1918 جىلدان باستاپ قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ جەرىن سۋلاندىرۋعا بايلانىستى «اق التىن» ەگۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان-دى. ەگىستىك كولەمى ۇلعايىپ, ەل ەكونوميكاسىنا شاش ەتەكتەن پايدا تۇسكەن سوڭ 1924 جىلى نەگىزىنەن ماقتا وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن ماقتاارال اۋدانى قۇرىلدى.
ۋاقىت وتە كەلە ەلىمىزدە جەڭىل جانە توقىما ونەركاسىبى سالاسى ءوز الدىنا مينيسترلىك بولىپ قۇرىلدى. ءشيتتى-ماقتانى وڭدەۋ زاۋىتتارى مەن تىگىن فابريكالارى كوپتەپ سالىندى. وداق كولەمىندە وزبەكستاننان كەيىنگى ەڭ ءىرى ماقتا-ماتا تالشىقتارىنان ءتۇرلى بۇيىمدار جاسايتىن وتاندىق كاسىپورىندار الدىڭعى قاتارلاردان كورىنىپ ءجۇردى. شىمكەنتتەگى «ۆوسحود» فيرماسىنان شىققان كيىمدەر دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەردە الدىڭعى ورىنداردى يەلەندى. مىنەكەي, جەڭىل جانە توقىما ونەركاسىبى سالاسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىنا دا ءبىر عاسىردان اسىپ بارادى.
ديقاندار ءۇشىن ماقتا باعاسىنىڭ جوعارى بولعانى ءتيىمدى, ارينە. ال بارلىق تاۋاردىڭ قۇنى ليۆەرپۋل بيرجاسىنداعى باعا كوەففيتسيەنتىنە بايلانىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءشيتتى-ماقتا وسىرۋمەن اينالىساتىن ديقانداردىڭ دا تاباناقى, ماڭداي تەر ەڭبەگىنە اسەر ەتپەي قويمايدى.
بيىل جەتىساي, ماقتاارال, كەلەس, سارىاعاش, وتىرار, ورداباسى, بايدىبەك, شاردارا, ارىس اۋداندارى مەن تۇركىستان قالالارىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن قوسقاندا ديقاندار 135 مىڭ گەكتار القاپقا ءشيتتى-ماقتا ەككەن. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەدەي تومەن. وعان, بىرىنشىدەن, شارۋالاردىڭ باقشا داقىلدارىنا كوشۋى سەبەپ بولسا, ەكىنشىدەن بيىل ماقتا ەگىستىكتەرىنىڭ ءبىراز بولىگىنە زيانكەستەر اسەرىن تيگىزدى. جوسپار بويىنشا شامامەن 333-335 مىڭ توننا كولەمىندە ءشيتتى-ماقتا جيناۋ كوزدەلۋدە. شارۋالار گەكتارىنان 33-35 تسەنتنەردەن ءونىم جيناسا, بۇل مەجە دە ورىندالۋعا ءتيىس.
ءشيتتى-ماقتا تەرىمى قىركۇيەكتىڭ باسىندا باستالىپ, قار تۇسكەنشە جالعاسادى. ديقاندار ءۇشىن ءشيتتى-ماقتا گەكتارىنا 30 تسەنتنەردەن بولعان جاعدايدا قولمەن ەمەس, كومباينمەن تەرگىزگەن ءتيىمدى. تەحنيكا كۇشىمەن ماقتا 2-3 كۇندە جينالسا, قولمەن اپتالاپ سوزىلادى.
قازىرگى تاڭدا ءشيتتى-ماقتانى قولمەن تەرەتىن جۇمىسشىلارعا ءار كيلوسىنا 35 تەڭگەدەن تولەنەتىنىن ايتا كەتەيىك. بۇل قاراپايىم اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن اجەپتەۋىر تابىس كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. ماقتانى كومباينمەن ورۋ باعاسى ءبىرشاما قىمبات. كومباينشىلار گەكتارىنا شامامەن 45-50 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سۇراپ وتىر ەكەن.
قازىر قابىلداۋ پۋنكتتەرىندە 128 مىڭ توننا ءبىرىنشى سورتتى ماقتا جينالدى. تونناسىنا باستاپقى باعاسى 172 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەنگەن. بۇل كورسەتكىش جيىن-تەرىننىڭ سوڭىنا تامان 260 مىڭ تەڭگە بولۋى دا ىقتيمال. سەبەبى ليۆەرپۋل بيرجاسىنداعى باعا جىل سايىن تەرىم سوڭىنا قاراي كوتەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەي, يران, پاكىستان, تۇركيا, قىتاي جانە بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنداعى ەلدەردەن ءبىزدىڭ ءشيتتى-ماقتاعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. ەلىمىز «اق التىندى» نەگىزىنەن رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتتايدى. ماسەلەن وتكەن جىلى اتالعان مەملەكەتتەرگە ەلىمىزدەن 60 مىڭ توننادان استام ءشيتتى-ماقتا تالشىعى ەكسپورتتالعان.
ءبىر توننا ءشيتتى-ماقتادان 330-360 كگ تالشىق, 100-110 كگ تاعامدىق, تەحنيكالىق ماي, 30-40 كگ قىسقا تالشىق, 550-580 كگ تۇقىمدىق شيت الىنادى. تۇقىمدىق ءشيتىنىڭ وزىندە 20-25% ماي بولادى, سوندىقتان ءبىر توننا تۇقىمىنان 170 كگ ءشيتتى-ماقتا مايى, 400-420 كگ كۇنجارا, 300 كگ ماقتا مامىعى, وليفا, گليتسەرين, تاعى باسقا ونىمدەر الىنادى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ء«بىز تسيفرلى تەحنولوگيانى قولدانۋ ارقىلى قۇرىلاتىن جاڭا يندۋستريالاردى وركەندەتۋگە ءتيىسپىز», دەگەن بولاتىن. ءشيتتى-ماقتانىڭ مول ءونىم بەرۋى مەن ۋاقتىلى جينالۋىنا اگروتەحنيكالىق ەرەجەلەردىڭ ۋاقىتىندا ساقتالىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋى كوپ ىقپال ەتەدى. سونىڭ ارقاسىندا زاۋىتتاردا وڭدەلەتىن ءبىر توننا تازا تالشىقتىڭ شىعىمى 32%-كە ارتىپ, ساپاسى دا جوعارى بولماق. ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىنى 29-31% ۇنەمدەلىپ, تالشىقتىڭ ماشينالاردا وڭدەلۋ ۋاقىتى 34% قىسقاراتىنىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. وسىنداي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزگەندە ەلىمىزدىڭ جەڭىل جانە توقىما ونەركاسىبى العا جىلجىعان بولار ەدى.
ءشيتتى-ماقتانىڭ ۇزىن تالشىقتارىنان باتەس, ساتەن, ماركيزات سياقتى ءتۇرلى ماتالار توقىلسا, قىسقا تالشىقتارىنان تسەلليۋلوزا, پلاستماسسا, فوتوپلەنكا, دارىلىك ماقتا, جانعىش پىلتە, جاساندى جىبەك, ءجىپ, تاعى باسقالارى دايىندالادى. ماقتا مايى تاماق, پارفيۋمەريا ونەركاسىپتەرىندە قولدانىلادى, ال تۇقىم قالدىعىنان ەتيل, مەتيل سپيرتتەرىن, لاك, قاعاز, ورگانيكالىق قىشقىلدار, تاعى باسقالارىن الۋعا بولادى. ەگەر ءشيتتى-ماقتا تالشىعىن ءوز ەلىمىزدە وڭدەپ, دايىن تاۋارلار شىعاراتىن بولساق, بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
سۇندەت كارىموۆ