«كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان, اسىر سالىپ اۋناعان, سوندا دا كوڭىل تىنباعان, قۇبا توبەل اۋىلدان كوركەم جەر, ءسىرا, بار ما ەكەن؟!»...
عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «كوز كورگەنىندەگى» وسى سويلەم تالاي جۇرتتىڭ جادىندا جاتتالىپ قالعان دا شىعار. ءيا, كوزدى قۋانتاتىنداي ەشقانداي ەرەكشەلىگى جوق, ياعني قۇبا توبەل اۋىل بولسا دا, ءتىپتى ايتاقىر, تۇلدىر دالاداعى, قۋ مەديەن شولدەگى قۇم سۋىرعان مەكەن بولسا دا, ءبارىبىر, ءاربىر ادام ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن مىنا الەمنىڭ كەز كەلگەن باسقا جەرىنەن ارتىق كورەدى. ال ەگەر ول جەر, بۇكىل قازاق بالاسى «باسىندا قازىعۇرتتىڭ كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان؟» دەپ كەرەمەت كورگەن, ءار ادام بالا كۇنىنەن ەستىپ وسەتىن اڭىزعا اينالدىرىلعان جەر بولسا, وندا قالاي بولادى؟ ال ەگەر ول جەر ەستە جوق ەسكى زامانداردا توسىندە نەبىر عاجايىپ وقيعالار وتكەن, تاعىلىمدى تاريحقا تۇنىپ تۇرعان جەر بولسا, اتى اڭىزعا اينالعان ماكەدونيالىق الەكساندردىڭ ازيا جورىقتارى كەزىندەگى شەشۋشى شايقاستار وتكەن جەر بولسا, يستەمي قاعاننىڭ ۆيزانتيا ەلشىسى زەمارحتى قابىلداعان جەرى بولسا, شىڭعىس حان مەن ءامىر تەمىردىڭ, شايبان اۋلەتىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ كوپ-كوپ تاريحىمەن بايلانىستى جەر بولسا, بايدىبەكتىڭ شوقىسى جاتقان جەر بولسا, مايقى بي مەن تولە بي وتاۋىن تىككەن جەر بولسا, كەشەگى ءبىر كەر كەزەڭدەردە وتارشىلدىقپەن قيان-كەسكى كۇرەستىڭ قان مايدانى وتكەن جەر بولسا, اۋدان قۇرىلعالى بەرگى ۋاقىتتا وسىندا تالاي-تالاي تاماشا وقيعالار ورىن السا, تالاي-تالاي ازاماتتار ەل يگىلىگى جولىندا تەرىن توگە ەڭبەك ەتىپ, ريزىق ارتتىرىپ كەلسە, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تاۋلى ولكەنىڭ تىڭ تىنىسى اشىلىپ, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋدا تولىمدى تابىستارعا قول جەتكىزىپ, ءبىر بيىكتەن كەيىن ءبىر بيىككە بەتتەپ بارا جاتسا, وندا قالاي بولادى؟
قالاي بولۋشى ەدى؟ وندا مۇنداي جەر سوندا دۇنيەگە كەلگەن ادامدار ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ءبىر ءوڭىر ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى حالىق ءۇشىن دە اسا ارداقتى, اسا اياۋلى بولادى. قاسيەتتى قازىعۇرت – سونداي جەر. ءار قازاق, بار قازاق ماقتان تۇتاتىن ۇلى مەكەن.
قۇداي اسىپ-تاسىپ, اداسقان ادامزاتقا رەنجىپ, توپان سۋىن جىبەرگەندە نۇح پايعامبارعا ءار جان يەسىنەن ءبىر-ءبىر جۇپتان, ءار وسىمدىكتەن ءبىر-ءبىر تالدان الىپ, كەمەگە وتىرعىزۋدى تاپسىرىپ, سۋ بەتىنە شىعارعان ەكەن دەيدى عوي. سول كەمە, نۇح پايعامبار كەمەسى الىپ تولقىندارمەن ارپالىسىپ, اعا-اعا كەلىپ, اقىر اياعىندا وسى قازىعۇرتتىڭ باسىنا قايىرلاعان. وسى جەردەن ادامزات قايتادان تاراعان. ەۆرەيلەر ءوز تاۋىندا – سينايدا قايىرلاعان دەيدى. ارمياندار ءوز تاۋىندا – اراراتتا قايىرلاعان دەيدى. ءبىز ءوز تاۋىمىزدا – قازىعۇرتتا قايىرلاعان دەيمىز. جانە ءبىزدىڭ تاۋىمىزدىڭ بيىكتىگى توپان سۋدىڭ دەڭگەيى كوتەرىلەتىن, كوتەرىلە الاتىن شاماعا ولاردىڭ تاۋلارىنان گورى كوبىرەك كەلەدى دەيمىز. بۇعان قوسا ولاردا وسى وراسان وقيعا تۋرالى حالىقتىق داستان تۇرماق, فولكلورلىق ولەڭ دە جوق. ال بىزدە بار. بار بولعاندا قانداي! ول جىردى ءار قازاق بالاسى جاتقا بىلەدى. سول تاۋدى قاسيەت تۇتىپ, كەرەمەت كورەدى.
وسىدان ءدال جيىرما ءبىر جىل بۇرىن, حالىق تارىعىڭقىراپ تۇرعان تۇستا كەشەگى وتكەن ەر اعامىز – قايران شەراعامىز ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە: «ەل-جۇرت قازىعۇرتتىڭ قادىرىنە جەتىپ, كيەسىنە تابىنىپ, اۋداننىڭ جەتپىس جىلدىعىن اتاپ وتە الا ما, جوق پا؟ اۋداننىڭ جەتپىس جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ – قازىعۇرتتىڭ مەرەيىن اسىرا ءتۇسۋ. قازىعۇرت ارقىلى حالىق رۋحتانادى. مىنا زاماندا اناۋ جوق, مىناۋ جوق دەپ ءجۇنى جىعىلا بەرمەي, ادامداردىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ەلىن, جەرىن سۇيۋگە, سول ارقىلى كەڭ-بايتاق وتاندى سۇيۋگە شاپاعات بولادى», دەپ جازىپ ەدى. ەل-جۇرت قازىعۇرتتىڭ قادىرىنە جەتتى. اۋداننىڭ جەتپىس جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. كۇرە جول بويىنداعى بيىككە, قازىعۇرت اسۋىنا «كەمە قالعان» اتتى الىپ ەسكەرتكىش قويىلدى. قازىعۇرت ارقىلى حالىق رۋحتاندى. سەكسەن جىلدىق تا ءوتتى. قازىعۇرتتىڭ اتى ارداقتالا ءتۇستى. تۋريستىك نىسانعا, ءتاۋ ەتەر ورىنعا اينالا باستادى. توقسان جىلدىق تا جەتتى. قازىعۇرتتىڭ قاناتى جايىلا ءتۇستى. مالى مەن ەگىنىنەن باسقا ەشتەڭەسى جوق جەردىڭ وزىندە جاڭا قۇرىلىستىڭ بوي كوتەرۋى كوبەيدى. سولاردىڭ ءبىر پاراسىن كەشەگى توي كۇندەرى كوردىك, قۋاندىق. اۋدان ورتالىعىنداعى «قازىعۇرت» مونۋمەنتى, «بولاشاق» مولتەك اۋدانىنداعى كوپ پاتەرلى ءتورت تۇرعىن ءۇي, ونەر مەكتەبى, دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى سياقتى تاماشا قۇرىلىستار قازىعۇرتتىقتاردىڭ مەرەكەگە لايىقتى دايىندالعانىن دالەلدەيدى.
جاقسىلىقتاردىڭ جالعاسا بەرەتىنىنە ءبىز كامىل سەنەمىز. ويتكەنى, قازىعۇرت جەر تورەسى عانا ەمەس, قازىعۇرت ءارى ەل تورەسى. مۇندا مومىن, ەڭبەكقور, قاق-سوقسىز, كوپ ءسوزسىز ەل تۇرادى. ول ەل كوڭىلىن تەك ادالدىققا, جاقسىلىققا, تازالىققا بۇرادى. وسى قاسيەتتى تاۋدىڭ باۋىرىندا تۋدىڭ ءوزى ادامعا سالماق سالىپ, ىزگىلىككە شاقىرىپ تۇرادى. سولاي بولىپ كەلەدى. سولاي بولا بەرۋگە دە ءتيىس. ءابىش اعامنىڭ – كەمەڭگەر كەكىلباەۆتىڭ جاس كەزىندە جازعان ءبىر ولەڭى «الاسارىپ كەتەردەي بولسا قاۋىپ, الاتاۋعا قارايمىن اۋىق-اۋىق» دەپ باستالۋشى ەدى. سونى ەسكە سالىپ, اۋدان مەرەيتويىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادا: «اسىل اعامىز ايتقانداي, ءبىز دە ارقايسىمىز مىنا كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىندە جانىمىزعا كىر جۇقتىرىپ, كوڭىلىمىزگە كىربەڭ ءتۇسىرىپ الماۋ ءۇشىن اۋىق-اۋىق قازىعۇرتقا قاراپ قويىپ جۇرەيىك, باۋىرلارىم!» دەدىك. شۇكىرشىلىك, مۇنداعى جۇرتتىڭ بويىندا جاقسى مىنەز جەتكىلىكتى. سولاردىڭ بىرەۋىنە عانا مىسال كەلتىرە كەتسەك دەيمىز.
سافاري جانرىن قازاق ادەبيەتىندە ورنىقتىرۋىمەن ۇلكەن ءىس تىندىرعان قابىرعالى قالامگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆ – قاتونقاراعايدىڭ تۋماسى. التايعا تالاي بارىپ, سول عاجاپ مەكەننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارمانسىز ارالاعانبىز. سول جۇرىستەرىمىزدى ارقاۋ ەتىپ, «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىنە «كوككول», «شىندىعاتاي», «مۇزتاۋ», «شابانباي», «مارقاكول» ەسسەلەرىن جاريالادى. 2016 جىلى الىبەكتى تۋعان جەرىمە – قازىعۇرتقا شاقىرعانمىن, ول جەردەن دە ەل نازارىن اۋدارعان كولەمدى ەسسە شىعاردى. ەندى سىرت كوز سىنشىنى تىڭداپ كورەيىك.
«شۇكىر دەيىك, وڭتۇستىك – وركەنى اسىپ, تىرلىگى تاسىعان, قۇدايدىڭ نازارىنداعى, باقىتتىڭ بازارىنداعى ەل ەكەن. قاي جەرگە بارساڭ دا شەكارادان قارسى الىپ, شەكاراعا دەيىن شىعارىپ سالعان قۇرمەتتىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل وڭىردە سوناۋ بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا قاشىپ, وتكەل تاپپاي ۇرىككەن توقسانىنشى جىلداردىڭ قيىندىعىندا دا ەل ىرگەسى سوگىلمەپتى. جاڭا زامان شاقشاداي باستى شاراداي قىلىپ, نارىق دەگەن اش بورىدەي بۇيىردەن قىسقان كەزدە دە ىرگە الدىرىپ, بەرەكە مەن بىرلىكتى جوعالتپاپتى. ەسكەن جەل جوق, كوشكەن ەل جوق. «كورمەيىن دەسەم كوزىم بار دەگەندەي», وزگە وڭىرلەردى دە ىسساپارمەن ارالاپ, كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز عوي… قازاق اۋىلدارىنىڭ ءبىرازى اۋزى ۇڭىرەيىپ, تەرەزەسى ساڭىرايىپ, بەينەبىر بەلگىسىز جاۋ تاپاپ وتكەندەي قيراپ قالعان. ال وڭتۇستىكتىڭ ەلىندە اۋىلدى يەسىز تاستاپ كوشۋ دەگەن, اۋىلدان كەتۋ دەگەن ۇعىم سانادا جوق سياقتى. قايتا, قايسىبىر اۋىلعا بارساڭ دا بۇرقىراتىپ كوتتەدجدەر مەن ۇيلەر سالىپ, قۇرىلىستى قارقىنداتىپ, اسفالتتى ارشىنداتىپ, اباتتاندىرىپ, جايناتىپ جاتقان تىرلىككە قاناسىڭ. ەڭ باستىسى – اعايىن اراسى تاتۋ, اۋىل ابىرويلى, ەل ەڭسەسى بيىك, شەڭبەرى بەرىك. ساۋىنى مەن باسىرەسى جايىلىستا. سول جايىلىسى مەن جايلاۋى دا توتىداي تۇرلەنە تۇسكەن. ءبارىن كوردىك! كوردىك تە, ەلدىڭ تىرشىلىگىنە ريزا بولدىق, بەت سيپادىق, تاۋبە ەتتىك. وسىنداي يگىلىكتى ىستەرمەن كوزىمىز اشىلىپ, كوڭىلىمىز اعارىپ قايتتى. جۇرەككە قۋانىش ۇيالاتقان ءبىر جاعدايدى ايتا كەتپەسە تاعى بولماس… وڭتۇستىك جۇرتشىلىعىنىڭ ءبىز جۇزدەسكەن ازاماتتارى: «قازىعۇرت جۇرتىنىڭ مىنەز-قۇلقى وزگەشە, قازىعۇرتتىق ەكەنى ءىس-ارەكەتى مەن سويلەگەن سوزىنەن-اق اڭعارىلىپ تۇرادى», دەگەندى ايتتى. ىزدەپ كەلگەنىمىز, زەرتتەپ جۇرگەنىمىز قازىعۇرت بولعاسىن, ءبىز دە بۇل اڭگىمەگە قۇلاق ءتۇرىپ, قىزىقتاي تۇسكەنبىز.
– قازىعۇرتتىقتار كەڭپەيىل, باۋىرمال, ىزەتتى كەلەدى, – دەدى وسى جەردىڭ تۋماسى ءالي بەكتاەۆ دوسىمىز. ءاليدىڭ ءسوزى ماعان وتكەن ءبىر جىلدارى ۇياعا بارعان ساپارىمىزدى تاعى دا ەسكە سالعان. اياداي اۋىل ونەرپازدارىنىڭ كۇشىمەن ۇيىمداستىرىلعان كونتسەرتتى تاماشالاپ, باسقا دا ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالارعا قاتىسىپ, ەلمەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ جۇرگەندە قالتامنان ۇيالى تەلەفونىم ءتۇسىپ قالىپتى. «ايفون» دەيتىن ماركانىڭ ەندى شىعىپ جاتقان كەزى, الماتىدا دا, استانادا دا ول تەلەفوندى كوپشىلىك ءالى بىلە قويماعان. ماعان بەيجىڭدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كۇيەۋ بالام سىيلاعان-دى. ءوزى ۋداي قىمبات دۇنيەنىڭ قالتامنان ءتۇسىپ قالعانىن شىمكەنتكە كەلگەندە ءبىر-اق اڭعارايىن…
– قازىعۇرتتا قالعانى راس بولسا, تابىلادى. كورەسىڭ, ەرتەڭ وزدەرى اكەلىپ بەرەدى! – دەگەن, سول جولى دا قاسىمىزدا بىرگە جۇرگەن ءالي بەكتاەۆ. بىرەۋگە تابىستاپ كەتكەندەي-اق ءسوزى نىق, وزىنە سەنىمدى. الەكەڭ دوس رەتىندە كوڭىل-جىقپاستىقپەن ايتىپ تۇر عوي دەگەن ويمەن: – ءالى ەشكىمدە جوق مىقتى تەلەفون ەدى! – دەپ مەن «قوش ايتىسقانداي» وكىنىش ءبىلدىردىم. – قازىعۇرتتا ونداي جاعداي بولمايدى! – دەپ ءالي دە ايتقانىنان قايتپادى. مەن ەرتەسىندە تاڭەرتەڭ قىزمەت بابىمەن شۇعىل استاناعا ۇشىپ كەتتىم. وزگە جۇرت بىرەر كۇن دەمالماققا سارىاعاشقا جول تارتتى. ايتقاندارىنداي-اق, سول كۇنى كەشكە تەلەفوندى بالالار ءشوپ اراسىنان تاۋىپ الىپ, اۋىلدىڭ اكىمىنە اكەلىپ تابىستاپتى. اكىم كەلگەن قوناقتىڭ ءبىرىنىڭ تەلەفونى ەكەنىن سەزىپ, ەرتەڭىندە تەلەفوندى ارنايى كىسىمەن سارىاعاشقا جىبەرەدى. ول كىسى تەلەفوندى فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامىزدىڭ قولىنا تاپسىرادى. فاريزا اپام استاناعا قايتىپ كەلگەن سوڭ ادەتىنشە ءىنى-قارىنداستارىن قوناققا شاقىرىپ, جينالعان جۇرتتىڭ كوزىنشە تەلەفوندى «سۇيىنشىلەپ» ماعان قايتاردى. «الىبەك, مەن بۇل وقيعا تۋرالى ولەڭ جازامىن. ول ولەڭ «باسىندا قازىعۇرتتىڭ سوتكا قالعان» دەپ باستالاتىن بولادى», دەپ ءبارىمىزدى دۋ كۇلدىرسىن…
قازىعۇرتتىقتار الدىمەن ىرىمشىل جۇرت ەكەن, سودان كەيىن نامىسشىل ەكەن. تاۋلىق اعايىندارمەن بىرەر كۇن ارالاسقانىمىزدا, ونداي ءايبات مىنەز-دەرىن ءبىز دە بايقاعانبىز. ورنەكتى وي يەلەرىمەن, ورەلى ءسوز يەلەرىمەن كەزدەسىپ, جۇرەك اشىپ شەشىلە سويلەسىپ جۇردىك. قىسقاسى, ادام بويىنان ىزگىلىكتى كورە ءبىلۋ, جاقسىلىقتى تاني ءبىلۋ ءۇردىسىن قازىعۇرتتىقتار كوپتەن بەرى وزدەرىنىڭ ءومىر سالتىنا اينالدىرىپتى... قازىعۇرت اللانىڭ شاپاعاتى تۇسكەن, پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان اۋليە تاۋ عانا ەمەس, جانىڭا جاپىراق جايار جاقسىلار مەكەنى ەكەنىنە دە كوزىمىزدى جەتكىزىپ قايتتىق». الىبەك كولەمدى تولعاۋىن ءوستىپ بارىپ اياقتايدى.
بىلايشا قاراعاندا ۇساق مىسال سياقتى كورىنەتىن وسى جاي تالاي ويعا جەتەلەيدى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا ءدال وسىنداي كەڭدىكپەن, ءدال وسىنداي تازالىقپەن جەتكەن قازاقتاي حالىق بار ما ەكەن مىنا جەردىڭ بەتىندە؟ سول كەڭدىك, سول تازالىق سەكسەن جىلداي سىلىكپەڭدى شىعارىپ, ءسۇتىڭدى توككەن كەشەگى كەر كەزەڭدەردە دە قازاننىڭ قىرىنا قاتاتىن قايماقتاي بولىپ وسى وڭتۇستىكتە قالىپ قويعانداي كورىنەدى. سول قايماق تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جاڭا ءومىر باستاعان قازاق ەلىنىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعانداي دا سەزىلەدى سانامىزعا. سول ۇيىتقىنىڭ دا ۇيىتقىسى بار, ونىڭ اتى – قازىعۇرت. قازىعۇرت – ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ سيمۆولى. ادامزاتتى تۇزەلۋگە, تۇلەۋگە, جاڭعىرۋعا, جاسامپازدىققا ۇمتىلدىراتىن ۇلى ۇستانىم. جاڭا قوعام قۇرىپ, جاڭا زامانعا اۋىسىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنا ءتۇسىپ جاتقان جاس مەملەكەتىمىزگە قازىعۇرت قاسيەتى بۇرىنعىدان دا كوبىرەك كەرەك.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى