ەلباسىنىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» تاقىرىبىنداعى جولداۋى ەل كوكەيىندەگى كوپ ويلاردى ءدوپ باسقان قۇجات بولدى.
ءوز ەڭبەگىنە سۇيەنىپ, قولعا العان ءىسىن العا باستىرعانشا اسىعاتىن ازاماتتاردى كورگەندە كوڭىلىڭدى ءبىر ريزاشىلىق سەزىم باۋراپ الاتىنى بار. ەل ىشىندە ەڭبەككە ىنتالى جان كوپ ءارى ولار باستاعان ىسىنە بەرەكە ءبىتىرىپ وتىر. سول بەرەكەنىڭ باستاۋى, البەتتە جۇرت جايىن ويلاعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار, ەلباسىنىڭ جالپاق جۇرتتىڭ قامىن قاۋزاعان, قۋاتتى ارتتىرىپ, ۇمتىلىستى ۇدەتەتىن جولداۋى.
– جولداۋدىڭ ءار سوزىنە, وي تۇيىنىنە تۇبەگەيلى كوڭىل اۋدارعان ادام كوپ نارسەگە قانىعار ەدى. وندا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ بىلاي جازىلعان: «ادام ەڭبەكقور بولىپ, ءوز كاسىبىن جاقسى مەڭگەرگەندە جانە لايىقتى جالاقى الۋعا نەمەسە جەكە كاسىپ اشىپ, ونى دامىتۋعا مۇمكىندىك بولعان كەزدە تابىس ارتادى»,–دەيدى كراسنىي يار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى نۇرلان ايسين,–وسى ورايدا قازىر مۇمكىندىكتىڭ وتە زور ەكەندىگىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. 2010 جىلدان باستاۋ العان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ەل ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستادى. وعان مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ كراسنىي يار اۋىلىندا باعدارلاما بويىنشا نەسيە الىپ, ءوز جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعاندار از ەمەس.
وسى ورايدا ەل تىنىسىن سەزىنبەككە بەكىندىك. اكىم ايتقان نەسيەنىڭ نەسىبەسىن كورگەندەرمەن جولىققىمىز كەلدى.
قيقۋلاعان قاز داۋىسىنان قۇلاق تۇنادى ەكەن. ءبىر وڭكەي ەتجەڭدى, اق قازدار. ءدال قازىر ەت جيناي قويماسا دا, العاشقى قاردان كەيىن سۋىق سورعان سوڭ قاربىتا جەم جەپ, تورلانادى. قۇس ەتى قاشاندا تاڭسىق اس ساناتىندا. كاسىپكەر دە سول جايدى جاقسى بىلەتىن ءتارىزدى.
اۋەل باستا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنان 4 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپ, قۇس شارۋاشىلىعىن اشقان. قازىر 500 باس انالىق قازدى ساتىپ الىپتى. كاسىبىن باستاۋ ءۇشىن ارينە جەر كەرەك. اۋىل ىرگەسىندە تۋىرىلىپ بوس جاتقان جەر جەتەرلىك. تاياق تاستام جەردە شاعالالى وزەنى اعىپ جاتىر. بۇل اۋىلدا شابىندىق جەر جوقتىڭ قاسى. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ءدال ىرگەسىندە قونىستانعاندىقتان جايىلىم جەردىڭ دە ءورىسى تار. وسىنىڭ ءبارىن اقىل تارازىسىنا سالىپ ەكشەي كەلە, جانبوتا احمەتوۆ قۇس باعۋدى قولايلى كورگەن.
ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كاسىپكەرلىكپەن 1990-جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن اينالىسىپ كەلەدى. اۋەلى ساۋدا-ساتتىقپەن نەسىبە ايىرعان. بىراق ونىڭ وتكىنشى ەكەندىگىن ءىشى سەزسە كەرەك. وزگەنىكىن ەمەس, وزىڭدىكىن ساتقان ءلازىم.
– بالا-شاعانى اسىراۋ كەرەك بولدى,–دەيدى جانبوتا بازاربەك ۇلى. – ول كەزدەگى ساۋدانىڭ جايى بەلگىلى عوي, قات تاۋاردى ءبىر جەردەن الاسىڭ, ەكىنشى جەرگە ساتاسىڭ. كەيدە قولىڭ جۇرەدى, كەيدە توقىراپ تۇرىپ قالاسىڭ. جامان بولعان جوق, باسىمىزعا باسپانا الدىق, دۇكەن دە اشتىق. قۇسقا اۋەستىگىم بالا كەزدەن بار ەدى. ەل ىشىندە وتىرعان سوڭ كورىپ, باعىپ وستىك قوي. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جۇمىرتقا باساتىن ينكۋباتور ساتىپ العانمىن. قاجەتتى جۇمىرتقانى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇس فابريكالارىنان ساتىپ الىپ جۇردىك. مەندەگى ينكۋباتورعا 1200 جۇمىرتقا سىيادى. كەيدە جۇمىرتقا ساپاسىز بولسا, بالاپاننىڭ شىعۋى ازايىپ, شىعىنعا ۇشىرايتىن دا كەز بولادى. ەندى, مىنە, ءوزىمنىڭ 500 انالىق قازىم بار. ەشكىمنەن جۇمىرتقا ساتىپ المايمىن. ارتىلعانىن ساتامىن. شىققان بالاپاندى ماپەلەپ باعىپ, امان-ەسەن وسىرسەڭ, پايداسى كول-كوسىر. ماسەلەن, ورتا ەسەپپەن ءبىر قاز 4-4,5 كيلو ەت بەرەدى. كوكشەتاۋدىڭ بازارلارىندا ءجۇنى ج ۇلىنعان, ۇيىتىلگەن دايىن قازدىڭ ءار كيلوسى 1300-1500 تەڭگەگە باعالانادى. ال باعۋى سونشالىقتى قيىن ەمەس.
قازعا سۋ مەن شالعىن بولسا جەتىپ جاتىر. ارينە جەم دە كەرەك. ارپا, س ۇلى, استىق قالدىعىن ساتىپ الامىز. قازىر ەكى ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىرمىن. جالاقىلارىن ۋاقتىلى تولەيمىن. بيىلعى جولداۋدا ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ جاڭا مولشەرى بۇكىل ەكونوميكا اۋقىمىنداعى ەڭبەكاقى ءوسىمىنىڭ كاتاليزاتورىنا اينالادى دەلىنگەن. شىنىندا دا, ەگەر جۇمىسشى ءوز ەڭبەگىنە ساي جالاقى الماسا, مىندەتىن ءمىنسىز, بار جانىن سالىپ اتقارا ما. دەمەك, ويعا العان شارۋانىڭ جۇزەگە اسۋىنا دەم بەرەتىن تەتىك ەڭبەكتىڭ زەينەتى. ارينە الدىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرا بىلگەن جاقسى. جۇمىس بولعان سوڭ جاعدايىمىز كوپ-كورىم جاقسارىپ قالدى, جالعىز ءبىزدىڭ عانا ەمەس, تۇتاس اۋىلدىڭ. بيىلعى ەلباسىنىڭ جولداۋىنا بايلانىستى ءبىر اۋىز ەڭبەك ادامى رەتىندە پىكىر بىلدىرە كەتسەم ارتىقتىعى بولماس. مىسالى, ەلباسى ايتىپ وتىرعان جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى دەگەن ۇعىمنىڭ مازمۇنى وتە تەرەڭ. وكىنىشكە قاراي, وتپەلى كەزەڭدە ناپاقانى ساۋدا-ساتتىقتان تاپتىق تا, ەڭبەك ادامىنىڭ بار قادىرىن جوعالتىپ الدىق. مەن ونى ءوزىمنىڭ ومىرىمنەن بىلەمىن. جوعارىدا ايتقانداي, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىستىق تا, ەڭبەكتەن قول ءۇزىپ قالدىق. ال ادال ەڭبەك بارىنەن قادىرلى.
ايتسا ايتقانداي, اۋىل اجارى بۇرىنعىدان ءبىرجولا وزگەرىپ, ءتاپ-ءتاۋىر كورىككە يە بولىپتى. كوشەلەرى اباتتانىپ, جۇمىرتقاداي جۇتىنعان, وبلىس ورتالىعىنان تاياق تاستام جەردە ىرگە تەپكەن كراسنىي يار اۋىلىنىڭ كەيپى كورگەن جاننىڭ كوزىن قۋانتادى ەكەن. سوڭعى 2-3 جىلدىڭ بەدەرىندە ءبىر-بىرىمەن جارىسا بوي كوتەرگەن جاڭا عيماراتتار شاعىن اۋىلدىڭ شىرايىن كەلتىرىپ-اق تۇر. بارلىق كوشەلەر جارىقتاندىرىلعان. ۇقىپتى قولدىڭ تابى ايقىن اڭعارىلادى. اۋىل كوشەلەرىنىڭ ونە بويىندا كۇل-قوقىس جاشىكتەرى قويىلعان. اۆتوبۋس ايالدامالارى سوڭعى ۇلگىدە سالىنىپتى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, تۇرمىسى تۇزەلگەن اۋىلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى دا جاقسارا ءتۇسىپتى. بۇگىندە وسى اۋىلدا 14 مىڭعا جۋىق ادام تۇرىپ جاتىر.
– كۇنى بۇگىنگە دەيىن «رۋحاني جاڭعىرۋ», «نۇرلى جەر», «نۇرلى جول» باعدارلامالارى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى نۇرلان ايسين. – مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك بىرلەسىپ 32 پاتەرلىك ءۇش ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا جول جوندەۋ جۇمىستارى قارقىن الۋدا. كۇنى بۇگىنگە دەيىن 11500 شارشى مەتر اۋماققا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل ماقساتقا بولىنگەن 24 ميلليون تەڭگە تولىق يگەرىلدى. ءالى دە قامتي الماي جاتقان جەرلەر بار. ونداي كوشەلەرگە قيىرشىق تاس توسەپ, اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەمىز. بۇل ماقساتقا 15,7 ميلليون تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. وسى قارجىنىڭ ارقاسىندا جالپى اۋماعى 22200 شارشى مەتر جەر جوندەلدى. ەندى مىنە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ بارىسىندا ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا قويىلعان مىندەتتەر بيىگىنەن شىعۋ ءۇشىن ەسەلى جۇمىس ىستەيتىن بولامىز.
ەل ىشىندە ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتىپ, وزىنە دە, وزگەگە دە شاراپاتىن تيگىزۋگە ۇمتىلاتىن ىنتالى جاندار مول ەكەن. سول جەرى كوڭىلگە دەمەۋ. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 10 كاسىپكەر 133 ميلليون 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە نەسيە الىپ, ءوز جۇمىستارىن باستاپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – جەكە كاسىپكەر بەكجان قىرقاەۆ. ول ءوسىمتال, ءسۇتتى ەشكى باعۋعا نيەتتەنىپ وتىر.
– بۋراباي باۋرايىنداعى, كوكشەتاۋداعى تۋبەركۋلەزدەن ەمدەۋ مەكەمەلەرىمەن كەلىسىمشارت جاساپ قويدىق, – دەيدى بەكجان احمەتبەك ۇلى. – قازىر ەشكى ءسۇتىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن ەل جاقسى بىلەدى. استانا ماڭىنداعى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتان ەشكى الۋعا كەلىستىك. بيزنەس-جوسپارىمىز ماقۇلداندى. ەندى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا نەسيە الامىز. ازىرگە ءوز قارجىمىزعا مال قوراسىن سالىپ جاتىرمىز. ءسۇت قۇياتىن تسەح تا وسى جەردە. رەسەيدەن 175 مىڭ تەڭگەگە ساۋىن اپپاراتىن ساتىپ الدىق.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلدا ءشوپ شاباتىن جەر از. ونىڭ ۇستىنە جايىلىم ماسەلەسى دە تولعاندىرىپ وتىر.
شىنتۋايتىندا, اۋىلدا كاسىپ كوزى بارشىلىق. تەك سونى يگەرەمىن دەيتىن نيەت بولسا بولعانى. ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى ەل ىشىندەگى ىرىستى ارتتىرىپ, ىنتىماقتى نىعايتۋعا وراسان زور ىقپال ەتەتىندىگى بەلگىلى. ماقسات – ايقىن, مىندەت – اسقارالى. سول ۇدەدەن تابىلۋ – بارشانىڭ بورىشى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى