قويناۋىنان قۇت ورگەن قازىنالى قاراتاۋدىڭ ءون بويى جۋساندى جازىق, ات تۇياعىن توزدىرعان جوڭقا تاس. مۇندا عاسىرلاردىڭ كوزىندەي بولعان ەرەكشە ەستەلىكتەر مەن عاجايىپ ءبىر كۇي بار. سول قاراتاۋدىڭ قويناۋىن جايلاعان ەسەيحان اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزى ەگىن مەن مال شارۋاشىلىعى.
بۇل كۇندە اۋىلدا 1210 ادام تۇرادى. تالاي جىلدان بەرى اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلمەي كەلگەن اۋىلعا اعىمداعى جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك «اقبۇلاق» باعدارلاماسىمەن سۋ قۇبىرلارى تارتىلا باستادى. اۋىل احۋالىمەن تانىسۋ ماقساتىندا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, مۇنداعى جۇمىس بارىسىن كوردىك. تۇرعىندارمەن تىلدەسىپ, تاريحي مەكەندەگى تىرشىلىكپەن قاتار, اۋىل تاريحىنان دا مالىمەتتەر الدىق.
تالاس اۋداندىق ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس ءبولىمى ارقىلى ەسەيحان اۋىلىن اۋىزسۋمەن قامتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن «مونوليت ديزاين 2030» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى مەردىگەر بولىپ بەلگىلەنىپتى. اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ ۋچاسكە باسشىسى عالىمجان جۇمادىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنا سايكەس, ەسەيحان اۋىلىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى سۋ جۇيەسى جۇمىستارىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا 650 ميلليون 800 مىڭ تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان. اعىمداعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 200 ميلليون, ال وبلىستىق بيۋدجەتتەن 22 ميلليون 222 مىڭ تەڭگە بولىنگەن. كەزدەسۋ كەزىندە ۋچاسكە باسشىسى بيىل 222 ميلليون تەڭگەنىڭ ماقساتتى تۇردە يگەرىلگەنىن ايتتى.
بۇگىنگى تاڭدا ەسەيحان اۋىلىنداعى جۇمىسقا 4 ەكسكاۆاتور, 5 «كاماز» جانە 57 ادام كۇشى تارتىلعان. سونىمەن قاتار سول اۋىلدىڭ 9 تۇرعىنى مەملەكەتتىك «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» باعدارلاماسى ارقىلى جۇمىسپەن قامتىلعان. ەگەر جوبا تولىقتاي جۇزەگە اسقان جاعدايدا «اقبۇلاق» باعدارلاماسى ارقىلى اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە اۋىلدىقتارعا سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ بەرىلەتىن بولادى. وسىعان دەيىن حالىق اۋلالارىنان قۇدىق قازىپ الىپ, سونىڭ سۋىن ءىشىپ كەلگەن. كۇن قاتتى ىسىپ كەتكەندە قۇدىقتاعى سۋ دا تارتىلىپ قالىپ, كوپشىلىكتى ابىگەرگە سالادى ەكەن. بۇگىندە ءورىس العان ەسەيحان اۋىلىن تولىقتاي اۋىزسۋمەن قامتۋ جۇمىستارى كەلەسى جىلى اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كۇمىسبەك داۋرەنبەكوۆ «بۇگىندە ءاربىر اۋىلعا دەگەن مەملەكەتتىڭ كومەگى وراسان. وسىنداي يگىلىكتى جۇمىستى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان جەرگىلىكتى باسشىلارعا دەگەن العىسىمىز شەكسىز. قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسى, قولىمىزدا كوپ نارسە بار. سول باردى ۇقساتا ءبىلۋ دە جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى عوي», دەيدى.
تالاي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى, ەڭبەك ەرلەرى شىققان تالاس اۋدانىنىڭ ءاربىر مەكەنى تاريحقا باي. قارت قاراتاۋدىڭ قويناۋىندا عاسىرلار بويى اشىلماعان قازىنا, شەرتىلمەگەن شەجىرە جاتىر. ولاي دەيتىنىمىز, قاراتاۋدىڭ قويناۋىنا جاسىرىنعان, قاراتاۋ مەن جاڭاتاس قالالارىنان ون ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان ەسەيحان اۋىلىنىڭ تاريحى دا ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە بۇل اۋىل «قاراتاۋ» قوي سوۆحوزى بولىپ قۇرىلعان. بۇگىندە قاراوي جانە ەسەيحان اۋىلدارى قاراتاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. ماسكەۋدەن كەلگەن رومانەنكو دەگەن ازامات سول جىلدارى كولحوز قۇرىپ, اۋىل اينالاسىنا تال ەككىزىپتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جاسىل جەلەككە ورانىپ تۇرعان اۋىلدىڭ قالىڭ اعاشى بۇگىندە سيرەگەن. سەبەبى تۇرعىندار قىستا وتىن ءۇشىن تالداردىڭ كوبىن وتاپ تاستاپتى. كۇمىسبەك داۋرەنبەكوۆ اقساقال جاستار بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن اۋىل تاريحىن دا اڭگىمەلەدى. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە تاۋكە حاننىڭ باس ءبيىنىڭ ءبىرى ەسەي الدامۇرات ۇلى دەگەن تۇلعا ءوتىپتى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ شورناق دەگەن جەرىندە «ەسەيتوبە» دەگەن دە مەكەن بار. بۇگىندە تالاس اۋدانىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىندا سول ەسەي ۇرپاقتارى تۇرادى. كەزىندە قوي شارۋاشىلىعىمەن, الما وسىرۋمەن اتى شىققان اۋىلعا 1992 جىلى سول كىسىنىڭ ەسىمى بەرىلىپتى.
بۇدان كەيىن اقساقال اۋىل ىرگەسىندەگى «جولبارىس قامال» تۋرالى اڭگىمەلەدى. «بۇل جولبارىس حاننىڭ سايات قۇرعان جەرى ەكەن. ءبىر كەزدەرى وسىنداعى قاراشات وزەنىنىڭ بويى نۋ قامىس بولعان. ۇلكەن كىسىلەر سول جەردە جولبارىس ورگەنىن ايتىپ وتىراتىن. حان بابامىز وسىندا جولبارىس اۋلاعان ەكەن دەيدى. «جولبارىس قامالدى» تاماشالاۋ ءۇشىن مۇندا تالاي ازاماتتار كەلگەن» دەيدى اۋىل اقساقالى. شىنىندا دا الاقانداي اۋىلدا نازار اۋدارارلىق دەرەكتەردىڭ بولعانى عاجاپ. زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلسە, بۇل جەردەن تالاي تاريحتىڭ ءتۇبى ارشىلاتىنى انىق.
قىزىق بولعاندا, ەسەيحان اۋىلىنا اۋىزسۋ قۇبىرلارىن تارتۋ كونە كەزىندە «مونوليت ديزاين 2030» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ۋچاسكە باسشىسى عالىمجان جۇمادىلداەۆ كونە قورىمعا كەزىگىپتى. كۇن سايىن قۇم تاسيتىن «كاماز»-داردىڭ بىرەۋى كەزەكتى باعىتىندا توپىراققا باتىپ شىعا الماي قالادى. كولىكتىڭ توپىراققا باتقان دوڭگەلەگىنىڭ استىندا تەرەڭ قۋىس بار ەكەن. ۋچاسكە باسشىسى باستاعان ازاماتتار توپىراقتى ارشىپ كورگەندە قىش قۇمىرا مەن كونە قىلىش تابىلادى. «بۇل جاعدايدى مەن دە تۇسىنبەي قالدىم. ءارى قاراي قازعانىمدا, ادامنىڭ سۇيەگى شىعا باستادى. قورىمعا تاپ بولعانىمدى بىردەن ءبىلدىم. بۇل قايتىس بولعان كىسىنىڭ مۇسىلمان ەكەنىنە كۇمانىم بولعان جوق. ويتكەنى باسىن قۇبىلاعا قاراتىپ جاتقىزىپتى. ارۋاقتى قاستەرلەگەن حالىقپىز عوي. توپىراعىن قايتا جاۋىپ, بەلگىسىز مارقۇمنىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتاپ, باسىنا بەلگى قاداپ كەتتىك», دەيدى عالىمجان جۇمادىلداەۆ.
«ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» قورىق-مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى قۋانىش داۋرەنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, تابىلعان قۇمىرا مەن قىلىش ەرتە تەمىر داۋىرىنە تيەسىلى بولۋى مۇمكىن. سەبەبى بۇل جادىگەرلەر بەرىكقارا وبالارىنىڭ قاتارىنان تابىلعان. بۇگىندە جادىگەرلەر تالاس اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. اۋىلعا اۋىزسۋ تارتىپ ءجۇرىپ قازىناعا تاپ بولعان ازاماتتار دا ەلدى مەكەننىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ وتىر.
مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تۇرعىندارعا بەرەر يگىلىگى كوپ. سونىڭ ءبىرى – «اقبۇلاق» باعدارلاماسى. تالاي اۋىلدىڭ تىرشىلىگىن تۇزەپ, كۇنكورىسىنە قولايلى جاعداي تۋعىزعان باستامالار تالاس اۋدانىندا ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. اۋدان اكىمى دوسماحانبەت اليەۆتىڭ ايتۋىنشا, «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا اۋدانداعى 23 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ 12-سىنە سۋ جۇيەلەرى تارتىلعان. اۋدان بويىنشا 24969 حالىق بولسا, بۇگىندە 16668 تۇرعىن «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا اۋىزسۋمەن قامتىلىپ وتىر. قىزىلاۋىت جانە ەسەيحان اۋىلدارىنداعى جوبا ىسكە اسقان سوڭ, تۇرعىندار ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. «سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلى قاسقابۇلاق اۋىلىنا سۋ قۇبىرى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 711 ميلليون 510 مىڭ تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىندى, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن كەلەسى جىلعا قاراجات قاراستىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك ءوتىنىم تاپسىرىلدى. ودان بولەك, مايتوبە اۋىلىنىڭ سۋ قۇبىرى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن دە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە. بۇل جۇمىس بيىلعى جىلى اياقتالادى», دەيدى اكىم.
اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسىگى. بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا اۋىلداردىڭ احۋالى تۇزەلىپ, تىرشىلىگى تىكتەلىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىڭ قولداۋى بار. ال تاريحپەن تامىرلاسقان حالقىمىزدىڭ بارلىق مەكەنى ەجەلگى اتا-بابا قونىسى. ءبىز كورگەن ەسەيحان اۋىلىنىڭ احۋالى وسىنداي. تاريحي مەكەندەگى تىرشىلىك قازاقتىڭ وزىندەي قاراپايىم.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى,
تالاس اۋدانى