– ومىرۇزاق, سوڭعى جىلدارى كوپ ايتىلىپ جۇرگەن بلوكچەين تەحنولوگيالارى دەگەنىمىز نە؟ وسى ۇعىم جايلى ءتۇسىندىرىپ وتسەڭىز...
– بلوكچەين – ينتەرنەتتىڭ دامىعان جاڭا ساتىسى, ياعني ينتەرنەت 2.0. ءبىزدىڭ وسىعان دەيىن قولدانىپ كەلگەنىمىز ينتەرنەت 1.0 بولاتىن. ەڭ العاش 1970-1980 جىلدارى جۇرت ينتەرنەتتى بەلگىلى ءبىر ماماندىق يەلەرىنە, ماسەلەن باعدارلاما جاساۋشىلارعا عانا كەرەك دۇنيە دەپ ەسەپتەگەن-ءدى. ول الەمدى تۇگەل قامتيدى, سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتەدى دەگەن وي بولعان جوق. ينتەرنەت 1.0-ءدىڭ نەگىزگى قىزمەتى اقپارات تاسىمالداۋ, ساقتاۋ ەدى. ال بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ, ياعني ينتەرنەت 2.0-ءدىڭ قىزمەتى – اقپارات قانا ەمەس, قۇندىلىقتاردى دا تاسىمالداۋ, ساقتاۋ. ول قۇندىلىقتار رەتىندە ماڭىزدى قۇجاتتاردى, ءتۇرلى ۆاليۋتالاردى, پاتەنتتى, تاعى باسقالارىن جاتقىزۋعا بولادى. ادامزات قازىر قۇندىلىققا يە كەز كەلگەن دۇنيەنى ەشقانداي شەكارامەن شەكتەمەي تاسىمالدايتىن, جەر شارىنىڭ باسقا ءبىر نۇكتەسىنە جەتكىزەتىن تەحنولوگياعا يە بولدى. سول تەحنولوگيانىڭ رەسمي اتاۋى – بلوكچەين.
– دەمەك, بلوكچەين وسىعان دەيىن بارشامىز قولدانىپ كەلگەن ينتەرنەتتىڭ زاڭدى جالعاسى عوي؟
– ءدال سولاي. بلوكچەين قازىر ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى. بىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى, جاساندى ينتەللەكتى, روبوتتاندىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعى بلوكچەين تەحنولوگياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
– بۇل جۇيەنىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار؟
– باستى ارتىقشىلىعى – اشىقتىق. بايقاساڭىز, قازىرگى تاڭدا ادامداردىڭ, ءىرى كومپانيالاردىڭ ءتىپتى تۇتاس مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىم از. نەگە؟ سەبەبى ولاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا اشىقتىق از. ال بلوكچەين جۇيەسىن قانداي دا ءبىر ورگان نەمەسە مەملەكەت باسقارمايدى. ونداعى بارلىق پروتسەسس اۆتوماتتى تۇردە جۇرەدى, باسقارۋ ورتالىقسىزداندىرىلعان. ءبارىن حالىقتىڭ ءوزى باسقارادى. قازىر كەز كەلگەن ادام, كومپانيا نەمەسە مەملەكەت ءبىر سەرۆەردە ءوزىنىڭ اقپاراتتارىن ساقتايدى. قۇندى اقپاراتتار شەكتەۋلى سەرۆەرگە جۇكتەلىپ, ونى ارنايى ورگان باسقارادى. بلوكچەين رەەسترىنىڭ ارتىقشىلىعى, ول جەرگە الەم بويىنشا مىڭداعان كومپيۋتەرلىك جۇيە قوسىلعان. ونداعى اسا قۇندى اقپارات نەمەسە ەسەپشوت ەشقاشان جوعالىپ كەتپەيدى. ينتەرنەت دەگەن ۇعىم جوعالىپ كەتپەيىنشە ول دا ساقتالىپ تۇرا بەرەدى. بلوكچەين رەەسترىندە تىركەلگەن اقپاراتتى نەمەسە ەسەپشوتتى, سول سياقتى باسقا دا اقپاراتتى ەكىنشى بىرەۋ وزگەرتە المايدى, «قارا بۋحگالتەريا», «سۇر بۋحگالتەريا» دەگەن ۇعىمدار وعان جات. قىسقاسى, اشىق ءارى سەنىمدى جۇيە.
– بۇل جۇيەنى حاكەرلەر بۇزا الا ما؟
– حاكەرلىك شابۋىلمەن جۇيەنى بۇزۋ تەوريا جۇزىندە مۇمكىن, ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس. بۇل ءۇشىن حاكەرلەردىڭ قولىندا بلوكچەين جۇيەسىندەگى قۇرىلعىلاردىڭ كەمىندە 51 پروتسەنتتىك قۋاتى بولۋ كەرەك. ول مۇمكىن ەمەس.
– بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ باسقا ەلدەردەگى دامۋ بارىسى قالاي؟
– بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سياقتى مەملەكەتتەر قۇجات اينالىمىن بلوكچەينگە وتكىزىپ جاتىر. وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, قىتاي ەلدەرى دە ءتۇرلى سالاعا جەدەل ەنگىزۋدە. بۇل جاھاندىق پروتسەسس, قۇجات, قارجى اينالىمىنىڭ اشىق جۇرگىزىلۋىنە ءبارى مۇددەلى.
بلوكچەيننىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ءبىر مىسال ايتايىن. ماسەلەن, مەديتسينا سالاسىن تاڭداعان ادامنىڭ وقۋ پروتسەسى, ديپلوم الۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى, ەڭبەك ءوتىلى, بىلىكتىلىگى, جۇمىسىنا قاتىستى بارلىق اقپارات ءتيىستى رەەستردە تىركەلىپ وتىرادى. ءسويتىپ ونىڭ قانشالىقتى مىقتى مامان ەكەنىن ءبارى بىلەدى. بىلىكتى بولسا, جاقسى اتى شىعادى, تابىسى كوبەيەدى. بىلىكسىز مامان بولسا, وقۋدى ازەر بىتىرسە, جۇمىستا قاتەلەسسە, وعان مامان رەتىندە ەشكىم سەنبەيدى. سول سەبەپتى, ادامدار ءوز ءىسىنىڭ مىقتىسى بولۋعا ىنتالانادى. بۇل جەكە ادامدارعا دا, ءىرى كومپانيالارعا, مەملەكەتتەرگە دە قاتىستى.
كريپتوۆاليۋتالاردىڭ داۋرەنى كەلە مە؟– كريپتوۆاليۋتالار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– كريپتوۆاليۋتالار – قولدانىستاعى اقشاعا بالاما نۇسقا رەتىندە شىققان دۇنيە. ءوزىڭىز بىلەسىز, مىڭداعان جىل بۇرىن ادامدار اقشانىڭ ورنىنا ناقتى ءبىر قۇندى زاتتاردى, مىسالى, مالدى, اڭ تەرىلەرىن, تاعى باسقالارىن الماستىرۋ ارقىلى ساۋدا جاساعان. كەيىن مەتالل اقشالار شىقتى. ودان سوڭ قاعاز اقشالاردىڭ ءداۋىرى كەلدى, اقشانىڭ قۇنى التىنمەن بەكىتىلدى. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا visa كارتاسى, mastercard پايدا بولدى. ياعني تەحنولوگيا دامي كەلە ادامدار دوربا-دوربا مەتالل اقشا تاسىمايتىن بولدى, قالتالارىن قامپيتىپ قاعاز اقشا سالىپ ءجۇرۋ دە ىڭعايسىزدىق تۋدىردى, نەسيەلىك كارتوچكاعا كوشە باستادى, ەلەكتروندى اقشالار شىقتى. بۇرىن ساۋدا-ساتتىق ادامداردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جۇرسە, ەندى ينتەرنەت ارقىلى ساۋدا جاساۋعا كوشتى. ال ينتەرنەت 2.0-ءدىڭ داۋرەنى تۋىپ, تسيفرلى ەكونوميكاعا كوشۋ پروتسەسى باستالعاندا تسيفرلى فورماتتاعى اقشا شىقتى.
– كريپتوۆاليۋتانىڭ ەلەكتروندى اقشادان ايىرماشىلىعى قانداي؟
– ەلەكتروندى اقشالار تەڭگەگە, دوللارعا, رۋبلگە, ايتەۋىر ءبىر ۆاليۋتاعا بايلانعان. اقشا اۋدارىمىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 5 مينۋتتان 5 جۇمىس كۇنىنە دەيىن ۋاقىت كەتەدى. ال قازىر جىلدامدىق وتە كۇشتى, جاساندى ينتەللەكتىلەر ونداي وپەراتسيالاردى سەكۋندقا جەتكىزبەي ورىندايدى.
بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى تاۋارى – كريپتوۆاليۋتالار. وزىق تەحنولوگيالار بار جەردە ۇنەمى كريپتوۆاليۋتا, بيتكوين تۋرالى ايتىلادى. كريپتوۆاليۋتا – ەرتەدە قولدانىلعان التىن, كۇمىس اقشانىڭ زاماناۋي ءتۇرى. زامان اعىمىنا ساي اقشانىڭ دا فورماتى وزگەرگەن, سول عانا.
– قالاي ويلايسىز, كريپتوۆاليۋتا قازىرگى اقشانى الماستىرۋى مۇمكىن بە؟
– جاڭا ايتىپ كەتكەنىمدەي, وزىق تەحنولوگيالار ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن سايىن اقشا دا بيتكوين سياقتى تسيفرلى فورماتقا وزگەرىپ جاتىر. Visa card پەن mastercard-تىڭ 2025 جىلدان باستاپ كارتا شىعارۋدى توقتاتاتىنى تۋرالى رەسمي جاريالاندى. ولار قازىر تسيفرلى فورماتقا تولىق ءوتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
بيتكوين تۋرالى نە بىلەمىز؟– سوڭعى جىلدارى ءجيى ايتىلاتىن, ەلدىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ جۇرگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بيتكوينگە بايلانىستى...
– الەمدە 200-گە تارتا مەملەكەتتىڭ ءتول ۆاليۋتالارى بار. ادامدار ونىڭ بارلىعىن ەمەس, تەك ەڭ قۇندىلارىن, وزىنە كەرەگىن, ءجيى قولداناتىن ۆاليۋتالاردى عانا بىلەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ قازاق تەڭگەنى, دوللار, ەۋرو, فۋنت-ستەرلينگتى, قىرعىزدىڭ سومىن, رەسەيدىڭ ءرۋبلىن بىلەدى دەگەندەي. سول سياقتى كريپتوۆاليۋتانىڭ دا تۇرلەرى وتە كوپ, تەك نارىققا شىققاندارىنىڭ ءوزى 2 مىڭعا جۋىقتايدى.
– بيتكويندى قاي ەلدە, كىم شىعارعانى تۋرالى اقپارات بار ما؟
– ونى ءبىر ادام شىعاردى ما, ءبىر توپ, الدە مەملەكەت شىعاردى ما, ءالى كۇنگە بەلگىسىز. ورتالىقسىزداندىرىلعان جۇيە بولعاندىقتان, ناقتى باسشىسى جوق. توعىز جىل بولدى, تاريحىن ەشكىم اشا المادى. كريپتوۆاليۋتانىڭ نەگىزىن قالاۋشى ادامنىڭ نەمەسە توپتىڭ لاقاپ اتى – ساتوشي ناكوموتو. جاپون تىلىنەن اۋدارعاندا ساتوشي – انىق ويلاۋشى ادام, ويشىل دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن.
– ۆاليۋتالاردىڭ بانكنوتتارى بولاتىنى سياقتى, بيتكويننىڭ دە ولشەمدەرى بار ما؟
– 1 بيتكوين 100 ميلليون ساتوشيدەن تۇرادى. ساتوشي دەگەنىمىز بىزدىڭشە تيىن, تسەنت سياقتى.
– بيتكويننىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار؟
– بلوكچەين تەحنولوگياسى بويىنشا جاسالعاندىقتان, بۇل بارىنشا اشىق كريپتوۆاليۋتا. مەن قازىر استاناداعى تانىسىما 1 بيتكوين جىبەرەتىن بولسام, ونى كىم, قاشان جانە قايدا جىبەرىلگەنى تۋرالى اقپارات كورىنەدى. اتى-ءجونىم كورسەتىلمەگەنىمەن ءتيىستى كودتار جازىلىپ تۇرادى.
– 1 بيتكوين – 6300 دوللارعا تەڭ دەدىڭىز. ياعني قازىر سونشا دوللار نەمەسە سول مولشەردەگى تەڭگەنى الىپ بارىپ, كريپتوماتتان بيتكوين الۋعا بولادى عوي؟
– ءيا, الۋعا بولادى. الماتىدا «ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى» دە بار. الماتىدا كۇن سايىن 500 مىڭ تەڭگە مەن 1 ميلليون دوللار ارالىعىندا ساۋدا ءجۇرىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن.
قازىرگى تاڭدا دامۋ پروتسەسى بويىنشا NYSE قور بيرجاسى Forex ۆاليۋتا نارىعىنان دا جىلدام قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان نارىق – تسيفرلى نارىق. بۇل جەردە تسيفرلى قۇندىلىقتار ساۋدالانادى. تسيفرلى نارىقتاعى ءبىر كۇندىك قارجى اينالىمى 12-15 ميلليارد دوللار. ياعني جىلدىق كورسەتكىش 4 تريلليون دوللاردان اسىپ تۇسەدى.
– تسيفرلى قارجى وپەراتسيالارىندا قاۋىپسىزدىك جاعى ويلاستىرىلعان با؟
– كريپتوۆاليۋتا جاڭادان پايدا بولعان كەزدە اقپاراتتىڭ ازدىعىنا بايلانىستى الدانىپ قالعان ادامدار دا كوپ بولدى. شەتەلدەردە بيتكوينگە ۇقساس كريپتوۆاليۋتا شىعارىپ, ەلدىڭ اقشاسىن الىپ تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتكەندەر از ەمەس. الاياقتار بيتكويننىڭ اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعانىن پايدالانىپ, سوعان ۇقساس وزدەرىنىڭ جاڭا ۆاليۋتاسىن ساتادى. سونداي وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بلوكچەين تەحنولوگياسى, كريپتوۆاليۋتالار تۋرالى حالىققا ۇيرەتە بەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. گارۆاردتا بلوكچەين ەكونوميسىن دايارلاۋ اقىسى – جىلىنا 40 مىڭ دوللار تۇرادى ەكەن. بىزگە دە وسى باعىتتا ءبىراز جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
جالپى, بلوكچەين, كريپتوۆاليۋتا, بيتكوين تيىمدىلىگى جاعىنان دالەلدەۋدى, ناسيحاتتاۋدى دا قاجەت ەتپەيتىن دۇنيەلەر. ول بىزگە بولاشاقتا كەلەتىن ۇعىم بولىپ كورىنگەنىمەن, قازىر كۇن سايىن ومىرىمىزگە ەنىپ جاتىر. بۇل بولاشاق ەمەس, وسى شاق. بىزگە ءسال كەشىگىپ كەلىپ جاتىر.
– كريپتوۆاليۋتالارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ءبىلىمىن ايتپاعاندا, مەملەكەتتىڭ زاڭنامالىق بازاسى, ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ جولدارى, تاعى باسقا دا دايىندىعى بولۋ كەرەك قوي.
– مالتا, جاپونيا, كورەيا سىندى ەلدەردە ءتيىستى زاڭ قابىلدانعان. رەسەيدە ءتيىستى زاڭ جوباسى قولعا الىنىپتى. «استانا» حقو وسى جۇمىسپەن اينالىسىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. بۇرىن-سوڭدى بولماعان دۇنيە عوي, بىردەن ءبارى كەرەمەت بولىپ كەتپەيتىنى تۇسىنىكتى, الەمدىك تەحنولوگيالار الەمدىك ستاندارتپەن ەنگىزىلۋگە ءتيىس.
– كريپتوۆاليۋتا نارىعى كۇن وتكەن سايىن ۇلكەيىپ كەلەدى ەكەن. ءبىزدىڭ حالىق سول نارىققا قالاي ارالاسۋ كەرەك؟
– بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ حالىق كريپتوۆاليۋتا, بيتكوين دەگەن ۇعىمداردى تەرەڭ ءتۇسىنىپ الۋى كەرەك. ايتپەسە, الدانىپ قالۋ وپ-وڭاي. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, سوڭعى 1-2 جىلدا جالعان بيتكوين الىپ, جەر سيپاپ قالعان ادامدار بار. مىسالى, بيتكوين ساقتايتىن جەردى, ياعني ەسەپشوتتى «بيتكوين ءاميان» دەيمىز. ء«امياندى» قانداي دا ءبىر بانكتەن اشپايسىز, ول ەسەپشوتتى باسقاراتىن, قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرەتىن جالعىز قوجايىنى ءوزىڭىز بولاسىز. ءپارولىن ۇمىتىپ قالساڭىز, وندا ساقتالعان بيتكويندى ەشكىم الىپ بەرە المايدى, ءپارولدى وزگەرتە دە المايسىز. مەنىڭ تانىستارىمنىڭ اراسىندا سونداي جاعدايعا ۇشىراپ, ونداعان بيتكوينىن الا الماي جۇرگەن ادامدار بار. قازىر 3 ميلليوننان استام بيتكوين قوجايىنىنىڭ ۇقىپسىزدىعىنان ء«امياننىڭ» ىشىندە بوسقا جاتىر. حالىققا بيتكوين تۋرالى اقپارات بەرگەننەن كەيىن ء«اميانىن» قالاي دۇرىستاپ اشۋ كەرەكتىگىنەن باستاپ ۇيرەتۋ كەرەك. ادامدار كريپتوۆاليۋتا الماس بۇرىن, الدىمەن قاۋىپسىزدىكتى ۇيرەنۋگە ءتيىس.
– كريپتوۆاليۋتالارعا قىزىعۋشىلىق, ترەيدەرلىك جۇمىس ءسىز ءۇشىن قانشالىقتى تابىستى بولدى؟
– بۇل تەحنولوگيا بويىنشا ساۋدا-ساتتىق جاساپ ۇلكەن بيزنەس قۇرۋعا مۇمكىندىك مول. مەن بىرنەشە جىل بۇرىن استىمداعى ماشينامدى ساتىپ, بۇل بيزنەستى 2 مىڭ دوللارمەن باستاعانمىن. بيتكوين تۋرالى العاش ەستىگەنىمدە 400 دوللار تۇراتىن, مەن ساتىپ العانشا 600 دوللارعا دەيىن ءوسىپ كەتتى. قازىر 6 مىڭ دوللاردىڭ ۇستىندە. سوڭعى 1-2 جىل ىشىندە قارجىلاي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىم دەپ ايتا الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»