ەلباسىنىڭ كۇنى كەشەگى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا ءمان بەرگەنى تەگىن ەمەس. ء«بىر سوزبەن ايتقاندا بالاماسى جوق باعدارلاما. ايتسە دە, قاراپايىم حالىق بۇل باعدارلامانىڭ قىزىعىن كورگەن جوق. نەگە؟» دەگەن پرەزيدەنت يگى جوبانىڭ ىلگەرى جىلجىماي جاتقانىن سىنعا الىپ, اكىمدەرگە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. ايتسا ايتقانداي, بۇل حالىقتى باسپانامەن قامتۋعا باعىتتالعان بالاماسى جوق باعدارلاما. ونىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى ورىندالۋى ويداعىداي ما؟ ايماقتى الاڭداتقان باسقا دا قانداي ماسەلەلەر بار؟
وبلىس ورتالىعىندا «7-20-25» يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى بيىل شىلدە ايىندا باستاۋ الدى. قاراعاندىدا بيىل قىركۇيەك ايىنىڭ وزىندە «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى بويىنشا قولدانىسقا 181 پاتەر بەرىلدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بانكتەر اتالعان باعدارلاما بويىنشا 324 پاتەر ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر. 2019 جىلى قاراعاندىلىقتار ءتيىمدى شارتتار بويىنشا 1052 پاتەر ساتىپ الا الادى, ال جالپى 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 3 607 پاتەر ساتىلىمعا شىعارىلماق. ايتا كەتەرلىك جايت, قالادا پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەترىنىڭ قۇنى 180-220 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى.
جالپى, وبلىس ورتالىعىندا بۇل يگى ءىس قارقىن الا باستاعانىمەن, وكىنىشكە قاراي سەرىكتەس قالالار مەن شاعىن شاھارلار تاراپىنان اتالعان باعدارلاماعا دەگەن قىزىعۋشىلىق بايقالماي وتىر. ال مۇنىڭ سوڭى «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسىنىڭ وبلىستاعى كەيبىر وڭىرلەردە دۇرىس جۇزەگە اسپاي قالۋىنا اكەلىپ سوعۋى بەك مۇمكىن.
– جەزقازعان مەن بالقاش قالالارىندا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. وبلىستىق بيۋدجەتتەن كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ ارقاسىندا بۇل ۇيلەردەگى شارشى مەتردىڭ باعاسى 90-100 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن تارتىمدى باعا. شاعىن قالالاردا وبلىس ورتالىعىنا قاراعاندا ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەنىرەك ەكەنىن نازاردان شىعارماۋ كەرەك. وبلىستىڭ قولداۋىمەن «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ ولشەم شارتتارىنا ساي كەلەتىن جانە ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن قىمبات ەمەس ۇيلەر سالۋعا بولاتىن ەدى. تەمىرتاۋ, بالقاش جانە جەزقازعان قالالارىندا ءبىزدىڭ بانكتىڭ سالىمشىلارى كوپ ەكەنىن بىلەمىز جانە ولار وسىنداي ۇسىنىسقا قىزىعۋشىلىق تانىتار ەدى, – دەيدى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق قاراعاندى فيليالىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان جۋاسپاەۆ.
ءوڭىر باسشىسى ەرلان قوشانوۆ بۇل يدەيانى قۇپتاپ, وبلىس «7-20-25» باعدارلاماسىنا قاتىساتىن قۇرىلىسشىلارعا تۇرعىن ۇيلەردى سالۋعا قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەدى. وبلىس باسشىسى وسىلاي دەپ وتىرعاندا, تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى عالىم ءاشىموۆ اڭگىمە اۋانىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. انىعىن ايتقاندا, ول جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تەمىرتاۋدان ءۇي ساتىپ الۋعا ق ۇلىقتى ەكەندىكتەرىنە كۇمان كەلتىردى.
– ءبىز قازىر ەشتەڭە سالىپ جاتقان جوقپىز. بارشاڭىزعا بەلگىلى, بىزدە قازىر جىلۋ تاپشىلىعى بار. «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» سالىمشىلارىمەن سويلەسكەن ەدىم, ولار تەمىرتاۋدا قالۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جوق. الماتى, استانا, قاراعاندى قالالارىنان باسپانا الۋعا اقشا جيناپ جاتىر, – دەپ مالىمدەدى تەمىرتاۋدىڭ اكىمى.
البەتتە مۇنداي جاۋاپتىڭ اتالعان باعدارلامانىڭ بارلىق وڭىردە قانات جايۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ جۇرگەن وبلىس باسشىسىنا ۇناماعانى راس ەدى.
– مەن مۇنىمەن تۇبەگەيلى كەلىسپەيمىن, – دەدى ەرلان قوشانوۆ. – ءبىر ءۇيدى جىلىتۋ ءۇشىن نەبارى 0,4 گيگاكالوريا قاجەت! ول سونشالىقتى كوپ ەمەس. ءبىز وبلىس بيۋدجەتى ەسەبىنەن قۇرىلىسقا كومەكتەسۋگە بارلىعىن قولداۋعا دايىنبىز, سىزدەرگە تەك ءوز جۇمىستارىڭىزدى اتقارۋ قاجەت! ۇيلەردى سالۋ كەرەك, ساتىپ الۋشىلار تابىلادى.
ال جەزقازعان قالاسىندا جاعداي باسقاراق. بيىل قولدانىسقا ەكى تۇرعىن ءۇي بەرىلمەكشى. ونىڭ ءبىرى جالدامالى بولسا, ەكىنشىسى – نەسيەلىك. بۇدان بولەك تاعى دا ءۇش جالدامالى جانە ەكى نەسيەلىك كوپقاباتتى ءۇيدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەندى. ونىڭ ەكەۋىنىڭ قۇرىلىسى كەلەسى جىلى باستالادى. قازىر قالا اكىمشىلىگى «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكىمەن» تىزە قوسىپ, بەلسەندى جۇمىس اتقارۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە 2020 جىلى تاعى ءبىر جالدامالى تۇرعىن ءۇي سالۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
بالقاش قالاسىندا دا بيىل 45 پاتەرلىك ەكى نەسيەلىك جانە 48 پاتەرلىك ەكى جالدامالى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ەكى ءۇيدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ, ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار جەلىگە قوسىلعان.
– وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ كەرەك. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بولعاندىقتان, قالا اكىمدەرى, قۇرىلىسشىلار, بانك وكىلدەرى – سىزدەرگە بەلسەندىرەك جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىر ايدان كەيىن سىزدەردىڭ اتقارعان جۇمىستارىڭىز تۋرالى ارالىق ەسەپتى تىڭدايتىن بولامىن. قۇرىلىسشىلاردان جوبالار كۇتەمىن, بانكتەردەن اناعۇرلىم قارقىندى جۇمىستى – حالىققا باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى ايتۋلارىڭىزدى كۇتەمىن. ءوز تاراپىمىزدان ءبىز قولداۋ كورسەتەمىز – قۇرىلىسشىلار باعاسى مەن ساتىپ الۋشىلارعا ارنالعان قورىتىندى باعانىڭ ايىرماشىلىعىن بيۋدجەتتەن وتەۋگە, ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالاردى قوسۋدا كومەك كورسەتۋگە دايىنبىز, – دەيدى ەرلان قوشانوۆ.
شاحانداعى شاتاق قايتالانباس ءۇشىن
2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قاراعاندىنىڭ ىرگەسىندەگى شاحان ەلدى مەكەنىندە جىلۋ قازاندىعى جارىلىپ, سونىڭ سالدارىنان كوپقاباتتى ءۇيدىڭ ءبىر كىرەبەرىسى تۇگەل قۇلاپ, توعىز ادام ءۇيىندى استىندا كوز جۇمعان بولاتىن. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەمەكشى, بيىل وبلىس باسشىلىعى كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىندەگى قازاندىقتارعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدى ىقتياتتى تۇردە قولعا الدى. وبلىس بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, تىسقا شىعارىلۋى ءتيىس وتىزعا جۋىق قازاندىق انىقتالدى. تاكتيكالىق شارالار قولدانۋ ءۇشىن 2018-2019 جىلدارعا ارنالعان «جول كارتاسى» دا ازىرلەنىپ, جاقىندا قابىلداندى.
شاحان دەمەكشى, ونداعى قازاندىقتىڭ تاعدىرى كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويعان جوق. كەنتتەگى 117 ءۇيدى جىلىتاتىن ورتالىق قازاندىق سالۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ءازىر بولعان. بۇگىندە مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىنان ءوتىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جىبەرىلگەن بۇل جوباعا 2 ملرد تەڭگە مولشەرىندە قاراجات قاجەت.
– كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىنەن دەربەس جىلىتۋ جۇيەلەرىن شىعارۋ جوسپارى ءۇش جىلعا ەسەپتەلگەن. ءبىرىنشى كەزەكتە تىك ورنالاسقان قازاندىقتاردى شىعارۋ كەرەك بولدى, سەبەبى ولار كولدەنەڭ ورنالاسقان قازاندىقتارعا قاراعاندا اناعۇرلىم قاۋىپتى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەككە 18 قازاندىق ەنگىزىلدى: ونىڭ بىرەۋى – اقتاۋ كەنتىندە, قالعانى – شاحان ەلدى مەكەنىندە. ول جۇمىستار وتكەن جىلى اياقتالدى, – دەيدى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تكش باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ۇلانتاي ۇسەنوۆ.
سونىمەن بىرگە ول ساران قالاسىنداعى رەزينا-تەحنيكالىق زاۋىتتىڭ ماڭىنا مودۋلدىك قازاندىق ورناتۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن دەپ مالىمدەدى. قالالىق بيۋدجەتتەن بۇل ماقساتقا 20 ملن تەڭگە بولىنگەن. بۇرىن قازاندىق جارتىلاي بوس تۇرعان كوپقاباتتى ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە ورنالاسقان ەدى.
بۇگىندە جەرگىلىكتى اكىمدىك ونى قالپىنا كەلتىرىپ, بوس تۇرعان پاتەرلەرگە تۇرعىنداردى قونىستاندىرۋ بويىنشا شەشىم قابىلداعان.
قازىرگى تاڭدا وبلىستىڭ شەت اۋدانىنداعى اقادىر كەنتىندە تىسقا شىعارىلماعان 11 قازاندىق قالدى. اۋداندىق اكىمدىك وسى قازاندىقتار بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەپ, قازىر مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلۋدە.
– اقادىر كەنتىندە 5 مودۋلدىك قازاندىق سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وعان سول ماڭداعى 11 ءۇي عانا ەمەس, پەشپەن جىلىتىلاتىن باسقا دا ۇيلەر, سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك مادەني نىساندار دا قوسىلادى, – دەدى ۇ.ۇسەنوۆ. – ياعني, كەنتتىڭ جىلىتۋ جۇيەسى تولىقتاي وزگەرتىلىپ, ول بۇرىنعىعا قاراعاندا ساپالى ءارى قاۋىپسىز بولادى.
ۇ.ۇسەنوۆ بيىلعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق كەزىندە قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ قاتاڭ ساقتالاتىنىن اتاپ ءوتتى. قۇرامىندا ساراپشىلار دا بار ارنايى كوميسسيا بارلىق قازاندىقتى تەكسەرىستەن وتكىزىپ, ناتيجەسى بويىنشا عانا دايىندىق تولقۇجاتىن بەرگەن. ءتىپتى پەش جاعۋشىلاردىڭ وزىنە ارنايى دارىستەر ۇيىمداستىرىلدى.
باعانىڭ باس جىبى سەنىمدى قولدا
ارقا وڭىرىندە كوكونىس وسىرۋشىلەر بيىل جاقسى ءونىم جينادى. القاپتاردان 181 مىڭ توننادان استام كارتوپ جانە 34,5 مىڭ توننا باسقا كوكونىس تۇرلەرى ءوندىرىلدى. قازىرگى تاڭدا قاراعاندى وبلىسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا بارلىق جيناعان ونىمدەرىنىڭ ءبىر بولىگىن ايماقتىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىنا تاپسىرۋعا بەيىل تانىتىپ وتىر. ياعني, وبلىس باسشىلىعى ماۋسىم ارالىعىندا قالا تۇرعىندارىنىڭ كارتوپ پەن باسقا دا كوكونىس تۇرلەرىن تۇراقتى ءھام قولجەتىمدى باعامەن ساتىپ الۋلارىن الدىن الا ويلاستىرىپ, قاتاڭ باقىلاۋعا العان.
مۇنى وبلىستىق اكىمدىكتە وتكەن جيىندا ءوڭىر باسشىسى راستادى.
– مەن وسىعان دەيىن وساكاروۆ جانە نۇرا اۋداندارىنىڭ ءىرى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەستىم. بارلىعى وتكەن جىلعىداي ونىمدەرىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇراقتاندىرۋ قورىنا ناقتى ءبىر باعامەن, وزىندىك قۇنىمەن بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. ءبىز وتكەن جىلى, اسىرەسە ماۋسىم ارالىعىندا, وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا كارتوپ پەن باسقا دا كوكونىستەر باعاسىنىڭ شارىقتاپ كەتپەۋىنە قول جەتكىزدىك. بيىل دا وسى باعىتتا ىلگەرى جىلجۋىمىز كەرەك, – دەدى ەرلان قوشانوۆ. سونداي-اق ايماق باسشىسى ءتيىستى مەكەمەلەرگە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن دەر ۋاقىتىندا مەموراندۋمدار جاساۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار قازىرگى كەزدە قانتقا قاتىستى تۋىنداعان ماسەلە دە تالقىلاندى. رەسمي مالىمەتتەرگە ساي, وڭىردە قۇمشەكەردىڭ بولشەك ساۋداداعى قۇنى 2,9%-عا وسكەن. باعالاردىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قولدانىلۋدا. تۇراقتاندىرۋ قورىنان تاۋارلىق تۇگەندەۋ جۇرگىزىلگەن. قانت تومەندەتىلگەن باعامەن الەۋمەتتىك پاۆيلوندار مەن ءىرى سۋپەرماركەتتەردە ساتىلىپ جاتىر. ساۋدا نۇكتەلەرىندە وسى تاۋارعا قاتىستى ەشقانداي دۇرلىگۋ بايقالمايدى. جاقىن ارادا تۇراقتاندىرۋ قورىنا رەسەي مەن بەلارۋستەن ساتىپ الىنعان تاعى 200 توننا قانت كەلىپ تۇسەدى. قولدا بار ەسەپتەمەلەر بويىنشا, وبلىستا ءبىر ايدا 2 مىڭ توننا قانت تۇتىنىلاتىن كورىنەدى. قازىر ايماقتا 2018-2019 جىلدارعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىك تۇراقتاندىرۋ قورى قۇرىلىپ جاتىر. جىل سايىن بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن شامامەن 250 ملن تەڭگە بولىنەدى. بيىل اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردەن 2500 توننا كارتوپ, 300 توننا ءسابىز, 100 توننا قىزىلشا جانە 50 توننا ورامجاپىراق ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. البەتتە قامدانعاننىڭ قاپى قالمايتىنى بەلگىلى. مەزگىلدىڭ الدا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەرى وزىنە دەگەن ىقتياتتى كوزقاراستى قاجەت ەتەدى. ال بۇل دەگەنىڭىز, ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان تابىس پەن تۇرمىستىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باستار تۋرا جول.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى