسوز بولعاندا دوللار تاقىرىبىن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى شەكارا اسقان بارلىق ءتول ۆاليۋتالاردى كوك قاعاز الماستىرادى.
− ءبىزدىڭ ەلدە دوللار باعامى جوعارى بولعان جاعدايدا جالدامالى جۇمىس جاساپ جۇرگەن ازاماتتار الاتىن جالاقىسىنىڭ از بولىگىن عانا تۇرمىسىنا جاراتادى دا, قالعان سومانى ءوز ەلىنە اۋدارادى. مىسالى, 1000 دوللاردىڭ 100 دوللارىنا كۇن كورىپ, قالعان 900 دوللاردى اۋدارادى دەلىك. ال دوللار باعامى تومەندەگەن جاعدايدا, جۇمىسشى ءوز قاجەتتىلىگىنە 200 دوللار جۇمسايدى دا, جىبەرەتىن قاراجات ازايادى. مىسالى, رەسەيدە وسىنداي جاعداي ورىن العان بولاتىن. وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن 4-5 ملن ادام 300 دوللاردان جالاقى الاتىن بولسا, ونىڭ 200-ءىن ەلدەرىنە جىبەرىپ وتىرعان. ءرۋبلدىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى وزگەرگەن سايىن وزدەرىنە جۇمسايتىن قاراجات ارتىپ, جىبەرىلەتىن اقشا كەمىگەن. وسىدان بارىپ, دوللاردىڭ باعامى قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن بولجاي بەرىڭىز, – دەيدى ەكونوميست.
ەكونوميكاعا تەرىس اسەرى باركۇنى كەشە ۇلتتىق بانك بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا اۋدارىلعان قاراجاتتىڭ كولەمىن جاريالادى. وندا توعىز اي ىشىندە 495 ملرد تەڭگە اۋدارىلعانى, بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 34 پايىزعا ارتقاندىعى ايتىلادى.
ايتا كەتەرلىگى, وسىنداي اقشا اۋدارىمدارى ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي بولماسا دا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى ىقپال ەتىپ وتىر. جالدامالى جۇمىسشىلار جالاقىسىن تەڭگەمەن السا دا, ءوز ەلىنە جىبەرۋ ءۇشىن ونى دوللارعا ايىرباستايدى. ءسويتىپ ەلدەگى كوك قاعازعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەدى.
– ەكسپورت, يمپورت سىندى وپەراتسيالارمەن سالىستىرعاندا مۇنداي ترانزاكتسيالار اسا اۋقىمدى ەمەس. مىسالى, ەكسپورت كولەمى – 50-60 ملرد دوللار بولسا, ال تۇلعالار تاراپىنان اقشا اۋدارىمدارى 1,5-2 ملرد دوللاردان اسپايدى. دەسە دە ەكونوميكاعا 2-3 پايىزدىق اسەرى بار.
قازاقستانداعى قوماقتى قاراجات قۇيىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەرگە دە سۇرانىس ارتادى. بۇگىنگى كۇنى ونى وتەپ وتىرعان كورشى ەلدەردىڭ جالدامالى جۇمىسشىلارى. ال ءوز ەلىمىزدەگى قانشاما حالىق «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك» تابا الماي, جۇمىسسىزدار سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ماماندار ماسەلەنىڭ ءمانىسىن, قارا جۇمىسقا كوپشىلىكتىڭ ق ۇلىق تانىتپايتىندىعىمەن بايلانىستىرادى. بۇل ماسەلە الەۋمەتتىك سالا شەڭبەرىندە عانا ەمەس, ەكونوميكالىق تۇرعىدا دا اسا وزەكتى بولماق. قاراجاتتى شەكارا اسىرماي, ءوز تۇرمىس دەڭگەيىمىزگە باعىتتاۋدىڭ قانشا لىقتى ءتيىمدى ەكەنىنە جوعارىدا كەلتىرگەن مىسالدار دالەل بولماق.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»