پاۆلودار وبلىسىندا جىل سايىن 38 ميلليون توننا كومىر وندىرىلەدى ەكەن. بۇل ەلىمىزدە وندىرىلەتىن جالپى كومىر كولەمىنىڭ 60,1 پروتسەنتى بولسا, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلەسى – 33,5 پروتسەنت, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە 6,3 پروتسەنت.
پاۆلودار وڭىرىندەگى «بوگاتىر-كومىر» جشس, «مايكوبەن-ۆەست» جشس, «شىعىس» جشس بۇل كۇندەرى ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق كومىر كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. ءبىز «مايكوبەن-ۆەست» جشس كەن بايىتۋ فابريكاسىن اشاتىنىن, «شىعىس» پەن «بوگاتىر-كومىردىڭ» كەنىشتەرى تسيكلدى-تولاسسىز ءوندىرىس كەشەندەرىن ىسكە قوسىپ, كومىر ساپاسىن ارتتىرىپ, تەرەڭنەن وڭدەۋگە, بايىتۋعا, كومىر حيمياسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ جاتقاندارى تۋرالى بۇدان بۇرىن جازعانبىز. مىسالى, ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر-كومىر» جشس 2021 جىلعا قاراي تسيكلدى-تولاسسىز تەحنولوگياعا كوشكەن سوڭ جىلدىق قۋاتتى 42 ميلليون توننادان 49 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرا الادى ەكەن. بىلتىر سەرىكتەستىك 40 ميلليون 900 مىڭ توننا كومىر وندىرسە, ونىڭ 30 ميلليون 700 تونناسىن قازاقستاندىقتار تۇتىنىپ, 10 ميلليون 200 مىڭ تونناسى رەسەيگە جونەلتىلگەن.
ال «ەۋروازياتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-قا قاراستى «شىعىس» كەنىشىنە ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەنەرگەتيكالىق كومىردىڭ 20 پروتسەنتى تيەسىلى. كاسىپورىن بيىل دا 18 ميلليون توننا كومىر وندىرمەك.
«جالپى, كەزىندە ەكىباستۇزدىق ستانسالار نەگىزىنەن ەكىباستۇزدىڭ تاسكومىرىنە لايىقتالىپ سالىندى. ءونىمى الەمدىك باعامەن سالىستىرعاندا ارزان دەلىنەدى, سوندىقتان بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قارجىلاندىرۋدىڭ «جاسىل نارىعىن» دامىتۋ كەرەك», دەيدى ماماندار. ال باياناۋىلدىڭ تۇبىندەگى مايكوبە كەنىشىنىڭ كومىرى قوڭىر ءتۇستى, ليگنيت دەپ اتالادى. ەكىباستۇزدىڭ كومىرىنەن ايىرماسى بار. قوڭىر كومىر تەز جانادى, ك ۇلى از. ەسەسىنە تاس كومىرگە قاراعاندا قىزۋى تومەن, نەگىزىنەن تۇرعىن ۇيلەر پەشىنە جاعىلاتىن كومىر. كەنىش 6,4 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. كەن ورنىنىڭ تەرەڭدىگى 80 مەترگە جۋىق. كۇن سايىن 150-200 ماشينا كومىر تيەلەدى. الداعى جىلدارى كەنىشتەن وندىرىلەتىن كومىردىڭ ءوندىرىس كولەمىن 4,3 ميلليون تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ وڭىردە كومىر كەنىشتەرى كەز كەلگەن سۇرانىستى وتەۋگە ءازىر دەگەن ءسوز.
ارينە كومىر وندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرى دە بار, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن, وڭىرلەردى كومىرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىراق, اۋىلدىقتاردى ەكولوگيا ماسەلەسى الاڭداتادى. وبلىستا 2018 جىل ەكولوگيا جىلى دەپ جاريالاعانىن بىلەمىز. ناتيجە قانداي؟ باياناۋىلداعى «گامما» جشس, «مايكوبەن-ۆەست» جشس سياقتى كومپانيالار جۇمىس ىستەيتىن كەنىشتەر سۇلۋجون, شوپتىكول, مايكوبە, بىرلىك اۋىلدارىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. توڭىرەك تۇگەل شاڭ-توزاڭ. شوپتىكول اۋىلى اۋىزسۋسىز وتىر. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى دەگەن بار ەمەس پە؟! اۋىلدار ءبىر ەمەس, مايكوبە, تالدىكول, سارىكول اتالاتىن كومىر قازاتىن ءۇش كەنىشتىڭ ورتاسىندا كۇل شىعارىپ, ۋلى اۋامەن تىنىستاپ وتىرعانىن ەسكەرەيىك.
ماي اۋدانىنداعى جامانتۇز كومىر كەشەنىن الايىق. اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «ديرەكت» جشس جىلىنا 300 مىڭ توننا كومىر وندىرەدى ەكەن. بىراق قالاي وندىرۋدە؟ ماسەلە سوندا.
ءبىز مايكوبەگە دە, جامانتۇزعا دا بارىپ كورگەنبىز. كومىر كەنىشتەرىنىڭ ماڭايى تولى اۋىل. حالىقتىڭ تۇرمىسى, ەكولوگيالىق جاعدايى, قاۋىپسىزدىگى ەسكەرىلگەن بە؟ اشىق-شاشىق قالعان شۇڭقىرلارعا, شاڭ-توزاڭ, كۇلگە كىمدەر جاۋاپتى؟ وعان باس اۋىرتىپ جاتقان ەشكىم جوق. جامانتۇزدا 9 ميلليون توننا كومىر قورى بار. بىراق ءونىم رەسەيگە جىبەرىلۋدە. الداعى ۋاقىتتا ۋكرايناعا, پولشاعا دەيىن جەتكىزىلمەكشى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا باسقارماسى جامانتۇزعا كەلەتىن ينۆەستوردى كۇتىپ وتىر. ينۆەستور كەلسە, كومىر كەنىشىندە اۋىلداردىڭ 350 ازاماتىنا جۇمىس تابىلادى دەيدى.
ەلباسى «جەر قويناۋىن پايدالانۋدا دەلدالدارعا جول بەرمەۋ» تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. پرەزيدەنت شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كەڭەسىندە كاسىپكەرلەر الىپساتارلىقپەن ەمەس, كەن ورىندارىن دامىتۋمەن جانە قارجىلاندىرۋمەن اينالىسۋعا تيىستىگىن ايتقان-دى. ال قازىر كەنىشتەردەگى كومىر ءوندىرىسىنىڭ ىشكى-سىرتقى الاپتارىن اينالا ور قازىلعان, توڭىرەك تۇگەل قارا كومىر قوسپاسىنا ورانىپتى. كۇل ءۇيىلىپ جوتالارعا اينالعان. اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قوسپالارعا شەكتەۋ جاسالىپ, ەكولوگيالىق تالاپ قويىلۋى قاجەت-اق, بىراق ول جاعىن ەلەپ-ەسكەرىلەر ەمەس. جاقىندا قىتايلىق ينۆەستورلار ەكىباستۇزدىڭ كومىر كەنىشتەرىن ارالاپ, كورىپ كەتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, 10 ميلليون توننا كومىردەن 5 ميلليون توننا كوكس الۋعا بولادى ەكەن. كومىردى – شينا وندىرۋگە, اەروعارىشتىق ونىمدەر ءوندىرۋ ءۇشىن, ءتىپتى, جول سالۋعا, جىلىجايلاردا كوكونىس تۇرلەرىنىڭ شىعىمىن ارتتىراتىن تىڭايتقىشقا دا پايدالانۋعا بولادى ەكەن. ارينە, قازىرگى تاڭدا كومىر وندىرىسىنە ينۆەستورلار دا اسا قىزىعا قويماس. ال كومىر حيمياسىن دامىتۋ قاجەت. مىسالى, وڭىرگە كەلگەن ەلىمىزدەگى «كومىر حيمياسى جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى» جشس ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ مايكوبەنىڭ 5 توننا كومىرىنەن 1 توننا سۇيىق وتىن الۋعا بولسا, «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق كومىردەن سينتەز گازىن, «نەفتەحيم LTD» جشس پروپيللەن الۋ جولدارىن قاراستىرۋدا.
ايتپاقشى, كۇزدىڭ كۇنى قازىر جىلىشىراي تانىتىپ تۇرعانىمەن دە, قىس كەلەرى انىق. بىلتىرعى كومىردىڭ جەتپەۋى سەبەپ بولدى ما, ايتەۋىر بيىل ءوڭىر تۇرعىندارى ۇيلەرىنە كومىر جەتكىزىپ الۋدى ەرتە جازدان باستاپ كەتىپتى. وبلىستىق اكىمدىك تە «العاشقى سۋىق تۇسپەي قىسقى مەزگىلگە كومىرمەن قامدانىپ الۋعا» شاقىردى. وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ جىلۋ ماۋسىمىنداعى كومىرگە دەگەن سۇرانىسى شامامەن 428 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇل كۇندەرى ونى تاسىمالداۋمەن 300-گە جۋىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ورىندارى اينالىسۋدا. ال وبلىس ورتالىعىندا «ەليت KZ», «ا-ۆەست پاۆلودار» جانە «سەۆەر-ەنەرگوۋگولسناب» جشس-تارى جەتكىزىلگەن كومىردى ساتۋدا. بىراق جانار-جاعار ماي وتىنىنىڭ باعا تۇراقسىزدىعىنا وراي, كومىر باعاسى دا تۇراقتى رەتتەلمەي, وزگەرىپ تۇرۋى دا مۇمكىن.
– كومىردىڭ باعاسىن كەنىشتەر بەكىتەدى. قازىر اكىمدىكتەرمەن ءونىمدى جەتكىزۋ بويىنشا كەلىسىمشارتتار جاسالدى. مىسالى, «مايكوبەن-ۆەست» جشس بيىل كومىردىڭ 1 تونناسىن 6500 تەڭگەدەن وتكىزبەكشى, – دەيدى باسقارما مامانى تالعات ەسپۇلوۆ.
كومىر جەتكىزۋمەن جانە ساتۋمەن اينالىساتىن «ەليت KZ» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى داستان داۋلەتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر كاسىپورىن قورىنداعى وتىن جەتكىلىكتى. قاراعاندىداعى شۇباركول كومىرىنىڭ تونناسى 17 مىڭ تەڭگە, مايكوبە كومىرى 12 مىڭ تەڭگە. ءوڭىر تۇرعىندارى سەمەيدىڭ قاراجىرا كومىر كەنىشىنىڭ دە كومىرىن تۇتىنادى. شەكتەۋ جوق. تۇرعىندارعا ساپالى كومىر تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار.
بىلتىر وبلىس ورتالىعىندا ۇزاق ۋاقىت جاناتىن ءارى توزاڭى از, بريكەتتەلگەن كومىر ءوندىرىسى ىسكە قوسىلعان-دى. بريكەتتەلگەن كومىر جاي كومىرگە قاراعاندا جىلۋدى 4-5 ەسە كوپ بەرەدى. كاسىپورىن ەرەكشە ءونىمدى توننامەن ەمەس, قاپپەن ساتادى. 25 كەلىلىك ءبىر قاپ كومىردىڭ باعاسى – 400 تەڭگە. جەكەمەنشىك ۇيلەردىڭ پەشتەرىنە ارنالعان. بىراق تۇرعىندار بۇل كومىردىڭ دە «دۇرىس جانبايتىنىن» ايتادى.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردەگى الەۋمەتتىك سالا نىساندارىنىڭ قازاندىقتارىنا الداعى قىسقا 141 مىڭ توننا كومىر ساتىپ الۋ ءۇشىن 1,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپتى. ەلەكتر ستانسالارى دا جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە. ەلباسى «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋىندە ەڭ الدىمەن ورتالىق وڭىرلەرگە سودان كەيىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە دە گاز تارتۋدى تاپسىرعان-دى. ەكولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مەتان گازىنىڭ كەلۋى كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشەدى. گازدىڭ تارتىلۋىنان قورشاعان ورتا تازارادى. كومىردىڭ كوك ءتۇتىنى وكپەسىن ىستاعان حالىقتىڭ تىنىسى ءبىر كەڭىپ قالار ەدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى