زىمىران قۇلاعان اۋماق باقىلاۋدا

بۇل وقيعاعا ەلىمىزدىڭ تۇر­عىن­دارى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, اپاتتىڭ سەبەبىنە, ودان كەلەتىن شىعىن مەن زيانعا قاتىس­تى كوپتەگەن ساۋال تۋىنداپ وتىر­عانى بەلگىلى. وسىعان وراي قور­عانىس جانە اەروعارىش ونەر­كاسىبى ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆپەن ەگجەي-تەگ­جەي­لى سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. 

– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازان­نىڭ 11-ءى كۇنى «سويۋز-فگ» زىمى­ران­تاسىعىشىن «سويۋز مس-10» عارىش كەمەسىمەن ۇشىرۋ كەزىندە, ۇشۋدىڭ 122 سەكۋندىندا شتاتتان تىس جاعداي ورىن الدى. ءساتىن سالعاندا, اۆاريالىق جۇيە اقاۋ­سىز جۇمىس ىستەپ, عارىشكەرلەر كاپسۋلاسى, وزدەرىڭىز بىلەتىن­دەي جەزقازعان قالاسىنان 25 شاقىرىم جەرگە قوندى.

وقيعادان سوڭ قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ اراسىنداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان زىمىرانداردى جىبەرۋ كەزىندە اۆاريالار بولعان جاعدايداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس, اۆاريا سالدارىن باعالاۋ جانە جويۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيالار قۇرىل­دى. كوميسسيالاردى قازاقستان تاراپىنان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, رەسەي تاراپىنان – «روسكوسموس» مەمكورپوراتسياسى باسقارادى.

سوندىقتان شىعىن تۋرالى تەك ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتىك كوميس­سيا­لارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا عانا ايتۋعا بولادى.

قازاقستاندىق ۇكىمەتتىك كو­ميس­­سيا­سىنىڭ قۇرا­مىندا 10 مي­­ني­ستر­­لىكتىڭ جانە قاراعاندى وب­لىسى اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. جۇمىسشى ورگانى – ءىىم-ءنىڭ توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى.

بۇگىنگى كۇنى زىمىراننىڭ بار­لىق بولشەكتەرى تابىلدى. زىمىران بولىكتەرى تۇرعىن­دارى جوق اۋدان­­­داردا قۇلاعان, وقيعادان زارداپ شەگۋشىلەر بولعان جوق.

اتاپ ايتار بولساق, «سويۋز-فگ» زىمىران تاسىعى­شى­­­نىڭ ءبىرىنشى ساتىسى ء(تورت بۇيىرلىك بلوك) شتاتتى قۇلاۋ اۋدانىنا – جەزقازعان قالاسىنان وڭتۇستىك باتىسقا قاراي قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدا­نى اۋماعىنا قۇلادى. ەكىنشى ساتى, زىمىراننىڭ باسقى بولىگى جانە عارىش كەمەسىنىڭ تۇرمىستىق بولىگى تالاپ اۋى­لىنان 16 شاقىرىم جانە جەزقازعان قالاسىنان 28 شاقىرىم قاشىقتىققا قۇلادى. ءۇشىنشى ساتى جانە عارىش كەمەسىنىڭ اسپاپتىق-اگرەگاتتىق بولىگى تالاپ ­اۋىلىنان 19 شاقىرىم جانە جەزقازعان قالاسىنان 35 شاقىرىم قاشىقتىقتا قۇلادى.

– زىمىران اپاتتارىنىڭ قور­شاعان ورتاعا زيانى تۋرالى ەكولوگتار تالايدان ايتىپ, دابىل قاعىپ كەلەدى. جۇرتشىلىقتى ەڭ الدىمەن الاڭداتاتىنى دا وسى. بۇل جولعى وقيعادان كەلە­تىن ەكولوگيالىق شىعىن تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– زىمىران بولىكتەرى قۇلاعان جەرلەردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى باقىلاۋ ءۇشىن وقيعانىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ قورعانىس جانە اەرو­عارىش مينيسترلىگى اەروعارىش كو­ميتەتىنىڭ «عارىش-ەكولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» رمك ەكو­لو­گيالىق توبى جۇمىس جاساپ جاتىر.

بۇل ورتالىقتىڭ ەكولوگتارى رەسەيلىك «تسەنكي» فمبك جانە «ۆپك «نپو ماشينوستروەنيا» اق كاسىپورىندارىنىڭ ماماندارىمەن بىرگە زىمىران ۇشىرۋدان ءبىر كۇن بۇرىن شتاتتىق ۇشىرۋلار كەزىندە تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە دايىن بولعان. اپات بولعان كەزدەن باستاپ قازاقستاندىق ەكولوگتار وقيعا ورنىندا قاجەتتى جۇمىستاردى جۇرگىزىپ جاتىر.

قازىرگى كۇنى اتالعان اۋماقتا را­دياتسيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلدى جانە رادياتسيالىق فون قالىپتى ەكەنى انىقتالدى. تالداۋ جاساۋ ءۇشىن توپىراق پەن اۋا ۇلگىلەرىن الۋ جۇمىستارى اياقتالدى. ۇلگىلەر جەز­قازعان قالاسى زەرتحاناسىنا حيميالىق-تالداۋ زەرتتەۋىنە جولداندى. قازىرگى كەزدە تالداۋ ناتيجەلەرىن كۇتىپ وتىرمىز.

– ەكولوگيالىق شىعىننىڭ كولەمىنە قاتىس­­­تى الدىن الا بولجامدار بار ما؟ شىعىن كەلتى­رىل­­گەنى انىقتالعان جاعدايدا ونىڭ وتەۋى بولا ما؟

– جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, شىعىن قا­زاقستان­­دىق جانە رەسەيلىك ۇكىمەتتىك كوميسسيالار جۇمىسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكولو­گيالىق تەكسەرۋ قورىتىندىسىنان كەيىن ناقتىلانادى. شىعىندى ەسەپتەۋدى ەكولوگيالىق توپ قورىتىن­دىلارى نەگىزىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگانى – ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جۇرگىزەدى. ەكولوگيالىق شىعىن انىقتالعان جاعدايدا ونى رەسەي تارابى وتەيدى.

– اپات سالدارىن جويۋ بويىنشا قانداي شارالار جاسالىپ جاتىر؟

– قازىرگى ۋاقىتتا زىمىراننىڭ بولشەكتەرىن جيناۋ جانە ولاردى قۇلاۋ اۋدانىنان شىعارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. الىنعان قورشاعان ورتا نىساندارى ۇلگىلەرىنىڭ تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەتتىك كوميسسيالار اپات سالدارىن جويۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى مەن مەرزىمىن انىقتايتىن بولادى. بۇل ءىس-شارا­لاردى ىسكە اسىرۋ رەسەي قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.

– ادەتتە مۇنداي وقيعالاردان كەيىن زىمى­رانداردىڭ ۇشىرىلۋى توقتاتىلاتىنىن بىلە­مىز. بۇل جولى قالاي بولادى؟

– ءيا, كەلىسىمگە ساي اپات بولعان جاعدايدا رەسەي ونىڭ سەبەپتەرiن انىقتاعانعا دەيiن ءدال وسىنداي زىمىران تۇرلەرiن ۇشىرۋ توقتاتىلادى. ۇشىرۋدى ءارى قاراي جالعاستىرۋ اپات سەبەبى انىقتالىپ, وسى ۇلگiدەگi زىمىرانداردى بۇدان ءارى ۇشىرۋ قاۋiپسiزدiگi قامتاماسىز ەتىلگەندە عانا قازاقستاننىڭ كەلiسiمi بويىنشا باستالۋعا ءتيىس. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «سويۋز» زىمىران تاسىعىشىنىڭ ءۇش ۇشىرىلىمى جوسپارلانعان. ازىرشە ولاردىڭ ناقتى مەرزىمدەرى تۋرالى ايتۋعا ەرتەرەك.

– اپاتتىڭ ناقتى نەدەن بولعانى انىق­تالدى ما؟

– ازىرشە ناقتى سەبەپتەرى رەسمي ايتىلعان جوق, بىرنەشە نۇسقاسى قاراستىرىلۋدا. «روسكوسموس» ارنايى قۇرعان كوميسسيا سەبەپتەرىن انىقتاپ جاتىر. قازىر تەلەمەتريانىڭ دەرەكتەرىن انىقتاۋ جۇ­­مىس­تارى جۇرگىزىلۋدە. الدىن الا مالىمەت­تەر بويىنشا اپات زىمىران تاسىعىشتىڭ ءبىرىنشى ساتىسىنىڭ ءتورت بلوگىنىڭ بىرەۋىنىڭ ەكىنشى ­ساتىدان شتاتتان تىس بولىنۋىنەن بولعان. زىمىراننىڭ بارلىق قاجەتتى ەلەمەنتتەرى سامارا قالاسىنا جونەلتىلدى.

– تەكسەرۋ قورىتىندىلارى شامامەن قاشان بەلگىلى بولادى دەپ ويلايسىز؟

– قازىرگى كۇنى زىمىراننىڭ قاجەتتى بولشەكتەرى دايىنداۋشى زاۋىتقا جىبەرىلدى, سونىمەن قاتار رەسەي زىمىران دايىنداۋ بويىنشا قۇجاتتاما مەن تەلەمەتريالىق دەرەكتەردى زەرتتەپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى 2-3 اپتادان سوڭ بەلگىلى بولىپ قالۋعا ءتيىس.

– وسىنداي شتاتتان تىس جاعداي بولعان كەزدە مينيسترلىك تاراپىنان جا­سالاتىن ءىس-قيمىلدىڭ ارنايى ءتار­تىبى نەمەسە باعدارلاماسى بار ما؟

– ارينە ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ءىس-قيمىل تارتىبىنە ساي ارەكەت ەتەمىز. بۇل تۇرعىدا مي­نيستر­لىكتىڭ اەروعارىش كوميتە­تىنىڭ ما­ماندان­دىرىلعان كاسىپورنى – «عارىش-ەكولوگيا» عزو» رمك ۇلكەن ءرول اتقارىپ كەلەدى.

سونىمەن بىرگە ۇشىرىلىم بولاردان 5 تاۋلىك بۇرىن رەسەي تارابى ول تۋرالى بىزگە حابارلايتىنىن جانە ءبىزدىڭ ءتيىستى قىزمەتتەر مەن بولىمشەلەر جوعارى دەڭگەيدەگى ازىرلىككە كوشىرىلەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ كۇشتەرى مەن قىزمەتتەرى قاجەت بولعان جاعدايدا كەز كەلگەن ۋاقىتتا رەسەي فەدەراتسياسىنا كومەك كورسەتۋگە ءازىر بولدى.

بۇل جولى رەسەي تارابى قاجەتتىلىك بولماعان­دىق­تان قازاقستان قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ كومەگىنەن باس تارتتى. عارىشكەرلەر ورنالاسقان اپپاراتتىڭ قونعان جەرىنە جەزقازعان, بايقوڭىر جانە قاراعاندى اەرودرومدارىنان ەكيپاج مۇشەلەرىن ىزدەۋ ءۇشىن ان-12 ۇشاعىمەن جانە مي-12 تىكۇشاعىمەن ارنايى قۇتقارۋ توبى جولداندى. 

– شىعىن جوق دەسەك تە, زىمىران تاسىعىشتىڭ ەكىنشى ساتىسى تالاپ كەنتىنە تىم جاقىن قۇلادى. تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا, سول جەردىڭ تابيعاتىنا ەش سالدارىن تيگىزبەيدى دەپ ايتا الامىز با؟ ونى زەرتتەپ, انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە مە؟

– ءيا, شىنىمەن ەكىنشى ساتى بولىنگەن قۇلاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنا, تالاپ كەنتىنەن 16 شاقىرىم جانە جەزقازعان قالاسىنان 28 شاقىرىم قاشىقتىققا قۇلادى. بۇل جەردە 12 قازان كۇنى ەكولوگيالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, قورشاعان ورتا نىسان­دارىنىڭ ۇلگىلەرى الىندى.

سونىمەن قاتار 11 قازاندا زىمىران تاسىعىش ۇشىرىلىمىنان كەيىن جەزقازعان قالاسىنىڭ جانە تالاپ كەنتىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنىڭ جاعدايى تەكسەرىلدى. تەكسەرۋ قورى­تىندىسى بويىنشا لاستانۋ دەرەگى انىقتالعان جوق. زىمىران بولشەكتەرى قۇلاعان جەرلەردەگى قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن باقىلاۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسۋدا.

– زىمىران تاسىعىشتىڭ وتىنى شە, ول سول ماڭعا توگىلگەن شىعار؟ حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ورتاعا ونىڭ زيانى تيمەي مە؟

– «سويۋز» زىمىران تاسىعىش­تارىنىڭ وتىنى كەروسين مەن سۇيىق وتتەگىدەن تۇرادى. وزىڭىزگە ءمالىم, وتتەگى – قالىپتى جاعدايلاردا اتموسفەرالىق اۋانىڭ قۇرامداس بولىگى. كەروسين بولسا ۋىتتىلىعى 4 ساناتتى, قاۋىپتىلىگى از وتىن. مۇناي ونىمدەرىنە ءتان قاسيەتكە سايكەس, جانعان كەروسيننىڭ ۋىتتى اسەرى ءالسىز. جالپى, وقىس جاعداي كەزىندە, ياعني ۇشۋدىڭ 122 سەكۋندىندا ونداعى كەروسيننىڭ قالدىعى 22 توننا بولعان. 

– وسى جولى عانا ەمەس, جالپى, وسىعان ۇقساس وقيعالار بولعان كەزدە قوعام تاراپىنان «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. وسى ماسەلەگە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟

– بۇعان قاتىستى ايتار بولساق, ماسەلەنىڭ ماڭىزىن كەڭىنەن ويلاۋى­مىز كەرەك. عارىشتىق ۇشىرۋلار – ءبىزدىڭ ەلىمىز بىرتە-بىرتە قوسىلىپ كەلە جاتقان وتە ماڭىزدى قىزمەت سالاسى. 

قازىرگى ۋاقىتتا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان وزىق ەلدەردىڭ اراسىندا عارىشتىق تەحنولوگيالار بويىنشا ۇلكەن باسەكە ءجۇرىپ جاتىر. الەم ەندى 10-15 جىلدان كەيىن بۇل سالادا كىمنىڭ مەرەيى ۇستەم بولاتىنىن, عارىشتى كىم باقىلايتىنىن انىقتاۋ ۇستىندە. مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىنىڭ دا قانداي بولماعى كوبىنەسە عارىشتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولاتىنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى.

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تۇتاس عارىش باعدارلا­­­­ماسىنىڭ بولىگى بولىپ تابىلاتىن «بايقوڭىرداعى» عارىش باعدارلاماسىنان باس تارتۋعا بولمايدى. عارىش باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اسىرەسە بۇگىنگىدەي جاپپاي تسيفر­لاندىرۋ داۋىرىندە مەملەكەتتىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن ءبىر مۇمكىندىگى دەسەك تە بولادى.

– جۇرت اراسىندا «زىمىران ۇشقان سايىن اۋا رايى وزگەرەدى» دەگەن ءسوز بار. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ بايقوڭىردان زىمىران ۇشۋى, سونىڭ ىشىندە وسىنداي اپاتتار مەتەوجاعدايعا اسەر ەتە مە؟ 

– بۇل ماسەلە تۋرالى بۇدان بۇرىن بىرنەشە رەت ايتقانبىز. زىمىران ۇشۋلارى اۋا رايىنا اسەر ەتپەيدى. مۇنى قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك عالىمدار «قازگيدرومەت» رمك مەن بىرلەسە زەرتتەپ, «بايقوڭىر» عا­رىش ايلاعىنان ۇشىرىلاتىن بار­لىق ۇشىرۋلار قازاقستاننىڭ مە­تەو­جاعدايىنا اسەر ەتپەيتىنىن دالەل­دەگەن.

– وسى اپاتتان سوڭ رەسەي «پرو­تون» زىمىران تاسىعىشىن قايتا ۇشىرۋدى جوسپارلاماي ما؟

– بۇل ەڭ الدىمەن رەسەي تارابىنا قويىلاتىن سۇراق. ءاربىر زىمىراننىڭ جۇك كوتەرگىشتىگى بو­يىن­شا ءوز سيپاتتامالارى بار, ۇشىرۋ جوسپارلارى جانە كەلىسىمشارتتار سونى ەسكەرە وتىرىپ قالىپتاستىرىلعان دەپ ايتا الامىن.

– جالپى, وسى زىمىران تاسىعىشقا جانارماي قۇيۋ بارىسىنا ءبىزدىڭ تاراپ قاتىسا ما؟

– ارينە قاتىسادى. «بايقوڭىر» عارىش ايلا­عى­نان ۇشىرىلاتىن بارلىق زىمىرانداردى جونەلت­­كەن كەزدە ەكولوگيالىق جاعىن قاراۋعا ءبىزدىڭ ­«عا­رىش-ەكولوگيا» مەكەمەسى اتسالىسادى. سونىڭ ىشىندە زىمىران تاسىعىشقا جانارماي قۇيۋ بارىسىن دا باقىلايدى.

– بۇگىنگە دەيىن بايقوڭىردان رەسەيلىك زىمىرانداردى ۇشىرۋ كەزىندە قانشا اپات بولدى؟

 – «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن جالعا بەرۋ كەزەڭىندە, 1994 جىلدان بەرى 8 اۆاريا بولدى, ونىڭ 2-ەۋى «سويۋز», 1-ەۋى «زەنيت», 4-ەۋى «پرو­تون» جانە 1-ەۋى «دنەپر» زىمىران تاسىعىشى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن قامبار احمەت,

«ەگەمەن قازاقستان»